مطالبهگری
مطالبهگری؛
مفهومشناسی مطالبه گری
مطالبهگری در لغت به معنای خواستن چیزی یا حق خود از کسی آمده[۱] و در اصطلاح به معنای تلاش جمعی برای بهبود وضعیت جامعه است. این مفهوم زمانی شکل میگیرد که یک دغدغه از حالت فردی خارج شده و با حمایت گروهی از مردم، به یک خواسته عمومی تبدیل شود.[۲] در دنیای امروز، این کنشگری به عنوان راهی برای دستیابی به رفاه و عدالت اجتماعی شناخته میشود.[۳]
تاریخچه مطالبهگری
ریشههای نظارت مردم بر حکومت و شکلگیری جامعه مدنی به دوران یونان باستان و روم باستان بازمیگردد، اما مفهوم مدرن آن همگام با تحولات اندیشه در قرن هجدهم میلادی و شکلگیری مفاهیمی مانند حقوق بشر و دموکراسی پررنگ شد.[۴]
در تاریخ معاصر ایران، ردپای مطالبهگری اجتماعی را میتوان در دوران مشروطه مشاهده کرد؛ زمانی که زنان و اصناف با نوشتن عریضه و بیان خواستههای خود در مطبوعات، برای دستیابی به حقوق اجتماعی، عدالت و برابری تلاش میکردند.[۵] در دهههای اخیر، با گسترش رسانهها و جریان آزاد اطلاعات، تعامل بین مردم و حکومتها افزایش یافته و جامعهشناسی به عنوان دانشی برای بررسی این مطالبات مطرح شده است.[۶]
اهداف مطالبهگری
اهداف مطالبهگری ناظر بر پیگیری آگاهانه و مسالمتآمیز حقوق فردی و جمعی در چارچوب قانون و منافع عمومی است. مهمترین هدف مطالبهگری، افزایش پاسخگویی نهادهای مسئول و جلوگیری از بیعدالتی، فساد و تبعیض در ساختارهای اجتماعی و حکمرانی است. مطالبهگری همچنین به تقویت مشارکت اجتماعی، ارتقای آگاهی عمومی و تبدیل مطالبات پراکنده به خواستههای شفاف و قابل پیگیری کمک میکند. از دیگر اهداف آن میتوان به اصلاح سیاستها و رویههای نادرست، بهبود کیفیت تصمیمگیریها و ایجاد پل ارتباطی میان مردم و مسئولان اشاره کرد. در این معنا، مطالبهگری ابزاری برای تحقق توسعه اجتماعی و حفظ حقوق شهروندی به شمار میرود.[۷]
مبانی مطالبهگری
مبانی دینی
مبانی دینی مطالبهگری در اندیشه اسلامی بر اصولی چون امر به معروف و نهی از منکر، عدالتخواهی، مسئولیتپذیری اجتماعی و نظارت عمومی استوار است. از منظر آموزههای دینی، انسان مؤمن نسبت به سرنوشت جامعه بیتفاوت نیست و وظیفه دارد در برابر ظلم، فساد و تضییع حقوق عمومی واکنش آگاهانه و اصلاحگرانه نشان دهد. قرآن کریم و سیره پیامبر اسلام(ص) و ائمه(ع)، بر لزوم مطالبه حق، نصیحت حاکمان و دفاع از مظلوم تأکید دارند. در این چارچوب، مطالبهگری نه کنشی صرفاً سیاسی، بلکه تکلیفی اخلاقی و اجتماعی تلقی میشود که هدف آن اصلاح امور، تحقق عدالت و حفظ کرامت انسانی در جامعه اسلامی است.[۸]
مبانی قانونی
مبانی حقوقی مطالبهگری در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران بر اصول مصرح در قانون اساسی استوار است. مطابق اصولی همچون:
- اصل ۸ : امر به معروف و نهی از منکر؛
- اصل ۲۴ : آزادی بیان؛
- اصل ۲۷ : آزادی اجتماعات و راهپیماییهای قانونی.[۹]
مردم حق دارند مطالبات و انتقادات خود را بهصورت قانونی و مسالمتآمیز بیان کنند. از این منظر، مطالبهگری نهتنها مجاز، بلکه یکی از ابزارهای تحقق نظارت عمومی و تقویت مردمسالاری دینی به شمار میرود. تأکید نهادهایی مانند شورای نگهبان بر بیان مطالبات در چارچوب قانون، نشاندهنده جایگاه حقوقی مطالبهگری بهعنوان حقی شهروندی و سازوکاری برای اصلاح امور و افزایش پاسخگویی مسئولان است.[۱۰]
انواع مطالبهگری
پژوهشگران مطالبهگری را به دو دسته کلی تقسیم میکنند:
- مطالبهگری تأملی : این نوع که بهترین شکل مطالبهگری است، بر پایه استدلال، دانش تخصصی، بیان شفاف و دعوت به گفتوگو استوار است.
