اغتشاش

اغتشاش؛ رفتاری مجرمانه و خشونت‌آمیز به‌صورت گروهی با هدف تخریب اموال، ایجاد ناامنی و آسیب به مردم.

اغتشاش، نوعی اعتراض همراه با خشونت است که به‌طور معمول با تخریب اموال عمومی یا خصوصی، ایجاد ناامنی، زدوخورد و برهم‌زدن نظم عمومی همراه است. هدف‌ تخریب می‌تواند شامل بازارها، خودروها، بانک‌ها، مؤسسات دولتی، ساختمان‌های مذهبی و حتی پایگاه‌های نظامی باشد. ناکامی در دستیابی به اهداف، محرومیت نسبی و فقدان عدالت اجتماعی به‌ویژه در اقشار پایین جامعه و دخالت یا تحریک خارجی از مهم‌ترین زمینه‌های بروز اغتشاش در یک جامعه است.

مفهوم‌شناسی

واژۀ اغتشاش به‌معنای شورش، طغیان و نافرمانی، رفتاری مجرمانه، خشونت‌آمیز و برهم‌زنندۀ نظم عمومی است.سردادن شعارهای هنجارشنکنانه، بستن راه عبور و مرور، ایجاد درگیری و آسیب رساندن به اموال عمومی از جمله مصادیقی است که در قوانین جزایی و کیفری جرم‌انگاری شده و اعتراض مدنی محسوب نمی‌شود.

مبانی نظری اغتشاش

ترکیب فقر و نابرابریِ ناشی از ناکارآمدی، به‌همراه گسست‌های فرهنگی، منجر به اعتراضات آغشته به اغتشاشات در ایران شده است. ناآرامی‌های اجتماعی و اغتشاشات اغلب از منظر جامعه‌شناختی، جامعه‌شناسی سیاسی و روانشناسی مورد بررسی قرار گرفته است.

رابر مرتون با طرح نظریه فشار معتقد است از آنجایی که توانایی دستیابی به اهداف برای همه طبقات اجتماعی ممکن نیست، اعضای طبقات پایین دچار احساس خشم و ناکامی می‌شوند و فشار ناشی از این نارضامندی و ناکامی منجر به انحراف و بروز اغتشاشات اجتماعی می‌شود. تدگار با طرح نظریۀ محرومیت نسبی معتقد است منشأ خشونت و پرخاشگری نهفته در اعتراضات، ریشه در محرومیتی دارد که فرد از جهات مختلف سیاسی، اجتماعی و فرهنگی احساس کرده است.

محرومیت نسبی زمانی روی می‌دهد که افراد بین آن‌چه دارند و آن‌چه انتظار دارند، داشته باشند، تفاوت زیادی احساس می‌کنند. به‌عبارت دیگر، محرومیت نسبی، درک این واقعیت است که بین آنچه فرد دارد و آنچه سزاوار آن است، تفاوت فاحشی وجود دارد. هافر با نگاهی روانشناختی زمینۀ بروز اعتراضات و شورش‌ها را در قالب نظریۀ ناکامی-پرخاشگری تبیین کرده است. وی این نظریه را در ترکیب با دو عنصر احساس ضعف و احساس قدرت بیان کرده است، بدین صورت که ناکامی در کنار احساس ضعف منجر به پرخاشگری می شود.

نظریۀ عدالت اجتماعی نیز از دیگر نظریه‌هایی است که اغتشاشات اجتماعی را در نتیجۀ توزیع نابرابر سودها و پاداش‌ها بین افراد علت‌یابی می‌کند. نظریۀ نیازها نیز با رویکردی روانشناختی زمینۀ بروز ناآرامی‌ها را توضیح می‌دهد. در این دیدگاه عدم تحقق نیازها باعث بروز پرخاشگری، نارضایتی و فشارهای روانی می‌شود. بر این مبنا، بروز بسیاری از نارضایتی‌های اجتماعی و حتی حرکات اعتراضی و انقلابی به عدم ارضای نیازها و احساس عدم نیاز برمی‌گردد.

