سیمین بهبهانی

سیمین بهبهانی؛ نویسنده و غزل‌سرای معاصر ایرانی و معروف به بانوی غزل ایران.

سیمین بهبهانی شاعر، نویسنده و غزل‌سرای برجستهٔ معاصر ایرانی و از اعضای کانون نویسندگان ایران بود. وی که به نیمای غزل یا بانوی غزل ایران، شهرت دارد، با نوآوری در وزن‌های بی‌سابقهٔ غزل فارسی، نقش مؤثری در تحول این قالب شعری ایفا کرد. او در طول حیات ادبی خود بیش از ۶۰۰ غزل سرود که در قالب بیست کتاب منتشر شده‌اند. مضامین شعرهای او عشق به میهن، وقایع اجتماعی چون انقلاب و جنگ، انتقاد از فقر و تن‌فروشی، دفاع از آزادی بیان و مطالبهٔ حقوق برابر برای زنان را در بر می‌گرفت. وی علاوه بر شاعری، از فعالان اجتماعی و مدنی بود و در سخنرانی‌ها و موضع‌گیری‌های خود از آزادی بیان، حقوق زنان و مسائل اجتماعی حمایت می‌کرد.

تولد و خانواده

سیمین خلیلی، معروف به سیمین بهبهانی، در ۲۸ تیر ۱۳۰۶ش در تهران زاده شد. او در خانواده‌ای کاملاً فرهنگی و ادبی رشد کرد. پدرش، عباس خلیلی دیپلمات، روزنامه‌نگار (مدیر روزنامهٔ اقدام) و رمان‌نویس بود. او به دو زبان فارسی و عربی شعر می‌گفت و شخصیتی سیاسی داشت. مادرش، فخرعظمی ارغون، زنی بسیار پیشرو، شاعر، معلم زبان فرانسه و از مؤسسان کانون بانوان بود. خانوادهٔ ادبی سیمین، زمینهٔ رشد هنری او را از همان ابتدا فراهم کرد و به‌همین خاطر، از سنین بسیار کم به شعر علاقه‌مند شد، تا جایی که در ۱۴ سالگی موفق به انتشار اولین شعرش شد.

پدر و مادر سیمین در سال ۱۳۰۳ش ازدواج کردند، اما این ازدواج، پس از مدت‌کوتاهی در سال ۱۳۰۹ش و در دوران خردسالی سیمیبه جدایی انجامید. پس از جدایی والدین، او تحت سرپرستی مادرش قرار گرفت و نقش مادر در شکل‌گیری شخصیت مستقل و کنش‌گر او تأثیری برجسته‌تر از پدر داشت. مادر سیمین بعد از مدتی با عادل خلعتبری، مدیر روزنامه آینده ایران، ازدواج کرد و سیمین از این پیوند، صاحب خواهر و برادران ناتنی شد. روایت زندگی مادر و تأثیر بی‌واسطهٔ او بر سیمین، سال‌ها بعد در کتابی با عنوان «با مادرم همراه» به قلم سیمین بهبهانی منتشر شد. این کتاب در ظاهر روایت‌گر زندگی مادر سیمین است، اما در سطحی عمیق‌تر به بازکاوی ریشه‌های هویتی و تکوین جهان‌بینی خود شاعر می‌پردازد.

ازدواج و فرزندان

ازدواج اول

سیمین بهبهانی در ۱۹ سالگی با حسن بهبهانی ازدواج کرد. نام اصلی او سیمین خلیلی بود، اما پس از ازدواج، نام خانوادگی همسرش را برگزید و با نام بهبهانی، به شهرت رسید و حتی پس از طلاق نیز آن را تغییر نداد. ثمرهٔ این ازدواج سه فرزند بود؛ دو پسر به نام‌های علی و حسین و یک دختر به نام امید. سیمین، نام دخترش را به‌خاطر علاقهٔ زیادی که به شعر مهدی اخوان ثالث، (م. امید) داشت، امید گذاشت. زندگی مشترک سیمین با حسن بهبهانی، حدود ۲۴ سال طول کشید، اما در نهایت در سال ۱۳۴۹ش به جدایی انجامید. گفته می‌شود تفاوت‌های فکری در این جدایی بی‌تأثیر نبوده است.

