مطالبهگری
مطالبهگری؛ کنشهای فردی و جمعی برای بیان و پیگیری خواستهها و حقوق اجتماعی در عرصهٔ عمومی.
مطالبهگری بهعنوان تلاش جمعی برای بهبود وضعیت جامعه، زمانی برجسته میشود که خواستههای فردی به مسئلهای عمومی تبدیل شوند؛ جایی که شهروندان میکوشند از مسیرهای مدنی، گفتوگو، کنش جمعی و نهادهای واسط، صدای خود را در فضای عمومی قابل شنیدن کنند. این کنشها نهتنها بازتابی از میزان مشارکت اجتماعیاند، بلکه نشان میدهند جامعه تا چه اندازه توان تبدیل نارضایتیها به مطالبات قابل پیگیری را دارد. در ایران، مطالبهگری در پیوند با ساختارهای حقوقی، فرهنگی و نهادی معنا مییابد و شکلهای متنوعی از پیگیری صنفی و مدنی تا کنشگری در فضای مجازی را دربر میگیرد؛ عرصهای که هم فرصتهایی تازه برای بیان مطالبات فراهم کرده و هم چالشهایی در زمینۀ اثربخشی، سازمانیافتگی و پاسخگویی ایجاد کرده است. توجه به این ابعاد، درک عمیقتری از جایگاه مطالبهگری در تحولات اجتماعی معاصر فراهم میکند.
مفهومشناسی
مطالبهگری در لغت بهمعنای خواستن چیزی یا حق خود از کسی[۱] و در اصطلاح بهمعنای تلاش جمعی برای بهبود وضعیت جامعه است. این مفهوم زمانی شکل میگیرد که یک دغدغه از حالت فردی خارج شده و با حمایت گروهی از مردم، به یک خواستۀ عمومی تبدیل شود.[۲] در دنیای امروز، کنشگری بهعنوان راهی برای دستیابی به رفاه و عدالت اجتماعی شناخته میشود.[۳]
تاریخچه مطالبهگری
ریشههای نظارت مردم بر حکومت و شکلگیری جامعۀ مدنی به دوران یونان باستان و روم باستان بازمیگردد؛ اما مفهوم مدرن آن همگام با تحولات اندیشه در قرن هجدهم میلادی و شکلگیری مفاهیمی مانند حقوق بشر و دموکراسی پررنگ شد.[۴]
در تاریخ معاصر ایران، ردپای مطالبهگری اجتماعی را میتوان در دوران مشروطه مشاهده کرد؛ زمانی که زنان و اصناف با نوشتن عریضه و بیان خواستههای خود در مطبوعات، برای دستیابی به حقوق اجتماعی، عدالت و برابری تلاش میکردند.[۵] در دهههای اخیر، با گسترش رسانهها و جریان آزاد اطلاعات، تعامل بین مردم و حکومتها افزایش یافته و جامعهشناسی بهعنوان دانشی برای بررسی این مطالبات مطرح شده است.[۶]
اهداف مطالبهگری
اهداف مطالبهگری ناظر به پیگیری آگاهانه و مسالمتآمیز حقوق فردی و جمعی در چارچوب قانون و منافع عمومی است. مهمترین هدف مطالبهگری، افزایش پاسخگویی نهادهای مسئول و جلوگیری از بیعدالتی، فساد و تبعیض در ساختارهای اجتماعی و حکمرانی است. مطالبهگری همچنین به تقویت مشارکت اجتماعی، ارتقای آگاهی عمومی و تبدیل مطالبات پراکنده به خواستههای شفاف و قابل پیگیری کمک میکند. از دیگر اهداف آن میتوان به اصلاح سیاستها و رویههای نادرست، بهبود کیفیت تصمیمگیریها و ایجاد پل ارتباطی میان مردم و مسئولان اشاره کرد. در این معنا، مطالبهگری ابزاری برای تحقق توسعۀ اجتماعی و حفظ حقوق شهروندی به شمار میرود.[۷]