- مطالبهگری افراطی یا فریاد: در این حالت، مطالبهگری تنها به ابراز خشم و فریاد اعتراض تبدیل میشود که فاقد استدلال منطقی است و معمولاً زمانی رخ میدهد که مکانیسمهای قانونی پاسخگو نباشند.[۱۱]
گونههای دیگری نیز برای مطالبهگری مطرح شده که عبارتند از:
- مطالبهگری صنفی و کارگری: که بر تضاد ذاتی منافع کارگر و کارفرما استوار است و در آن «حق اعتصاب» بهعنوان مهمترین اهرم فشار برای دستیابی به حقوق شغلی و معیشتی شناخته میشود؛
- مطالبهگری جنسیتی: که با تمرکز بر رفع تبعیضها و ایدئولوژیهای محدودکننده، خواهان شکستن سقفهای شیشهای و حق حضور برابر در فضاهای عمومی است؛
- مطالبهگری قومی: که در پاسخ به نابرابری در توزیع منابع قدرت و ثروت شکل میگیرد و بر به رسمیت شناختن هویت، رفع محرومیتها و مشارکت در تصمیمگیریها تأکید دارد؛
- مطالبهگری محیطزیستی: که به عنوان ویژگی دنیای مدرن، اغلب در دسته مطالبات «برای مردم» با تأثیرات درازمدت مانند تغییر اقلیم قرار میگیرد؛
- مطالبهگری سیاسی: که نیازمند آگاهی سیاسی و گذر از هیجانات مقطعی به سمت کنش پیوسته از طریق سازمانهای میانجی مانند احزاب است. [۱۲]
ابزارهای مطالبه گری
ابزارهای مطالبهگری شامل هرگونه ابزار مشروعی است که بتواند در مسیر تحقق خواستهها یاریرسان باشد و افراد باید با شناسایی توان و امکانات خود از آنها بهره گیرند. این ابزارها طیف وسیعی را در بر میگیرند که شامل استفاده از:
- تریبونهای عمومی توسط سخنرانان مانند خطبای جمعه، اساتید حوزه و دانشگاه و چهرههای سیاسی؛
- بهرهگیری از قلم و نوشتار مانند نگارش مقاله، کتاب و وبلاگ؛
- فعالیت در فضای مجازی و رسانهها ؛
- نگارش نامه یا درخواست شفاهی از نخبگان؛
- مشارکت سیاسی-اجتماعی که از طریق حضور در اجتماعات عمومی و شرکت در انتخابات برای گزینش مسئولانی که متعهد به برآوردن خواستههای خاصی هستند حاصل میشود و نوعی مطالبهگری غیرمستقیم محسوب میشود.