تفاوت اغتشاش با اعتراض

اعتراض به‌معنای، انتقاد کردن و ایراد گرفتن است. وقتی انتقاد فرد یا گروهی به عمل یا رفتار یک مقام مسئول رسمی یا غیررسمی پاسخ داده نشود، این حق برای فرد و گروه معترض وجود دارد که مطالبه‌گری کرده و با برپایی تجمعی میدانی، به‌صورت علنی با صدای بلند خواسته خود را به گوش مسئولین برسانند. اعتراض اجتماعی و سیاسی مردمی، نشانۀ پویایی و دغدغه‌مند بودن جامعه است؛ ولی در اغتشاش فرد یا گروه اغتشاشگر در پی آشوب، اختلال و هرج و مرج اجتماعی و سیاسی است.

مطابق با اصل 27 قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، اعتراضات مسالمت‌آمیز با رعایت دو شرط به‌همراه نداشتن سلاح و مُخِل و مخالف نبودن با مبانی اسلام، آزاد اعلام شده است و حاکمیت موظف است امنیت این اعتراضات را تأمین کند. اعتراض ابزاری مدنی برای بیان مطالبات مشخص در چارچوب قانون و با هدف اصلاح است؛ اما اغتشاش با خشونت، تخریب اموال عمومی و خصوصی و ایجاد ناامنی، مسیر مطالبه‌گری را به بی‌ثباتی می‌کشاند.

تفاوت اغتشاش با انقلاب

انقلاب پدیده‌ای اجتماعی است که منجر به تغییر و تحول بنیادین و اساسی در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و ایدئولوژیکی یک جامعه با مشارکت مردم همراه با خشونت می‌شود. انقلاب از این جهت با اغتشاش متفاوت است که در هر انقلاب نارضایتی عمومی و عمیق از ساختار و نظام حاکم وجود دارد. علاوه بر این که هر انقلاب دارای رهبری قوی، ایدئولوژی و تشکل‌های جایگزین است و با مشارکت گستردۀ توده‌های مردم اتفاق می‌افتد.

تاثیر اغتشاشات بر اقتصاد و فرهنگ

اغتشاشات و ناآرامی‌ها با ایجاد فضای ناامنی و برهم زدن نظم عمومی در کنار آثار اجتماعی و سیاسی، اثر منفی بر اقتصاد و فضای کسب و کار دارد. ریزش شاخص‌ها در بازار سهام و خسارت‌های قابل توجه به کسب و کارهای آنلاین پس از اعمال محدودیت در اینترنت و برخی از پلتفرم‌ های خارجی از نمونه‌ خسارت‌های کوتاه‌مدت و ایجاد مانع در جذب سرمایه‌گذاری خارجی از خسارت‌های بلندمدت اغتشاشات محسوب می‌شود. همچنین در بخش فرهنگ و هنر ناآرامی‌ها روند برگزاری بسیاری از رویدادهای فرهنگی و هنری همچون کنسرت‌های موسیقی، سالن‌های تئاتر و سینما را لغو یا با کاهش مخاطب روبه‌رو می‌کند.صنعت گردشگری نیز از جمله مواردی است که در صورت بروز ناآرامی و اغتشاش خصوصاً در رابطه با توریست‌های خارجی با مشکل مواجه می‌شود. در این میان هتل‌داران، صاحبان رستوران‌ها و رانندگان بیشترین خسارت را متحمل می‌شوند.

پیشینه اعتراضات و اغتشاشات در جمهوری اسلامی ایران

پیشینۀ اعتراضات پس از انقلاب در ایران به اندکی پس از پیروزی انقلاب در سال‌های پایانی دهۀ 50ش و همچنین دهۀ ۶۰ش بازمی‌گردد. در این سال‌ها اعتراضات اغلب از سوی سازمان‌های شناسنامه‌دار مخالف و معاند نظام شکل می‌گرفت که اغلب ماهیت سیاسی داشت؛ ولی عموم جامعه را با خود همراه نمی‌کرد. از آغاز دهۀ 70ش با از بین رفتن این گروه‌ها، ساختار و شکل اعتراضات نسبت به گذشته فرق کرد. اعتراضات سراسری سال 1371ش در مشهد به بهانۀ تخریب سکونتگاه‌های غیررسمی، اعتراضات سراسری فروردین 1374ش در اسلامشهر به بهانۀ افزایش نرخ تاکسیو اعتراضات و سپس اغتشاشات بعد از حادثۀ كوی دانشگاه تهران در 18 تير 1378ش، از جمله مهم‌ترین حوادث این دهه به‌حساب می‌آید. ناآرامی‌ها و اعتراضات دانشجویی خرداد و تیر 1382ش تهران و ناآرامی‌های بعد از انتخابات رياست جمهوری 1388ش از جمله مهم‌ترین اغتشاشات مهم كشور در دهۀ 80ش محسوب می‌شود كه به‌طور جدی سيستم امنيتی و سياسی كشور را به چالش كشيد.

