فخرعظمی ارغون؛
فخرعظمی ارغون از شاعران، نویسندگان و فعالان اجتماعی زن در ایرانِ دورهٔ قاجار و اوایل پهلوی بود. او از چهرههای پیشگام در عرصهٔ ادبیات زنان و از مدافعان آموزش و حقوق اجتماعی زنان بهشمار میآید. آثار و فعالیتهای او بازتابدهندهٔ دغدغههای فرهنگی، اجتماعی و آموزشی زنان در دوران گذار جامعهٔ ایران به تجدد است. فخرعظمی مادر سیمین بهبهانی، شاعر برجسته معاصر است.
تولد و خانواده
فخرعظمی ارغون یا فخر عادل خلعتبری، در سال ۱۲۷۷ش در تهران و در خانوادهای وابسته به طبقه صاحبمنصب و درباری به دنیا آمد. پدرش مرتضیقلیخان ارغون، ملقب به مکرمالسلطان، از نظامیان و وابسته به خاندان خلعتبری بود. مادرش قمرخانم، معروف به عظمتالسلطنه، از خاندانهای صاحبنفوذ قاجاری و نوادۀ امیرتومان و امینالملک و از تبار امیرهدایتالله خان فومنی، حاکم نامدار گیلان، بود.
تحصیلات
قمرخانم، مادر فخرعظمی، همچون همسرش مرتضیقلیخان، به آموزش و سوادآموزی اعتقاد راسخ داشت و بر این باور بود که دخترش نیز، همانند دو پسر خانواده، باید از آموزش کامل برخوردار باشد. ازاینرو، برای فخرعظمی و دو برادرش معلمان سرخانهٔ ایرانی و فرانسوی استخدام کردند. کودکان این خانواده بهطور همزمان به فراگیری دیوانها و متون کهن ایرانی، زبان عربی، فقه و اصول، زبان فرانسه و علوم جدید پرداختند.
فخرعظمی تحصیلات مقدماتی خود را در مکتب سرخانه و در کنار برادران و فرزندان دیگر بستگان آغاز کرد. او ادبیات فارسی، فقه، اصول، قرآن و زبان عربی را نزد آقا شیخ کاظم یزدی فراگرفت و علوم جدید از جمله فیزیک، شیمی، ریاضیات، هیئت و اندکی نجوم را از میرزاطالبخان بحرالعلوم آموخت. زبان فرانسه را نیز نزد معلمی سوئیسی به نام مادام مرون (Madam Morrone)، از مهاجرانی که سالها همراه همسرش در خانهٔ پدری فخرعظمی زندگی میکردند،ـ فراگرفت. پس از آن، وارد مدرسهٔ ژاندارک شد و توانست در مدتزمانی کوتاه دیپلم این مدرسه را دریافت کند. افزون بر این، فخرعظمی آموزش موسیقی سنتی ایرانی را نیز نزد بانویی کلیمی به نام خانم جان مشاق دنبال کرد.
نوجوانی فخرعظمی با سالهای پرآشوب جنگ جهانی اول، اشغال ایران و بحران سیاسی و اقتصادی همزمان شد و این فضای ملتهب بر روحیۀ میهندوستانه و نگاه اجتماعی او اثر عمیق گذاشت.
ازدواجها
ازدواج اول
فخرعظمی در سال ۱۳۰۳ش با عباس خلیلی، مدیر روزنامه اقدام، ازدواج کرد و آشنایی آن دو از جایی آغاز شد که فخرعظمی غزلی انقلابی برای چاپ به روزنامه فرستاد. حاصل این ازدواج دختری به نام سیمین (سیمین بهبهانی) بود که بعدها از برجستهترین شاعران معاصر شد. این ازدواج در حدود سال ۱۳۱۰ به جدایی انجامید و فخرعظمی پس از آن زندگی مستقلتری را در عرصه کار و فعالیت اجتماعی دنبال کرد.
ازدواج دوم
بعد از مدتی، فخرعظمی ارغون با عادل خلعتبری، مدیر روزنامه آینده ایران، ازدواج کرد و به خواست همسرش نام خود را به فخر عادل، تغییر داد. او از این ازدواج صاحب سه فرزند به نامهای عادلنژاد (غوغا)، عادلدخت (ترانه) و عادلفر (سهراب) شد.
فعالیتها
حوزههای فعالیت فخرعظمی ارغون (فخر عادل) را میتوان در چند زمینۀ مهم از هم تفکیک کرد؛ از جمله عرصۀ شعر و ادب، کار مطبوعاتی و روزنامهنگاری، تلاشهای او در جنبش زنان، فعالیتهای آموزشی، و نیز مشارکتش در محافل فرهنگی و جریانهای حزبی.
روزنامهنگاری و مطبوعات
- همکاری با روزنامه اقدام و سپس آینده ایران و نوشتن مقالات و اشعار با نام فخرعظمی و بعد فخر عادل.