مبانی مطالبهگری
مبانی دینی
مبانی دینی مطالبهگری در اندیشه اسلامی بر اصولی چون امر به معروف و نهی از منکر، عدالتخواهی، مسئولیتپذیری اجتماعی و نظارت عمومی استوار است. از منظر آموزههای دینی، انسان مؤمن نسبت به سرنوشت جامعه بیتفاوت نیست و وظیفه دارد در برابر ظلم، فساد و تضییع حقوق عمومی واکنش آگاهانه و اصلاحگرانه نشان دهد. قرآن کریم و سیره پیامبر اسلام و ائمه، بر لزوم مطالبۀ حق، نصیحت حاکمان و دفاع از مظلوم تأکید دارند. در این چارچوب، مطالبهگری نه کنشی صرفاً سیاسی، بلکه تکلیفی اخلاقی و اجتماعی تلقی میشود که هدف آن اصلاح امور، تحقق عدالت و حفظ کرامت انسانی در جامعه اسلامی است.[۸]
مبانی قانونی
مبانی حقوقی مطالبهگری در نظام حقوقی جمهوری اسلامی ایران بر اصول تصریح شده در قانون اساسی استوار است. مطابق اصولی همچون:
- اصل ۸: امر به معروف و نهی از منکر؛
- اصل ۲۴: آزادی بیان؛
- اصل ۲۷: آزادی اجتماعات و راهپیماییهای قانونی.[۹]
مردم حق دارند مطالبات و انتقادات خود را بهصورت قانونی و مسالمتآمیز بیان کنند. از این منظر، مطالبهگری نهتنها مجاز، بلکه یکی از ابزارهای تحقق نظارت عمومی و تقویت مردمسالاری دینی به شمار میرود. تأکید نهادهایی مانند شورای نگهبان بر بیان مطالبات در چارچوب قانون، نشاندهندۀ جایگاه حقوقی مطالبهگری بهعنوان حقی شهروندی و سازوکاری برای اصلاح امور و افزایش پاسخگویی مسئولان است.[۱۰]
انواع مطالبهگری
پژوهشگران مطالبهگری را به دو دستۀ کلی تقسیم میکنند:
- مطالبهگری تأملی: این نوع که بهترین شکل مطالبهگری است، بر پایه استدلال، دانش تخصصی، بیان شفاف و دعوت به گفتوگو استوار است.
- مطالبهگری افراطی یا فریاد: در این حالت، مطالبهگری تنها به ابراز خشم و فریاد اعتراض تبدیل میشود که فاقد استدلال منطقی است و معمولاً زمانی رخ میدهد که سازوکارهای قانونی پاسخگو نباشند.[۱۱]
گونههای دیگری نیز برای مطالبهگری مطرح شده که عبارتند از:
- مطالبهگری صنفی و کارگری: بر تضاد ذاتی منافع کارگر و کارفرما استوار است و در آن حق اعتصاب بهعنوان مهمترین اهرم فشار برای دستیابی به حقوق شغلی و معیشتی شناخته میشود.
- مطالبهگری جنسیتی: با تمرکز بر رفع تبعیضها و ایدئولوژیهای محدودکننده، خواهان شکستن سقفهای شیشهای و حق حضور برابر در فضاهای عمومی است.
- مطالبهگری قومی: در پاسخ به نابرابری در توزیع منابع قدرت و ثروت شکل میگیرد و بر به رسمیت شناختن هویت، رفع محرومیتها و مشارکت در تصمیمگیریها تأکید دارد.
- مطالبهگری محیطزیستی: بهعنوان ویژگی دنیای مدرن، اغلب در دسته مطالبات «برای مردم» با تأثیرات درازمدت مانند تغییر اقلیم قرار میگیرد.