استفاده از این ابزارها گاه نیازمند آموزشهای تخصصی مانند ارتقای سواد رسانهای برای فعالیت در رسانه است و گاهی تنها به شناخت مطالبات واقعی و مشارکت در صحنه مانند انتخابات نیاز دارد.[۱۳]
الزامات مطالبهگری
مطالبهگری اجتماعی زمانی بهدرستی محقق میشود که مجموعهای از الزامات اجتماعی، مشارکتی و ارزشی بهصورت همزمان رعایت شود؛ این نوع مطالبهگری نیازمند سازماندهی و تشکلیابی جمعی است تا مطالبات از سطح فردی فراتر رفته و به شکلی پایدار پیگیری شوند، همچنین مستلزم روحیه مشارکت، کار جمعی و احترام به نظر دیگران بهعنوان تمرینی عملی برای دموکراسی است و در عین حال با مسئولیتپذیری و تعهد اجتماعی گره خورده است، بهگونهای که بدون پذیرش مسئولیت، مطالبهگری به طلبکاری اجتماعی تقلیل مییابد.[۱۴]
در کنار این الزامات، مطالبهگری باید بر آرمانخواهی پایدار استوار باشد تا در فرآیند عملگرایی، مسیر و جهت اصلی جامعه حفظ شود.همچنین مشروعیت و مقبولیت مردمی، مشارکت عمومی، نظارت اجتماعی و پاسخگویی کارگزاران بهعنوان پیششرطهای نهادی مطالبهگری مطرحاند که در نهایت به تقویت توان دولت و افزایش کارآمدی نظام اجتماعی و سیاسی منجر میشوند.[۱۵]
فواید مطالبهگری
فواید مطالبهگری را میتوان در سه حوزه فردی، اجتماعی و نظام سیاسی دستهبندی کرد.
در حوزه فردی: مطالبهگری موجب بهبود عملکرد فردی، آرامش وجدان، ایجاد تحرک، خودسازی و سلوک معنوی میشود و همچنین زمینه کسب برکات اخروی را برای فرد فراهم میآورد.
در حوزه جامعه: این فرآیند باعث تلاش مسئولان برای آبادانی و رفع مشکلات، گسترش نشاط اجتماعی، افزایش آگاهی و بلوغ جامعه، اصلاح و تحکیم بنیانهای اجتماعی و تضمین ضریب امنیت جامعه میگردد.
در حوزه نظام سیاسی: مطالبهگری منجر به همراهی مردم و افزایش اعتماد اجتماعی نسبت به مسئولان و نهادهای حاکمیتی، جلوگیری از سستشدن پایههای منطقی و اقناعی نظام و در نهایت مشروعیتبخشی به نظام اسلامی میشود.[۱۶]
تفاوت مطالبهگری و اغتشاش
تفاوت بنیادین میان «مطالبهگری» و «اغتشاش» در ماهیت، روش و هدف این دو کنش نهفته است. مطالبهگری کنشی است که در آن شهروندان خواستهها و پیشنهادات خود را به صورت شفاف، قانونمند، در زمان و مکان مناسب و با روشی مسالمتآمیز جهت اصلاح امور و حل مشکلات بیان میکنند و هدف آن پویایی جامعه و پرهیز از تنش است[۱۷]؛ اما در نقطه مقابل، اغتشاش یا شورش با خشونت، تخریب اموال عمومی و ایجاد ناامنی همراه است.[۱۸] در سخنان آیت الله خامنه ای نیز تأکید شده که مطالبهگری باید همراه با امیدبخشی و ارائه راهحل باشد[۱۹] برخلاف اغتشاش که منجر به جرم تخریب اموال عمومی و تضییع حقوق سایر شهروندان میشود.