مهم‌ترین اعتراضات دهۀ 90ش در دو برهۀ دی‌ماه 1396ش و آبان‌ماه 1398ش اتفاق افتاد. اعتراضات دی‌ماه 1396ش به‌بهانۀ افزایش قیمت‌ها، به‌ویژه افزایش قیمت در کالاهای اساسی آغاز شد. این اعتراضات ابتدا در مشهد و سپس به سایر شهرها و مناطق ایران گسترش یافت و در ادامه با پوشش‌دهی رسانه‌های بیگانه به درگیری کشیده شد. این اعتراضات، چندان گسترده و عمیق نبود و در مدت کوتاهی فروکش کرد. افزایش نرخ بنزین در آبان‌ماه 1398ش سبب یکی از گسترده‌ترین و پرخسارت‌ترین اعتراضات اجتماعی در ایران شد. پس از 24 آبان 1398ش و افزایش 300درصدی قیمت بنزین در دولت دوازدهم، با ورود رسانه‌های بیگانه و گروه‌های ضدانقلاب، دامنۀ اعتراضات گسترش پیدا کرد؛ تا جایی که به درگیری مسلحانه در بعضی شهرها کشیده شد. در 26 آبان آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، در اشاره به این حوادث از تصمیم سران سه قوه در رابطه با افزایش قیمت بنزین حمایت کرد و مسئولان را به رفع مشکلات و مراقبت از سرایت افزایش قیمت به سایر کالاها توصیه کرد.

پس از اعتراضات آبان 1398ش، ایران دوبار دیگر درگیر اعتراضات سراسری شد. نخست در شهریور 1401ش و بار دوم اعتراضات دی ماه 1404ش که هر کدام از نظر زمینه‌ها و سطح اعتراضات تفاوت معناداری با نمونه‌های گذشته داشتند. اعتراضات سال 1401ش با شعار «زن، زندگی و آزادی» و به‌بهانۀ کشته شدن مهسا امینی آغاز شد و ابتدا مسالمت­‌آمیز، اما به‌سرعت با فضاسازی منفی رسانه‌های بیگانه و تروریستی به‌سمت روند غیرقانونی و آشوب‌های خیابانی سوق داده شد. ظرف مدت کوتاهی با ورود شبکۀ آشوبگران حرفه­‌ای و سازمان‌یافته حملۀ مستقیم به مراکز امنیتی، نظامی و انتظامی، کشته‌سازی در میان جمعیت معترض، تخریب مراکز درمانی و آمبولانس‌­ها و تخریب گستردۀ اماکن عمومی در دستورکار قرار گرفت.در این اعتراضات، سلبریتی‌ها و هنرمندان نقش پررنگی داشتند.

اعتراضات 18 و 19 دی‌ماه 1404ش سه تفاوت اساسی با اعتراض‌های قبلی داشت؛ تغییر در جغرافیای اعتراضات و انتقال ناآرامی‌ها و درگیری‌ها به شهرهای کوچک، حمایت چهره‌ها و هنرمندان و ناهمگونی بدنۀ معترضان سه تفاوت اساسی اعتراضات دی‌ماه 1404ش با اعتراضات گذشته بود. استفادۀ گسترده از انواع سلاح سرد و گرم، حمله به مراکز نظامی، حمله به اماکن مذهبی، خسارت گسترده به اموال عمومی و کشته‌سازی با حملات تروریستی از همۀ سنین از دیگر ویژگی‌های مختص اغتشاشات دی‌ماه 1404ش محسوب می‌شود.