- مطالبهگری سیاسی: نیازمند آگاهی سیاسی و گذر از هیجانات مقطعی بهسمت کنش پیوسته از طریق سازمانهای میانجی مانند احزاب است. [۱۲]
ابزارهای مطالبهگری
ابزارهای مطالبهگری شامل هرگونه ابزار مشروعی است که بتواند در مسیر تحقق خواستهها یاریرسان باشد که افراد باید با شناسایی توان و امکانات خود از آنها بهره گیرند. این ابزارها طیف وسیعی را دربر میگیرند که شامل استفاده از:
- تریبونهای عمومی توسط سخنرانان مانند خطبای جمعه، اساتید حوزه و دانشگاه و چهرههای سیاسی؛
- بهرهگیری از قلم و نوشتار مانند نگارش مقاله، کتاب و وبلاگ؛
- فعالیت در فضای مجازی و رسانهها ؛
- نگارش نامه یا درخواست شفاهی از نخبگان؛
- مشارکت سیاسیاجتماعی که از طریق حضور در اجتماعات عمومی و شرکت در انتخابات برای گزینش مسئولانی که متعهد به برآوردن خواستههای خاصی هستند، حاصل میشود و نوعی مطالبهگری غیرمستقیم محسوب میشود.
استفاده از این ابزارها گاه نیازمند آموزشهای تخصصی مانند ارتقای سواد رسانهای برای فعالیت در رسانه است و گاهی تنها به شناخت مطالبات واقعی و مشارکت در صحنه مانند انتخابات نیاز دارد.[۱۳]
الزامات مطالبهگری
مطالبهگری زمانی بهدرستی محقق میشود که مجموعهای از الزامات اجتماعی، مشارکتی و ارزشی بهصورت همزمان رعایت شود؛ این نوع مطالبهگری نیازمند سازماندهی و تشکلیابی جمعی است تا مطالبات از سطح فردی فراتر رفته و بهشکلی پایدار پیگیری شوند. همچنین مستلزم روحیۀ مشارکت، کار جمعی و احترام به نظر دیگران بهعنوان تمرینی عملی برای دموکراسی است و در عین حال با مسئولیتپذیری و تعهد اجتماعی گره خورده است؛ بهگونهای که بدون پذیرش مسئولیت، مطالبهگری به طلبکاری اجتماعی تقلیل مییابد.[۱۴]
در کنار این الزامات، مطالبهگری باید بر آرمانخواهی پایدار استوار باشد تا در فرآیند عملگرایی، مسیر و جهت اصلی جامعه حفظ شود. همچنین مشروعیت و مقبولیت مردمی، مشارکت عمومی، نظارت اجتماعی و پاسخگویی کارگزاران بهعنوان پیششرطهای نهادی مطالبهگری مطرحاند که در نهایت به تقویت توان دولت و افزایش کارآمدی نظام اجتماعی و سیاسی منجر میشوند.[۱۵]
فواید مطالبهگری
فواید مطالبهگری را میتوان در سه حوزۀ فردی، اجتماعی و نظام سیاسی دستهبندی کرد:
حوزه فردی: مطالبهگری موجب بهبود عملکرد فردی، آرامش وجدان، ایجاد تحرک، خودسازی و سلوک معنوی میشود و همچنین زمینۀ کسب برکات اخروی را برای فرد فراهم میآورد.[۱۶]
حوزه جامعه: این فرآیند باعث تلاش مسئولان برای آبادانی و رفع مشکلات، گسترش نشاط اجتماعی، افزایش آگاهی و بلوغ جامعه، اصلاح و تحکیم بنیانهای اجتماعی و تضمین ضریب امنیت جامعه میشود.[۱۷]
حوزه نظام سیاسی: مطالبهگری منجر به همراهی مردم و افزایش اعتماد اجتماعی نسبت به مسئولان و نهادهای حاکمیتی، جلوگیری از سستشدن پایههای منطقی و اقناعی نظام و در نهایت مشروعیتبخشی به نظام اسلامی میشود.[۱۸]
تفاوت مطالبهگری و اغتشاش