تفاوت انتقادگری با مطالبهگری
تفاوت مطالبهگری و انتقادگری در رویکرد آنها نسبت به حل مسئله نهفته است. اگرچه این دو مفهوم به یکدیگر نزدیک هستند، اما در انتقادگری اغلب وظیفه فرد تنها به بیان مشکل محدود میشود و لزوماً انتظاری برای ارائه راهحل از منتقد وجود ندارد؛ در مقابل، مطالبهگری فرآیندی فراتر از صرفِ بیان معضلات است که پس از شناخت و طرح علمی و اصولی مشکلات، با رویکردی مسئولانه، مجدانه و مودبانه به دنبال ارائه پیشنهادهای متقن و راهکارهای عملی برای رفع آنها است. لذا میتوان گفت، مهمترین وجه تمایز این است که مطالبهگر، برخلاف منتقد، با تلاشی مجاهدانه در مسیر حل مشکلات و بهبود شرایط گام برمیدارد.[۲۰]
نقش حاکمیت در مطالبهگری اجتماعی
دولتها و ساختارهای حاکمیتی نقشی بنیادین در هدایت مسالمتآمیز جریانهای مطالبهگر اجتماعی ایفا میکنند و عدم پایبندی به تعهدات در این زمینه میتواند منجر به انحراف مطالبات و تحمیل هزینههای گزاف بر جامعه شود. وظایف اصلی حکومت در این حوزه شامل احترام به افکار عمومی، شفافسازی و پرهیز از پنهانکاری است تا از تبدیل شدن خواستههای منطقی به رفتارهای هیجانی و کور جلوگیری شود.
حاکمیت باید از اعمال نگاه امنیتی و سیاسی به تمامی شئون جامعه پرهیز کند، زیرا امنیتی کردن مطالبات صنفی یا مدنی موجب سوق دادن آنها به سمت خشونت میشود. همچنین دولتمردان موظفاند به جای تقابل، سازوکارهایی مشخص برای شنیدن و انتقال مطالبات مردمی طراحی کرده و از ایجاد هزینه، تنبیه یا تهدید برای مطالبهگران و افشاگران فساد خودداری ورزند تا از ساختاری شدن فساد جلوگیری گردد؛ مسئولیتی که علاوه بر دولت، شامل بخش خصوصی و نهادهای غیردولتی نیز میشود.[۲۱]
چالش های مطالبهگری (چالش های حقوقی و امنیتی)
مطالبه گری در ایران
نمونه های موفق مطالبه گری
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتامه، ذیل واژه مطالبه.
- ↑ خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص 433.
- ↑ خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص 442.
- ↑ سردارنیا، «نگاه انتقادی و کاربردی به جامعۀ مدنی و مسئلۀ شفافیت و فساد اقتصادی در ایران»، ص124-125.
- ↑ خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص ۴۳۵.
- ↑ خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص 427.
- ↑ چیتسازان، «مطالبه گری چیست و چه اهدافی دارد؟»، وبسایت سمن جوانان.
- ↑ «مبانی دینی مطالبه گری مطلوب»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
- ↑ «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ «مردم میتوانند طبق قانون اساسی مطالبات خودشان را بیان کنند»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص 434.
- ↑ «گونه شناسی مطالبهگری»، وبسایت انجمن جامعه شناسی ایران.
- ↑ چیتسازان، «مطالبه گری چیست و چه اهدافی دارد؟»، وبسایت سمن جوانان.
- ↑ «مطالبهگری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.
- ↑ عباسی شاهکوه، «نسبت مفهومی «جهاد تبیین حقیقت» و «مطالبه گری» در منظومه اندیشگی آیت الله خامنه ای»، 1402ش، ص50.
- ↑ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه گری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.
- ↑ فضائلی، «مطالبهگری صحیح چه ویژگیهایی دارد؟»، وبسایت خبری مشرق نیوز.
- ↑ شفیعزاده، «تحليل جرم شناختي تجمعات سالانه پاسارگاد، با نگاهي به جایگاه این تجمعات در حقوق و فقه سياسي»، 1399ش، ص396.
- ↑ «بیانات مقام معظم رهبری در خصوص مطالبه گری و تزریق امید در جامعه و مطالبه کار جدی از مسؤلان»، وبسایت خبری همکار نفتی.
- ↑ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه گری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.
- ↑ «مطالبهگری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.