ازدواج دوم

سیمین بهبهانی در همان سال، پس از طلاق، با منوچهر کوشیار ازدواج کرد. منوچهر کوشیار هم‌کلاسی دوران دانشکدهٔ حقوق سیمین بود و آن‌ها سال‌ها یکدیگر را می‌شناختند. سیمین در ازدواج دوم خود، رابطه‌ای به‌مراتب متفاوت را آغاز کرد؛ رابطه‌ای که با سازگاری و درک متقابل شناخته می‌شد. خاطرات این ازدواج، با مردی که خود را وقف سیمین و فعالیت‌های ادبی او کرده بود، در کتاب «آن مرد، مرد همراهم»، بازتاب یافته و بازنویسی شده است. ازدواج سیمین با منوچهر، ۱۴ سال دوام داشت و منوچهر کوشیار در تیرماه ۱۳۶۳ش بر اثر سکتهٔ قلبی ناگهانی، درگذشت. مرگ او ضربهٔ روحی بسیار سنگینی به سیمین زد و او پس از کوشیار، دیگر ازدواج نکرد.

تحصیلات

سیمین بهبهانی، تحصیلات رسمی خود را در تهران گذراند و سپس تحصیلات دانشگاهی خود را در دانشکدهٔ حقوق دانشگاه تهران آغاز کرد و موفق به دریافت مدرک کارشناسی حقوق شد. هرچند او تحصیلات حقوقی داشت، اما مسیر اصلی زندگی‌اش را در ادبیات، شعر و آموزش دنبال کرد و سال‌ها به‌عنوان دبیر در آموزش و پرورش، فعالیت داشت.

تحصیلات او، به‌ویژه آشنایی با حقوق و مسائل اجتماعی، تأثیر مستقیمی بر نگاه عدالت‌خواهانه و اجتماعی اشعارش گذاشت و در شکل‌گیری شخصیت فکری و ادبی او نقش مهمی ایفا کرد.

مضامین شعری

سیمین بهبهانی بیش از ۶۰۰ شعر در طول زندگی خود سرود. او در اشعار خود به مسائل مهم اجتماعی می‌پرداخت، از جمله:

• حقوق زنان و برابری جنسیتی؛
• عدالت اجتماعی؛
• تأثیر جنگ و انقلاب در زندگی مردم؛
• آزادی اندیشه و بیان؛
• فقر، تنهایی و امید انسان‌ها.

او فرم‌های کلاسیک شعر فارسی، به‌ویژه غزل را احیا و بازآفرینی کرد و با استفاده از زبان امروزی و دیدگاه یک زن، موضوعات اجتماعی را در این قالب‌ها گنجاند. او سنت‌های ادبی قدیم را با دیدگاه مدرن و زنانه همراه کرد. سیمین به نام‌های بانوی غزل و نیمای غزل ایران شناخته شده است.

آثار

سیمین بهبهانی بیش از هر چیز به‌عنوان غزل‌سرایی نوآور شناخته می‌شود. مهم‌ترین مجموعه‌های شعری او عبارت‌اند از:

1. سه‌تار شکسته (۱۳۳۰) اولین دفتر شعر؛
2. جای پا (۱۳۳۵)؛
3. چلچراغ (۱۳۳۶)؛
4. مرمر (۱۳۴۲)؛
5. رستاخیز (۱۳۵۲)؛
6. خطی ز سرعت و از آتش (۱۳۶۰)؛
7. دشت ارژن (۱۳۶۲)؛
8. گزینه اشعار (۱۳۶۷)؛
9. کولی و نامه و عشق (۱۳۷۳)؛
10. عاشق‌تر از همیشه بخوان (۱۳۷۳)؛
11. یک دریچه آزادی (۱۳۷۴)؛
12. کاغذین‌جامه (1371).

سیمین علاوه بر شعر، در حوزهٔ نثر نیز فعالیت داشته است، از مهم‌ترین آثار منثور او می‌توان به این موارد اشاره کرد:

1. آن مرد، مرد همراهم: اثری در قالب خاطره و نثر ادبی دربارهٔ زندگی و همسرش منوچهر کوشیار؛
2. با مادرم همراه: مجموعه‌ای از خاطرات و نوشته‌ها دربارهٔ مادرش؛
3. مقالات، مصاحبه‌ها و یادداشت‌ها: منتشرشده در نشریات ادبی و فرهنگی مختلف.

فعالیت‌ها و نقش اجتماعی

فعالیت‌های ادبی

سیمین بهبهانی در سال ۱۳۴۲ش به عضویت انجمن ادبی ایران درآمد و یکی از معدود زنان عضو این انجمن بود. به‌همین ترتیب فعالیت‌های ادبی او تداوم یافت تا این‌که در سال ۱۳۴۸ش به شورای شعر و موسیقی راه پیدا کرد؛ شورایی که با حضور چهره‌های شاخصی چون هوشنگ ابتهاج، نادر نادرپور، یدالله رؤیایی، بیژن جلالی، فریدون مشیری و خود سیمین اداره می‌شد. وی پیش از انقلاب ۱۳۵۷ش نیز مدتی عضو شورای موسیقی رادیو و تلویزیون ملی ایران بود و برای رادیو ترانه می‌سرود. همچنین سیمین در سال ۱۳۵۷ش عضویت در کانون نویسندگان ایران را پذیرفت. اشعار سیمین با استقبال گسترده‌ای از سوی خوانندگان موسیقی ایرانی روبه‌رو شد و هنرمندان بزرگی آنها را اجرا کردند. از جملهٔ این خوانندگان می‌توان به محمدرضا شجریان، همایون شجریان و فرامرز اصلانی، اشاره کرد.