تفاوت بنیادین میان مطالبهگری و اغتشاش در ماهیت، روش و هدف این دو کنش نهفته است. مطالبهگری کنشی است که در آن شهروندان خواستهها و پیشنهادات خود را بهصورت شفاف، قانونمند، در زمان و مکان مناسب و با روشی مسالمتآمیز جهت اصلاح امور و حل مشکلات بیان میکنند و هدف آن پویایی جامعه و پرهیز از تنش است؛[۱۹] اما در نقطۀ مقابل، اغتشاش یا شورش با خشونت، تخریب اموال عمومی و ایجاد ناامنی همراه است.[۲۰] در سخنان آیتالله خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، نیز تأکید شده که مطالبهگری باید همراه با امیدبخشی و ارائۀ راهحل باشد.[۲۱]
تفاوت مطالبهگری و انتقادگری
تفاوت مطالبهگری و انتقادگری در رویکرد آنها نسبت به حل مسئله نهفته است. اگرچه این دو مفهوم به یکدیگر نزدیک هستند، اما در انتقادگری اغلب وظیفه فرد تنها به بیان مشکل محدود میشود و لزوماً انتظاری برای ارائه راهحل از منتقد وجود ندارد؛ در مقابل، مطالبهگری فرآیندی فراتر از صرفِ بیان معضلات است که پس از شناخت و طرح علمی و اصولی مشکلات، با رویکردی مسئولانه، مجدانه و مودبانه بهدنبال ارائه پیشنهادهای متقن و راهکارهای عملی برای رفع آنها است. مهمترین وجه تمایز این است که مطالبهگر، برخلاف منتقد، با تلاشی مجاهدانه در مسیر حل مشکلات و بهبود شرایط گام برمیدارد.[۲۲]
نقش حاکمیت در مطالبهگری اجتماعی
دولتها و ساختارهای حاکمیتی نقشی بنیادین در هدایت مسالمتآمیز جریانهای مطالبهگر اجتماعی ایفا میکنند و عدم پایبندی به تعهدات در این زمینه میتواند منجر به انحراف مطالبات و تحمیل هزینههای گزاف بر جامعه شود. وظایف اصلی حکومت در این حوزه شامل احترام به افکار عمومی، شفافسازی و پرهیز از پنهانکاری است تا از تبدیل شدن خواستههای منطقی به رفتارهای هیجانی و کور جلوگیری شود.[۲۳]
حاکمیت باید از اعمال نگاه امنیتی و سیاسی به تمامی شئون جامعه پرهیز کند؛ زیرا امنیتی کردن مطالبات صنفی یا مدنی موجب سوق دادن آنها بهسمت خشونت میشود. همچنین دولتمردان موظفاند بهجای تقابل، سازوکارهایی مشخص برای شنیدن و انتقال مطالبات مردمی طراحی کرده و از ایجاد هزینه، تنبیه یا تهدید برای مطالبهگران و افشاگران فساد خودداری ورزند تا از ساختاری شدن فساد جلوگیری شود؛ مسئولیتی که علاوه بر دولت، شامل بخش خصوصی و نهادهای غیردولتی نیز میشود.[۲۴]
مطالبهگری در ایران
مطالبهگری در ایران با چالشهایی ساختاری و نهادی مواجه است که از جملۀ آنها میتوان به ضعف نهادهای واسط و محدودیت سازوکارهای مؤثر برای تبدیل اعتراضات مقطعی به کنشهای مدنیِ پیوسته اشاره کرد. بر اساس برخی تحلیلهای جامعهشناختی، مطالبهگری زمانی معنا پیدا میکند که بهصورت کنشی آگاهانه و جمعی تداوم یابد و امکان بیان، شنیدهشدن و پاسخگویی روشن به مطالبات وجود داشته باشد؛ در غیر این صورت، بیپاسخ ماندن یا پاسخ نامؤثر به خواستههای اجتماعی میتواند موجب فرسایش اعتماد و تغییر مسیر مطالبات شود.[۲۵] در عین حال، گزارشهای تحلیلی نشان میدهد که محدودیتهای حقوقی و اجرایی بر آزادی تجمع و اعتراض، از جمله نبود تضمینهای روشن قانونی نقش مهمی در تضعیف ظرفیتهای نهادینۀ مطالبهگری و استمرار کنش جمعی ایفا کردهاند.[۲۶]در سالهای اخیر نیز نبود بسترهای گفتوگوی نهادمند، ضعف سازمانیابی اجتماعی و محدود بودن امکان طرح مطالبات در نهادها و رسانههای رسمی، باعث شده است بخشی از ظرفیتهای مطالبهمحور جامعه به واکنشهای ناپایدار و کماثر محدود شود و پیگیری مطالبات از مسیرهای منظم و قابل تداوم با دشواری مواجه شود.[۲۷]
