رشد اخلاقی کودک

رشد اخلاقی کودک؛ فرایند تحول اخلاقی کودکان در جریان رشد.

رشد اخلاقی کودک فرآیندی چندبعدی است که در بستر خانواده، فرهنگ و اجتماع شکل می‌گیرد. ترکیب الگوهای تربیتی صحیح مانند سبک مقتدرانه و ایجاد دلبستگی ایمن، به‌کارگیری روش‌های جذاب آموزشی مانند داستان‌های اخلاقی و بازی و نیز فراهم‌کردن محیط غنی از ارزش‌های مثبت و معنوی می‌تواند به پرورش وجدان، همدلی و مسئولیت‌پذیری در کودکان بینجامد. درک مراحل رشد اخلاقی کودکان به بزرگسالان نیز کمک می‌کند انتظارات واقع‌بینانه‌ای داشته باشند و متناسب با سطح درک کودک با او تعامل کنند.

تعریف رشد اخلاقی

رشد اخلاقی، فرآیندی تدریجی و پیچیده است که تحت‌تأثیر تعامل بین عوامل درونی فردی (شناختی و عاطفی) و عوامل بیرونی اجتماعی (خانواده، فرهنگ و مذهب)، شکل می‌گیرد و در نهایت به شکل‌گیری شخصیت اخلاقی و هویت ارزشی فرد منجر می‌شود. رشد اخلاقی در کودکان نیز به فرآیندی اشاره دارد که در آن کودکان، درک و رفتار خود را دربارهٔ درست و غلط، عدالت، انصاف و مراقبت از دیگران توسعه می‌دهند و این تحول به‌تدریج، بنیان نگرش و شیوهٔ مواجههٔ کودک با موقعیت‌ها و چالش‌های اخلاقی زندگی را شکل می‌بخشد. روان‌شناسان، رشد اخلاقی را بر سه‌پایه، استوار می‌دانند:

1. عنصر شناختی.
2. عنصر رفتاری.
3. عنصر عاطفی.

هنگام مواجههٔ کودک با یک تصمیم اخلاقی، معمولاً هر سه عنصر به‌صورت هماهنگ عمل می‌کنند.

نظریه‌های رشد اخلاقی کودکان

روان‌شناسان، در بررسی مراحل رشد اخلاقی کودکان، به دیدگاه‌های گوناگونی دست یافته‌اند، از جمله:

ژان پیاژه (۹ اوت ۱۸۹۶ – ۱۶ سپتامبر ۱۹۸۰م)

روان‌شناس سوئیسی، رشد اخلاقی کودکان را در دو مرحلهٔ اصلی توصیف کرده است:

1. مرحله واقع‌گرایی اخلاقی: کودک از حدود ۴ تا ۷ سالگی، قوانین را مطلق، تغییرناپذیر و تعیین‌شده توسط مقامات قدرتمند می‌داند. قضاوت بر اساس پیامدهای عینی است، نه نیت فرد، مثلاً شکستن ۱۰ فنجان به‌طور تصادفی بدتر از شکستن عمدی ۱ فنجان است.
2. مرحله نسبی‌گرایی اخلاقی: کودک از حدود ۱۰ سالگی به بعد درمی‌یابد؛ قوانین قابل تغییر و مبتنی بر توافق جمعی است و قضاوت بر اساس نیت فرد و موقعیت، شکل می‌گیرد.

لارنس کلبرگ (۲۵ اکتبر ۱۹۲۷–۱۹ ژانویه ۱۹۸۷م)

روان‌شناس آمریکایی، در بررسی مراحل رشد اخلاقی کودکان با گسترش نظریهٔ رشد اخلاقی ژان پیاژه و با تمرکز بر استدلال و قضاوت‌های اخلاقی، رشد را در سه سطح و شش مرحله ترسیم کرده است، به‌گونه‌ای که هر مرحله از رشد، مراحل قبلی را نیز دربر می‌گیرد:

1. سطح پیش‌عرفی: اخلاقیات توسط پیامدهای بیرونی مانند تنبیه و پاداش (مرحله اول) و مبادله ساده (مرحله دوم) هدایت می‌شود.
2. سطح عرفی: اخلاقیات بر پایهٔ رعایت هنجارهای اجتماعی و قوانین (مرحله سوم) و حفظ روابط خوب (مرحله چهارم) استوار است.
3. سطح پساعرفی: اخلاقیات بر اساس پیمان اجتماعی (مرحله پنجم) و اصول اخلاقی جهانی، عدالت و حقوق بشر (مرحله ششم) تعریف می‌شود.

