سندرا هاردینگ؛ فیسلوف علم و نظریهپرداز فمینیست آمریکایی.
سندرا هاردینگ؛ فیلسوف علم و نظریهپرداز معاصر آمریکایی است که بهسبب اثرگذاری در تکوین و گسترش شناختشناسی فمینیستی، شناخته میشود. او با تمرکز بر نسبت علم، قدرت و موقعیتهای اجتماعی، مفاهیمی چون عینیت نیرومند را در نقد علم مدرن مطرح کرد و در آثار خود، علاوه بر جنسیت، به ابعاد نژادی، استعماری و چندفرهنگی در تولید دانش علمی پرداخته است.
زندگینامه
سندرا هاردینگ (به انگلیسی: Sandra Harding) فیلسوف علم و نظریهپرداز معاصر آمریکایی، در ۲۹ مارس ۱۹۳۵م در آمریکا متولد شد. وی از چهرههای مؤثر در حوزهٔ شناختشناسی فمینیستی و علوم اجتماعی بهشمار میرود. هاردینگ دکترای خود را در ۱۹۷۳م از دانشگاه نیویورک دریافت کرد و پس از آن بهعنوان استاد در دانشگاه کالیفرنیا، لسآنجلس (UCLA) به تدریس پرداخت. وی علاوهبر سردبیری نشریههای علمی، ریاست مرکز مطالعات زنان در دانشگاه کالیفرنیا در لسآنجلس را نیز بر عهده داشت.[۱] سندرا هاردینگ در ۵ مارس ۲۰۲۵، در سن ۸۹ سالگی درگذشت.
دیدگاههای سندرا هاردینگ
سندرا با تألیف سه کتاب و مقالات متعدد، بهویژه با گسترش نظریه دیدگاه فمینیستی شناخته میشود. کار فکری هاردینگ با تمرکز بر نقش جنسیت در تولید دانش علمی آغاز شد و بهتدریج ابعاد نژادی، استعماری و اکولوژیک را نیز در تحلیلهای خود گنجاند. او میکوشید تا نشان دهد که توجه به زمینههای سیاسی و اجتماعی میتواند اثرگذاری علم در بهبود زندگی انسانها را افزایش دهد.[۲]
نقد تجربهگرایی
هاردینگ رویکرد تجربهگرایانهٔ فمینیستی را بهدلیل محافظهکاری ذاتی و محدودیت در خواستههایش نقد میکند. از دید او، این رویکرد اگرچه به دنبال افزایش دقت علمی است، اما در نهایت نمیتواند با یافتههای مطالعات فمینیستی که خواستار تغییراتی فراتر از دقت صرف هستند، سازگاری کامل داشته باشد. [۳]
معرفتشناسی فمینیسم
ساندرا هاردینگ با طرح نظریه دیدگاه فمینیستی، به جای جستجوی یک معرفت مطلق و بیطرف، بر نقش تعیینکنندهٔ موقعیت اجتماعی و تجربههای جنسیتیشده در شکلگیری دانش تأکید میکند. از دید او، زنان بهدلیل قرارگرفتن در موضع حاشیهای، هم با ساختارهای سلطه آشنایی دارند و هم الزاماً باید واقعیتهای اجتماعی را از دو منظر مسلط و منظر خود بفهمند. این دیدگاه دوگانه به آنها امکان دستیابی به درکی کاملتر، انتقادیتر و عینیتر از جهان میدهد که از دیدگاه مردانه نهان میماند؛ معرفت برآمده از زندگی و مبارزات زنان، بهدلیل داشتن امکان نقد رادیکالتر ساختارهای قدرت، از ظرفیت شناختی برتری برخوردار است.[۴]
شناختشناسی چندفرهنگی