- سردبیری روزنامه آینده ایران از حدود سال ۱۳۱۱ش و نقش فعال در خطمشی فرهنگی و اجتماعی آن.
- انتشار و مدیریت مجله بانوان یا نامۀ بانوان در سال 1314ش، با تمرکز بر مسائل زنان، خانواده و فرهنگ جدید زنانه.
شعر و ادبیات
- سرودن غزلهای اجتماعی، میهنی و زنمحور و انتشار آنها در مطبوعات عصر مشروطه.
- حضور در انجمنهای ادبی و محافل شعرخوانی، از جمله انجمن ادبی دانشوران که در شبهای جمعه، با حضور ادیبان و شاعران برجستهای چون سعید نفیسی، ملکالشعرای بهار، رشید یاسمی، شهریار با همراهی همسرش، عادل خلعتبری، برپا میشد.
آموزش و تدریس
- تدریس زبان فرانسه در دبیرستانهای دخترانه ناموس و دارالمعلمات و نیز مدرسه نوباوگان.
- آموزش زبان عربی برای مدتی در دبیرستان پسرانه پهلوی پس از کنارهگیری از شغل دولتی.
- همراهکردن تدریس زبان با ترویج تحصیل دختران و حمایت از گسترش مدارس دخترانه.
کنشگری زنان و انجمنها
- از بنیانگذاران هستۀ مرکزی جمعیت/انجمن نسوان وطنخواه، از سال 1304 تا 1308ش، همراه با چهرههایی چون نورالهدی منگنه، محترم و ملوک اسکندری، فخرآفاق پارسا، صدیقه دولتآبادی و مستوره افشار.
- مشارکت در برنامههای این جمعیت: سوادآموزی زنان، آموزش مهارتهای خانگی و هنری مانند نقاشی، گلدوزی، آشپزی، خیاطی، کمک به زنان بیسرپرست، تهیۀ جهیزیه برای دختران نیازمند و اعطای وام به مستمندان.
- عضویت فعال در کانون بانوان در دورۀ رضاشاه پس از بستهشدن جمعیت نسوان وطنخواه.
فعالیتهای فرهنگی، حزبی و اجتماعی
- عضویت در حزب دموکرات ایران پس از شهریور ۱۳۲۰ش و مشارکت در انتشار نشریه آزادی خلق.
- ادامه فعالیتهای فرهنگی و اجتماعی حتی در سالهای اقامت خارج از کشور و پس از بازنشستگی.
آثار
آثار فخرعظمی را میتوان در سه حوزۀ شعر، ترجمه و نوشتههای مطبوعاتی و داستانی، دستهبندی کرد:
آثار شعری
از فخرعظمی حدود ۱۵۰ قطعه شعر در قالبهای گوناگون، از جمله غزل، رباعی، قصیده و ترجیعبند باقی مانده است. این شعرها غالباً در جراید و مجلات دورۀ مشروطه و پهلوی اول منتشر شدهاند و در یک دیوان مستقل بهطور کامل گرد نیامدهاند. مضامین اصلی اشعار او میهندوستی، آزادیخواهی، نقد استبداد و فساد، حمایت از کارگران و فرودستان و دفاع از حقوق و آموزش زنان است. از شعرهای مشهور او میتوان به قطعاتی مانند مهر میهن، درد وطن و پاینده باد ایران، اشاره کرد. نمونههایی از اشعار او با تخلّص فخری در مجموعههایی مانند با مادرم همراه، (کتاب زندگینامه سیمین بهبهانی) و نیز در تذکرهها و تارنماهای ادبی و آرشیوهای متنباز درج شده است.
ترجمهها
فخرعظمی علاوه بر سرودن شعر، به ترجمۀ ادبی نیز پرداخته است. او شماری از اشعار و متون شاعر و نویسندۀ انگلیسی، الا ویلکاکس و نیز آلفرد دووینیی، شاعر فرانسوی، را به فارسی برگردانده است. این ترجمهها بیشتر در مطبوعات منتشر میشد و در قالب کتاب مستقل از او در دست نیست، اما بهعنوان بخشی از کارنامۀ او در معرفی ادبیات غرب به خوانندگان فارسیزبان اهمیت دارد.
نوشتههای مطبوعاتی و داستانی
بخش مهمی از آثار فخرعظمی، مقالات و نوشتههای او در روزنامهها و مجلات است. او در مقام سردبیر و نویسنده در روزنامه آینده ایران و نشریاتی مانند بانوان و آزادی خلق، مطالب فراوانی در حوزۀ مسائل زنان، آموزش، خانواده، انتقاد اجتماعی و سیاست روز نوشت که بیشتر بهصورت پراکنده در آرشیو مطبوعات بهجا مانده است. در کنار این مقالات، داستانهایی نیز از او ثبت شده که در آنها به سختیهای زندگی دختران و زنان، از جمله موضوع ازدواج اجباری، پرداخته و تجربۀ زنانه را از زاویهای انتقادی و اجتماعی روایت کرده است.
پانویس