کلبرگ بر این باور بود که این سطوح و مراحل در قضاوت اخلاقی به‌ترتیب و به‌تدریج همراه با بالا رفتن سن کودک، در او بروز می‌کنند. کودک، قبل از ۹ سالگی، استدلال‌هایش دربارهٔ معماهای اخلاقی در سطح اول است. این استدلال‌ها در اوائل نوجوانی عموماً در سطح دوم قرار می‌گیرند و گاهی هم بین مرحلهٔ دوم و چهارم دچار نوسان می‌شود. برخی از نوجوانان در نیمهٔ دوم نوجوانی به مرحلهٔ چهارم می‌رسند.

عوامل مؤثر بر رشد اخلاقی کودکان

ار منظر علوم تربیتی، روان‌شناسی و آموزه‌های دینی، عوامل متعددی می‌تواند در رشد اخلاقی کودکان تأثیرگذار باشد، از جمله:

عوامل خانوادگی

• دین‌داری والدین: بر اساس پژوهش‌های موجود، بین سطح دین‌داری والدین و رشد اخلاقی کودکان رابطهٔ معناداری وجود دارد. هماهنگی اعتقادی و اخلاقی پدر و مادر، احتمال رشد معنوی-اخلاقی کودک را افزایش می‌دهد.
• دلبستگی ایمن: ایجاد رابطه‌ای امن، پاسخگو و قابل اعتماد بین کودک و مراقب اصلی، به‌ویژه مادر، پایهٔ اساسی رشد اخلاقی سالم، همدلی و اعتماد به نفس در آینده است.
• سبک فرزندپروری: از میان سبک‌های مختلف، سبک مقتدرانه که ترکیبی از محبت، پاسخگویی و انتظارات و قوانین روشن است، بیش‌ترین همبستگی را با رشد رفتارهای مثبت اجتماعی مانند همکاری، همدلی، خودمهارگری و نوع‌دوستی دارد.
• تکریم کودک: هنگامی که کودک مورد احترام و تکریم واقع شود و احساس ارزشمندی کند، انگیزهٔ بیشتری برای ترک رفتارهای ناپسند و انجام اعمال نیک خواهد داشت.
• رفتار خواهر و برادرهای بزرگتر: کودکان از طریق یادگیری مشاهده‌ای از تعاملات اخلاقی یا غیراخلاقی خواهر و برادرهای بزرگتر تأثیر می‌پذیرند و در گفت‌وگوهای اخلاقی با آنان شرکت می‌کنند.
• وساطت فعال والدین در استفاده از رسانه: رسانه، تأثیر قابل توجهی در تربیت اخلاقی نسل جدید دارد. خانواده‌ها با اتخاذ تدابیری می‌توانند این تأثیرات را کنترل کنند. یکی از تدابیر مهم برای کاهش اثرات منفی رسانه و ارتقای تفکر انتقادی در کودکان این است که والدین هنگام تماشای تلویزیون وساطت فعال داشته باشند؛ یعنی با کودکان در تماشای تلویزیون همراهی کرده و در مورد برنامه‌های آن اظهارنظر کرده و گاهی احساساسات خود را ابراز کنند. ارزش‌گذاری مثبت یا منفی در مورد برنامه‌های رسانه به انتقال دیدگاه ارزشی خانواده به نسل جدید، کمک می‌کند.