در مسیر تکامل فکری، هاردینگ دیدگاه خود را در شناختشناسی بهسوی موقعیتهای چندفرهنگی، گسترش داد.[۵] این رویکرد چندفرهنگی، بر هویتهای متکثر و پیچیده مانند زنان رنگینپوست و فمینیستهای سوسیالیست تأکید میکند و شناخت را از دیدگاه تمام دیگریهای به حاشیهراندهشده بر اساس نژاد، طبقه و فرهنگ ممکن میداند.[۶]
دیدگاههای منتقدان
به نظر اندیشمندان، نسبیگرایی فمینیستی با یک پارادوکس درونی روبهرو است و ادعای نسبیت در این گزاره، اطلاق آن را نقض میکند. افزون بر این، بسیاری از حقایق مانند وجود هستی و خودآگاهی انسان بهصورت حضوری و مطلق درک میشوند و وابسته به جنسیت، نژاد یا جایگاه اجتماعی نیستند.[۷]
از دید منتقدان حتی اگر تفاوت در شناخت زنانه و مردانه پذیرفته شود، نمیتوان بهراحتی ادعا کرد که معرفت زنانه برتر است. تجربهٔ زندگی در حاشیه یا مواجهه با تبعیض، لزوماً بهمعنای دسترسی به شناخت کاملتر یا عینیتر نیست. بهعلاوه، چنین ادعایی را نمیتوان به همهٔ زنان تعمیم داد، زیرا تجربهها و موقعیتهای زنان یکسان نیست.[۸]
آثار
ساندرا هاردینگ آثار متعددی در حوزههای فلسفه علم، شناختشناسی فمینیستی و مطالعات علم و فناوری تألیف کرده که برخی از مهمترین آنها به فارسی ترجمه شدهاند، ازجمله: مقاله «از تجربهگرایی فمینیستی تا شناختشناسیهای دارای دیدگاه فمینیستی»؛ مقاله «جنسیت و علم» در مجموعهای از دفتر مطالعات و تحقیقات زنان. اثر دیگر، «فصل زنان» است که در قالب یک مجموعه دو جلدی دیدگاههای فمینیستی توسط نوشین احمدی خراسانی و همکاران گردآوری شده و بخشی از آن به نوشته هاردینگ اختصاص دارد.[۹]
پانویس
- ↑ نصر اصفهانی، «کتابشناسی ساندرا هاردینگ»، 1388ش، 72.
- ↑ نصر اصفهانی، «کتابشناسی ساندرا هاردینگ»، 1388ش، 72.
- ↑ نصر اصفهانی، «کتابشناسی ساندرا هاردینگ»، 1388ش، 73.
- ↑ نصر اصفهانی، «کتابشناسی ساندرا هاردینگ»، 1388ش، 73-74.
- ↑ بلیکی، پارادایمهای تحقیق در علوم انسانی، 1393ش، ص234-236.
- ↑ فی، پارادایمشناسی علوم انسانی، 1390، ص123.
- ↑ مصباح یزدی، آموزش فلسفه، 1383ش، ج2، ص160.
- ↑ «نگاهی انتقادی به مبانی معرفتشناسی فمینیسم (1)»، وبسایت راسخون.
- ↑ نصر اصفهانی، «کتابشناسی ساندرا هاردینگ»، 1388ش، 76.
منابع
- بلیکی، نورمن، پارادایمهای تحقیق در علوم انسانی، ترجمه سید حمیدرضا حسنی و دیگران، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ۱۳۹۳ش.
- فی، برایان، پارادایمشناسی علوم انسانی، ترجمهٔ مرتضی مردیها، تهران، پژوهشکدهٔ مطالعات راهبردی، ۱۳۹۰ش.
- مصباح یزدی، محمدتقی؛ آموزش فلسفه؛ تهران: امیرکبیر، ۱۳۸۳ش.
- نصر اصفهانی، مریم، «کتابشناسی ساندرا هاردینگ»، کتاب ماه فلسفه، شمارهٔ ۲۴، ۱۳۸۸ش.
- «نگاهی انتقادی به مبانی معرفتشناسی فمینیسم (۱)»، وبسایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۶ خرداد ۱۳۸۹ش.