مطالبهگری از طریق فضای مجازی
مطالبهگری از طریق فضای مجازی یا آنچه در ایران با عنوان «کارزار آنلاین» شناخته میشود، به شیوهای مدنی از کنش جمعی اطلاق میشود که شهروندان با بهرهگیری از پلتفرمهای اینترنتی، مطالبات خود را در قالب امضای جمعی و درخواستهای رسمی از نهادهای تصمیمگیر مطرح میکنند. بر اساس دادههای منتشرشده در وبسایت «کارزار»، این شکل از مطالبهگری در سالهای اخیر به ابزاری مؤثر برای جمعآوری صدای شهروندان و انتقال آن به نهادهای دولتی، مجلس و سازمانهای عمومی تبدیل شده است.[۲۸] از میان کارزارهای ملی موفق میتوان به کارزار لغو مجوز شکار در مناطق حفاظتشده، کارزار درخواست توقف طرح انتقال آب خزر به سمنان، کارزار مطالبۀ شفافیت در آزمونهای استخدامی دولتی و کارزار حمایت از معلمان و بهبود وضعیت حقوقی آنان اشاره کرد که هر یک با مشارکت گستردۀ هزاران نفر و بازتاب رسانهای قابلتوجه، توانستهاند زمینۀ گفتوگو یا بازنگری سیاستی را در سطح ملی فراهم کنند.[۲۹]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ مطالبه.
- ↑ رحمانی خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص433.
- ↑ رحمانی خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص442.
- ↑ سردارنیا، «نگاه انتقادی و کاربردی به جامعۀ مدنی و مسئلۀ شفافیت و فساد اقتصادی در ایران»، 1400ش، ص124-125.
- ↑ رحمانیخلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص۴۳۵.
- ↑ رحمانی خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص427.
- ↑ چیتسازان، «مطالبهگری چیست و چه اهدافی دارد؟»، وبسایت سمن جوانان.
- ↑ «مبانی دینی مطالبهگری مطلوب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ «مردم میتوانند طبق قانون اساسی مطالبات خودشان را بیان کنند»، وبسایت شورای نگهبان.
- ↑ رحمانی خلیلی، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، ۱۴۰۳ش، ص434.
- ↑ «گونهشناسی مطالبهگری»، وبسایت انجمن جامعهشناسی ایران.
- ↑ چیتسازان، «مطالبهگری چیست و چه اهدافی دارد؟»، وبسایت سمن جوانان.
- ↑ «مطالبهگری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.
- ↑ عباسی شاهکوه و غفاری هشتجین، «نسبت مفهومی «جهاد تبیین حقیقت» و «مطالبهگری» در منظومه اندیشگی آیتالله خامنهای»، 1402ش، ص50.
- ↑ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه گری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.
- ↑ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه گری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.
- ↑ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبه گری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.
- ↑ فضائلی، «مطالبهگری صحیح چه ویژگیهایی دارد؟»، وبسایت خبری مشرقنیوز.
- ↑ شفیعزاده، «تحليل جرمشناختي تجمعات سالانه پاسارگاد، با نگاهي به جایگاه این تجمعات در حقوق و فقه سياسي»، 1399ش، ص396.
- ↑ «بیانات مقام معظم رهبری در خصوص مطالبهگری و تزریق امید در جامعه و مطالبه کار جدی از مسؤلان»، وبسایت خبری همکار نفتی.