عوامل فرهنگی اجتماعی

• آموزش‌های قرآنی: شرکت در کلاس‌های تفسیر قرآن و استفاده از داستان‌های اخلاقی قرآن می‌تواند درک شناختی و مهارت حل تعارض اخلاقی کودکان را تقویت کند.
• شرکت در مناسک عبادی: مشارکت در نماز جماعت و مراسم مذهبی، در صورت اجرای غیراجباری و همراه با تقویت مثبت، می‌تواند حس تعلق، مسئولیت‌پذیری و کنترل هیجانات را افزایش دهد.
• بازی گروهی: بازی‌های گروهی و رقابتی با قوانین روشن، به‌ویژه با همسالان، به کودک ارزش قواعد، همکاری، مسئولیت‌پذیری و درک عدالت را می‌آموزد و خودمحوری او را کاهش می‌دهد.
• آشناسازی با سیرهٔ اهل‌بیت: استفاده از داستان‌های برگرفته از سیرهٔ اهل‌بیت در قالب برنامه‌هایی مانند «فلسفه برای کودکان» بر رشد اخلاقی دانش‌آموزان تأثیر مثبت دارد.
• فرهنگ همسالان: هنجارها و ارزش‌های اخلاقی گروه همسالان، مانند تقبیح لو دادن، تأثیر عمیقی بر قضاوت و رفتار اخلاقی کودک دارد.
• تجربه عمل اخلاقی: فراهم آوردن فرصت‌هایی برای انجام رفتارهای جامعه‌پسند، مانند کمک به دیگران، رشد اخلاقی را تقویت می‌کند، در حالی‌که مواجههٔ مکرر با رفتارهای خشونت‌بار بدون نظارت، می‌تواند تأثیر منفی داشته باشد.
• مدیریت شبکه‌های اجتماعی: برخی پژوهشگران با بررسی تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر امنیت اخلاقی به این نتیجه رسیده‌اند که این فضاها می‌توانند به‌طور بالقوه آثار مخربی بر سلامت اخلاقی افراد و جامعه داشته باشند. برای مقابله با این تأثیرات منفی، می‌توان راهکارهایی همچون سرمایه‌گذاری و توسعهٔ پایگاه‌های اینترنتی ارزشمند و اخلاق‌محور و همچنین جذاب‌سازی محتوای آنها برای مخاطبان را در پیش گرفت. در کنار این اقدامات، کنترل و محدودسازی نفوذ سایت‌ها و صفحات ضداخلاقی نیز از ضروریات پیشگیری از آسیب‌های اخلاقی در فضای مجازی به‌شمار می‌رود.

آزمون سنجش رشد اخلاقی کودکان

حسین لطف‌آبادی و همکارانش در پژوهشی، عوامل رشد اخلاقی را در قالب نظریه‌ای با عنوان «نظریه رشد اخلاقی مبتنی بر بنیان‌های دینی، حکمت، فرهنگ ملی و دانش روان‌شناسی»، تبیین کرده و بر اساس آن آزمونی را برای سنجش رشد اخلاقی کودکان طراحی کرده‌اند. آنها در این پژوهش نشان داده‌اند که رشد اخلاقی، نتیجهٔ تأثیر متقابل، پیچیده و پویای سه سطح روانی‌اجتماعی است که شامل شش عامل می‌شود:

• سطح اول: سطح زیرین یا بنیادی است که دو عامل در آن قرار دارد: ۱. طبیعت کمال‌جوی و مینوی آدمی؛ ۲. توانایی بالقوه تمیز خوب از بد و زشتی از زیبایی.
• سطح دوم: سطح میانی است که شامل دو عامل دیگر می‌شود: ۳. انگیزش‌ها و رشد عواطف و همدردی انسانی؛ ۴. رشد تفکر و میزان خردمندی.
• سطح سوم: سطح بیرونی است که دو عامل پایانی در آن قرار دارد: ۵. تجارب عینی و موقعیت رفتار اخلاقی؛ ۶. محیط اجتماعی، فرهنگی و آموزشی.