نقش اجتماعی

سیمین بهبهانی، علاوه‌بر جایگاه ادبی به‌عنوان یکی از شاعران مؤثر معاصر، نقشی اجتماعی و سیاسی ایفا کرد. اشعار و مواضع او به‌وضوح بر دفاع از حقوق زنان و آزادی‌های مدنی متمرکز بود. وی با آگاهی از ریسک‌های احتمالی نظیر سانسور یا مواجهه با محدودیت‌ها، به بیان این مواضع در قالب شعر و سخن ادامه داد. این پایداری، سبب شد تا آثار و شخصیت بهبهانی به‌عنوان بخشی از گفتمان اصلاح‌طلبانه و انتقادی در جامعهٔ ادبی و فراتر از آن شناخته شود. او از شرکت‌کنندگان در جنبش‌های اجتماعی بود، از جمله در روز جهانی زن و در سال‌های پایانی عمرش در برخی تجمعات مسالمت‌آمیز با پلیس مواجه شد و حتی چند بار در موقعیت‌های محدودکننده قرار گرفت.

جوایز و افتخارات

طی سال‌ها سیمین بهبهانی جوایز داخلی و خارجی متعددی دریافت کرد، از جمله:

1. جایزهٔ هلمن-همت گرانت از سازمان دیدبان حقوق بشر به‌خاطر دفاع از حقوق بشر و آزادی بیان در سال ۱۹۹۸م.
2. مدال کارل فون اوسیتسکی از جوایز حقوق بشری معتبر در آلمان، به‌خاطر فعالیت‌های حقوق بشری و آزادی بیان در سال ۱۹۹۹م.
3. جایزهٔ آزادی بیان از اتحادیهٔ نویسندگان نروژ به‌خاطر شجاعت در بیان آزاد و دفاع از آزادی ادبی در سال ۲۰۰۶م.
4. شاعر برندهٔ جایزهٔ mtvU در سال ۲۰۰۹.
5. جایزهٔ یانوس پانونیوس از انجمن قلم مجارستان به‌خاطر نقش فرهنگی و ادبی و تلاش در گفت‌وگوی بین فرهنگ‌ها در سال ۲۰۱۳م.
6. جایزهٔ میراث فرهنگی از بنیاد فرهنگی در آمریکا؛ تقدیر از مشارکت فرهنگی و ادبی سیمین بهبهانی در سال ۲۰۱۱م؛
7. جایزهٔ زن و آزادی سیمون دو بووار در سال ۲۰۰۹م؛
8. مدال بین‌المللی صلح در سال ۱۳۳۱ش به سبب سرودن شعر «ناشناس» به پیشنهاد نیمایوشیج.

درگذشت

سیمین بهبهانی در ۲۸ مرداد ۱۳۹۳ش در سن ۸۷ سالگی به علت بیماری تنفسی و قلبی در تهران درگذشت. پیکر او پس از مراسم تشییع در بهشت زهرا، در مقبرهٔ خانوادگی و در کنار پدرش، عباس خلیلی، به خاک سپرده شد. مراسم تشییع وی با حضور گستردهٔ دوستداران و چهره‌های فرهنگی همراه بود. در این مراسم، شهرام ناظری غزل معروف «دوباره می‌سازمت وطن» و همایون شجریان نیز غزل «رفت آن سوار کولی»، سرودهٔ سیمین بهبهانی را اجرا کردند.