مقابله با اغتشاشات در قوانین جمهوری اسلامی ایران

بعد از انقلاب اسلامی یکی از مباحثی که در قانون‌گذاری ایران دچار تحول ساختاری شد، خشونت سیاسی و قیام علیه جمهوری اسلامی است. قانون‌گذار در وضع مقررات و جرایم علیه امنیت، قیام علیه امنیت حکومت اسلامی و طرح براندازی حکومت اسلامی را جرم و آن را محاربه یعنی جنگ با خدا و رسول خدا دانست. بدین ترتیب هرگونه تغییر و تحول در حکومت و ساختار قدرت به ساز و کارهای پیش‌بینی شده در قانون اساسی محدود شده است.

طبق مادۀ ۶۱۸ قانون مجازات اسلامی هر کس با هیاهو و جنجال یا حرکات غیرمتعارف یا تعرض به افراد باعث اخلال در نظم و آسایش و آرامش عمومی یا مانع از کسب و کار مردم شود، به حبس از سه ماه تا یک سال و تا 74 ضربه شلاق محکوم خواهد شد. همچنین در مواد 498، 499 و 500 مربوط به جرايم ضد امنيت داخلی و خارجی مجازات سنگین‌تری در نظر گرفته شده است که از حبس تا اعدام متناسب با جرم در نوسان است.

فضای مجازی و اغتشاشات در ایران

فضای مجازی از طریق تغییر شکل ارتباطات، عدم کنترل و سانسور، تبادل اطلاعات و ایجاد پیوند میان کاربران، فراملی بودن و نداشتن هیچ‌گونه حد و مرز و آگاهی‌بخشی ولو کاذب، توانسته نقش مؤثری را در سازماندهی اعتراضات، اعتصابات و اغتشاشات در سراسر دنیا ایفا کند؛ تاجایی که به باور برخی محققان کلید تعدادی از انقلابات اخیر نظیر انقلاب مصر یا بیداری اسلامی در برخی کشورهای منطقه در فیسبوک و توئیتر زده شد. از این جهت فضای مجازی بستر خوبی برای پیشبرد برنامه‌ها و حرکت‌های مخالف فراهم کرده است.

با وجود متغیرهای متعدد از قبیل شکاف‌های اجتماعی و طبقاتی، مشکلات اقتصادی و بعضی ناکارآمدی‌های سیستم اجرایی کشور در شکل‌گیری اعتراضات و اغتشاشات، نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی با بسیج نیروها، راه‌اندازی تظاهرات، اعتراضات، راهپیمایی و کمپین‌های اعتراضی، بستر اجرا و سازماندهی جنبش‌های اعتراضی در ایران بوده است. نقش فضای مجازی در اغتشاشات ایران به‌حدی بوده که در طی چند دوره اغتشاشات اخیر، به‌منظور مدیریت و فرونشاندن درگیری‌ها، دولت در چهار مرحله اقدام به مداخله و قطعی اینترنت مقطعی یا سراسری کرد.

اغتشاشات در سایر کشورها

اعتراض به اوضاع معیشتی، مسئله‌ای جهانی است. در واقع، سیاست‌های لیبرالی، بی‌عدالتی، شکاف اجتماعی درکنار فساد و بی‌تحرکی دولت‌ها موجب فوران نارضایتی شهروندان کشورهای مختلف جهان و اقدام برای تغییر وضع موجود شده‌ است.جنبش جلیقه زردها در فرانسه، اعتراضات دامنه‌دار به قتل جروج فلوید در آمریکا و اعتراضات ضدمهاجرتی در انگلستان از این نمونه‌ها است.