- ↑ ترابی، «طراحی الگوی مطلوب مطالبهگری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.
- ↑ «مطالبهگری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «مطالبهگری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «گونهشناسی مطالبهگری»، وبسایت انجمن جامعهشناسی ایران.
- ↑ صفرزاده، «چالشهای فراروی آزادی تجمعات و اعتراضات در جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت جامعه اندیشکدهها.
- ↑ «گونهشناسی مطالبهگری»، وبسایت انجمن جامعهشناسی ایران.
- ↑ «اثرگذاری کارزارها»، وبسایت کارزار.
- ↑ «کارزارهای موفق»، وبسایت کارزار.
منابع
- «اثرگذاری کارزارها»، وبسایت کارزار، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «بیانات مقام معظم رهبری در خصوص مطالبهگری و تزریق امید در جامعه و مطالبه کار جدی از مسؤلان»، وبسایت خبری همکار نفتی، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۴۰۱ش.
- ترابی، ناصر، «طراحی الگوی مطلوب مطالبهگری»، وبسایت جامعه اندیشکدهها، تاریخ درج مطلب: ۸ دی ۱۳۹۹ش.
- چیتسازان، محمدحامد، «مطالبهگری چیست و چه اهدافی دارد؟»، وبسایت سمن جوانان، تاریخ بازدید: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
- دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت موسسه لغتنامۀ دهخدا و مرکز بینالمللی آموزش زبان فارسی، تاریخ بازدی: 16 بهمن 1404ش.
- رحمانی خلیلی، احسان و همکاران، «واکاوی ارتباط مطالبهگری اجتماعی با پیشرفت اجتماعی»، فصلنامه علمی برنامهریزی رفاه و توسعه اجتماعی، شماره ۶۰، پاییز ۱۴۰۳ش.
- سردارنیا، خلیلاله و بنهیی، مریم، «نگاه انتقادی و کاربردی به جامعۀ مدنی و مسئلۀ شفافیت و فساد اقتصادی در ایران»، پژوهشنامه علوم سیاسی، شماره ۴، پاییز ۱۴۰۰ش.
- شفیعزاده، محمود و همکاران، «تحليل جرمشناختی تجمعات سالانه پاسارگاد، با نگاهی به جایگاه این تجمعات در حقوق و فقه سياسی»، فصلنامه علمی جامعه شناسی سياسی ایران، شماره ۳، پاییز ۱۳۹۹ش.
- صفرزاده، محمدطاهر، «چالش های فراروی آزادی تجمعات و اعتراضات در جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت جامعه اندیشکدهها، تاریخ درج مطلب: ۱۳ آذر ۱۴۰۰ش.
- عباسی شاهکوه، مهدی و غفاری هشجین، زاهد، «نسبت مفهومی «جهاد تبیین حقیقت» و «مطالبه گری» در منظومه اندیشگی آیتالله خامنهای»، فصلنامه نظریههای اجتماعی متفکران مسلمان، شماره اول، بهار ۱۴۰۲ش.
- فضائلی، مهدی، «مطالبهگری صحیح چه ویژگیهایی دارد؟»، وبسایت خبری مشرقنیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۳ دی ۱۳۹۶ش.
- «قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران»، وبسایت شورای نگهبان، تاریخ بازدید: ۱۹ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «کارزارهای موفق»، وبسایت کارزار، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «گونهشناسی مطالبهگری»، وبسایت انجمن جامعهشناسی ایران، تاریخ بازدید: ۱۷ بهمن ۱۴۰۴ش.
- «مبانی دینی مطالبهگری مطلوب»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ مهر ۱۴۰۰ش.
- «مردم میتوانند طبق قانون اساسی مطالبات خودشان را بیان کنند»، وبسایت شورای نگهبان، تاریخ درج مطلب: ۲۷ آذر ۱۴۰۱ش.
- «مطالبهگری اجتماعی یا طلبکاری؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: ۲۶ تیر ۱۳۹۸ش.