منابع

• اسماعیلی، فرزانه و دیگران، «بررسی ارتباط بین سبک‌های فرزندپروری با رشد اخلاقی کودکان پیش از دبستان با میانجیگری دلبستگی کودک»، توانبخشی، دوره ۲۲، شماره ۳، ۱۴۰۰ش.
• بوسلیکی، حسن، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در بافت خانواده»، اخلاق وحیانی، دوره ۷، شماره ۲، ۱۳۹۶ش.
• بوسلیکی، حسن، «عوامل رشد اخلاقی کودکان در رابطه والد فرزند از منظر روان‌شناسی اخلاق»، اخلاق‌پژوهی، سال دوم، شماره ۴، ۱۳۹۸ش.
• بوسلیکی، حسن و آذربایجانی، مسعود، «رشد اخلاقی کودکان در کشاکش رسانه و خانواده»، مطالعات اخلاق کاربردی، سال ۱۰، شماره ۳۹، ۱۳۹۹ش.
• جاویدان، فاطمه و دیگران، «تحلیل نظریه رشد اخلاقی کولبرگ با رویکرد قرآنی»، فصلنامه اخلاق زیستی سال دوم، شماره ۶، ۱۳۹۱ش.
• جعفریان، مجید، «رشد معنوی و اخلاقی در دوران کودکی و تأثیر آن در بزرگسالی: یک مقاله مروری»، مطالعات اخلاق کاربردی، دوره ۱۵، شماره ۳۶، ۱۳۹۸ش.
• حسین‌محمدی، فریبا و دیگران، «بررسی تأثیر داستان‌های فکری برگرفته از سیرهٔ حضرت فاطمه بر رشد اخلاقی دانش‌آموزان دختر پایهٔ ششم دبستان در شهرستان شهربابک»، تربیت اسلامی، شماره ۳۶، ۱۴۰۰ش.
• رهنما، سیداحمد و همکاران، روان‌شناسی رشد با نگرش به منابع اسلامی، تهران، سمت، ۱۳۷۴ش.
• سادات‌حسینی، اکرم‌السادات و دیگران، «رشد اخلاقی در کودکان و توصیه‌هایی بر اساس متون اسلامی برای توسعه و تکامل آن»، مجله مطالعات اسلامی در حوزه سلامت، دوره ۸، شماره ۲، ۱۴۰۳ش.
• شعاع‌کاظمی، مهرانگیز و میرمحمدحسین اوشانی، سیده‌آتنا، «رابطه آموزه‌های دینی والدین و رشد اخلاقی کودکان دبستانی»، پژوهش در مسائل تعلیم و تربیت اسلامی، دوره ۲۳، شماره ۲۹، ۱۳۹۴ش.
• گروسی، اکرم و گروسی، حسین، «بررسی جرم‌شناختی تأثیر شبکه‌های اجتماعی بر امنیت اخلاقی»، پژوهشنامه نظم و امنیت انتظامی، سال هشتم، شماره ۳۲، ۱۳۹۴ش.
• لطف‌آبادی، حسین «نقد نظریه رشد اخلاقی پیاژه و کولبرگ و باندورا و ارائه الگویی نو برای پژوهش در رشد اخلاقی دانش‌آموزان ایران»، فصلنامة نوآوری‌های آموزشی، سال چهارم، شماره ۱۱، ۱۳۸۴ش.
• لطف‌آبادی، حسین و همکاران، «نظریه‌پردازی و آزمون‌سازی برای آزمون رشد اخلاقی کودکان، نوجوانان و جوانان»، پژوهش علمی در مؤسسه پژوهشی برنامه‌ریزی درسی و نوآوری‌های آموزشی وزارت آموزش و پرورش و دانشگاه شهید بهشتی، بی‌تا.
• نامور جعفر و دیگران، «پرورش هوش اخلاقی کودکان بر اساس روایات معتبر»، ماهنامه جامعه‌شناسی سیاسی ایران، دوره سوم، شماره ۳، ۱۳۹۹ش.