منابع

• آرنت، هانا، انقلاب، ترجمۀ عزت‌الله فولادوند، تهران، خوارزمی، 1361ش.
• «افزایش قیمت بنزین موجب افزایش قیمت دیگر کالاها نشود»، وب‌سایت پایگاه اطلاع رسانی دفتر مقام معظم رهبری، تاریخ درج مطلب: 26 آبان 1398ش.
• «اولین آمار رسمی کشته شدگان اعتراضات ۱۴۰۱»، وب‌سایت پایگاه خبری آفتاب، تاریخ درج مطلب: 12 آذر 1401ش.
• «تاثیر اغتشاشات اخیر بر اقتصاد کشور به روایت روزنامه دولت» وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 26 آذر 1401ش.
• «تبارشناسی اعتراض‌ در ایران طی سه دهه»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 20 آذر 1398ش.
• «تفاوت اعتراض و اغتشاش چیست؟»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 15 دی 1404ش.
• «جنبش جلیقه زرد‌های فرانسه؛ ریشه‌ها و روند‌ها»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 8 دی 1398ش.
• «جورج فلوید را بیشتر بشناسیم»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: 12 خرداد 1399ش.
• «چهار بار قطع اینترنت بین الملل در ایران؛ از آبان ۹۸ تا دی ۱۴۰۴»، وب‌سایت جامعه خبری تحلیلی الف، تاریخ درج مطلب: 26 دی 1404ش.
• حسینی‌زاده آرانی، سید سعید و دیگران، «تحلیلی بر ریشه‌های اجتماعی شکل‌گیری و بروز نارضایتی‌های اجتماعی در ایران»، فصلنامه امنیت ملی، سال 12، شماره 43، 1401ش.
• «داستان دی ۱۳۹۶»، وب‌سایت روزنامه وطن امروز، تاریخ درج مطلب: 18 فروردین 1404ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 20 بهمن 1404ش.
• ربیعی‌نیا، بهمن و هرسیج، حسین، «تاثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر جنبش‌های اجتماعی ایران»، فصلنامه مطالعات رسانه‌های نوین، سال 10، شماره 40، 1403ش.
• «روزشمار وقایع آبان ۹۸؛ از اعتراضات مردمی تا حملات تروریستی»، وب‌سایت الف، تاریخ درج مطلب: 29 آبان 1399ش.
• «سلبریتی‌هایی که مردم را قربانی پروژه آشوب کردند»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 4 بهمن 1404ش.
• «سه تفاوت اساسی اعتراضات دی 1404 با اعتراض های قبلی»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 14 دی 1404ش.
• شریفی، رضا، «بررسی ابعاد روان‌شناختی خشونت‌گرايی جمعيت اغتشاشگر و روش‌های تأثيرگذاری بر آن»، فصلنامه مطالعات بسيج، سال 12، شماره 45، 1388ش.
• شفیع‌زاده و دیگران، «تحلیل جرم‌شناختی تجمعات سالانه پاسارگاد با نگاهی به جایگاه این تجمعات در فقه و حقوق سیاسی»، جامعه‌شناسی سیاسی ایران، سال 3، شماره 3، 1399ش.
• عبدالرحمانی، رضا و دیگران، «بررسی رابطه کاربری پیام‌های فضای مجازی با گرایش به اغتشاشات»، فصلنامه امنیت ملی، سال 11، شماره 40، 1400ش.
• عروتی موفق، محمدمهدی و فتحی، یونس، «اعتراض مدنی، حدود و قلمرو آن از منظر قوانین جمهوری اسلامی ایران»، مطالعات فرهنگی پلیس، دوره 8، شماره 2، 1400ش.
• «قانون مجازات اسلامی»، وب‌سایت سامانه ملی قوانین و مقررات جمهوری اسلامی ایران، تاریخ بازدید: 21 بهمن 1404ش.
• گلزاری، محمود، «روانشناسی اجتماعی اعتراض؛ فریادهایی برای تغییر»، وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 19 تیر 1402ش.
• محمدی، حمید، «تفاوت‌های اعتراض و اغتشاش»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 17 ژانویه 2026م.
• «مرز بین اعتراض و اغتشاش کجاست؟»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: 7 آذر 1401ش.
• ملکوتیان، مصطفی، «انقلاب از آغاز تا فرجام، مروری بر ویژگی هفتگانه انقلاب‌ها»، مجله حقوق و علوم سیاسی، شماره 57، 1381ش.
• مهدی‌زاده، الهام، «دود اغتشاشات به چشم صنعت گردشگری رفته است»، شهرآرانیوز، تاریخ درج مطلب: 15 آذر 1401ش.
• «نارضایتی و اعتراضات اجتماعی در ایران»، وب‌سایت اندیشکده‌ها، تاریخ درج مطلب: 12 مرداد 1403ش.
• «واکاوی اعتراضات اخیر در چهارگوشه جهان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 11 آبان 1398ش.
• «۳۰ پرده از یک نقشه پیچیده علیه ایران/ از ۱۸ تا ۲۱ دی ‌ماه در ایران چه خبر بود؟»، افکارنیوز، تاریخ درج مطلب: 8 بهمن 1404ش.