اشعار منتسب به سیمین

سیمین بهبهانی در سال‌های پایانی فعالیت ادبی خود با پدیدهٔ انتساب نادرست اشعار به نام خویش مواجه بود؛ پدیده‌ای که با گسترش رسانه‌های دیجیتال و شبکه‌های اجتماعی ابعاد گسترده‌تری یافت. در این فضا، اشعاری فاقد مأخذ معتبر یا سرودهٔ شاعران دیگر، به‌دلیل شهرت نام بهبهانی و شناخته‌شدن او به‌عنوان شاعری اجتماعی و عاطفی، به وی نسبت داده شد. بسیاری از این اشعار منتسب، از نظر ساختار زبانی، مهارت وزنی و انسجام فنی، با ویژگی‌های شاخص شعر بهبهانی مانند تنوع اوزان، دقت واژگانی و نوآوری در قالب غزل، همخوانی نداشتند و در هیچ‌یک از مجموعه‌های رسمی منتشرشدهٔ او ثبت نشده بودند. بهبهانی در گفت‌وگوها و مصاحبه‌های خود، به این انتساب‌های نادرست واکنش نشان داد. او بر ضرورت ارجاع به کتاب‌های چاپ‌شده و منابع معتبر تأکید می‌کرد و تصریح داشت که معیار تشخیص شعر او، تنها مجموعه‌های رسمی منتشرشده است. وی این پدیده را نشانه‌ای از ضعف در دقت فرهنگی و بی‌توجهی به منبع‌شناسی ادبی می‌دانست و نسبت به تأثیر آن بر مخدوش‌شدن تصویر واقعی شاعر و دشواری پژوهش‌های ادبی هشدار می‌داد. واکنش‌های او عمدتاً آرام، آموزشی و به‌دور از جنجال رسانه‌ای بود.

ابیات برگزیده سمین بهبهانی

• سیمین بهبهانی غزل معروف «دوباره می‌سازمت وطن» را در سال ۱۳۶۰ش و در فضای سیاسیِ به‌شدت ملتهب و متشنج آن دوره سرود. در آن برهه، اختلافات سیاسی و عقیدتی میان گروه‌های فعال در ایران به سطحی از تنش رسیده بود که گاه به تقابل‌های مسلحانه در عرصهٔ عمومی کشیده می‌شد. در چنین شرایطی که فضای یأس و خشم بر بخشی از جامعهٔ روشنفکری سایه افکنده بود، بهبهانی با رویکردی امیدوارانه و برخاسته از حس عمیق میهن‌دوستی، این سروده را به مثابه بیانیه‌ای شاعرانه از عشق به وطن و با لحنی مادرانه ارائه کرد:

دوباره می‌سازمت، وطن! اگرچه با خشت جان خویش

ستون به سقف تو می‌زنم اگرچه با استخوان خویش

دوباره می‌بویم از تو گل به میل نسل جوان تو

دوباره می‌شویم از تو خون به سیل اشک روان خویش

دوباره یک روزِ روشنا سیاهی از خانه می‌رود

به شعر خود رنگ می‌زنم زِ آبی یِ آسمان خویش

اگرچه صدساله مرده‌ام به گور خود خواهم ایستاد

که بردَرَم قلب اهرمن زِ نعرهٔ آن چنان خویش

کسی که «عظم رمیم» را دوباره انشا کند به لطف

چو کوه، می بخشدم شکوه به عرصهٔ امتحان خویش

اگرچه پیرم، ولی هنوز مجال تعلیم اگر بُوَد

جوانی آغاز می‌کنم کنار نوباوگان خویش

حدیث «حُبُّ الوَطَن» ز شوق بدان روِش ساز می‌کنم

که جان شود هر کلام دل چو برگشایم دهان خویش

هنوز در سینه آتشی به جاست کز تاب شعله اش

گمان ندارم به کاهشی زِ گرمی یِ دودمان خویش

دوباره می‌بخشی ام توان اگر چه شعرم به خون نشست

دوباره می‌سازمت به جان اگر چه بیش از توان خویش

همچنین در اول فروردین ۱۳۹۰ش، باراک اوباما، رئیس‌جمهور وقت ایالات متحده آمریکا، در پیامی ویدئویی به مناسبت نوروز، جشن سال نو ایرانیان، بخش‌هایی از این شعر را به‌عنوان بخشی از پیام خود برای مردم ایران به زبان فارسی خواند. این انتخاب، نمادی از ارزش ادبی و انسانی شعر بهبهانی بود.

• غزل «دلم گرفته‌ای دوست، هوای گریه با من» نیز از مشهورترین آثار سیمین بهبهانی است. همایون شجریان این غزل را با آواز و تنظیمی احساسی اجرا کرده که بر شهرت و تأثیر آن افزوده است.

دلم گرفته‌ای دوست! هوای گریه با من

گر از قفس گریزم، کجا روم کجا من؟

کجا روم، که راهی به گلشنی ندانم

که دیده برگشودم به کنج تنگنا، من

نه بسته‌ام به کس دل، نه بسته کس به من دل

چو تخته پاره بر موج رها رها رها من

ز من هرآنکه او دور چو دل به سینه نزدیک

به من هر آنکه نزدیک از او جدا جدا من

نه چشم دل به سویی نه باده در سبویی

که تر کنم گلویی به یاد آشنا من

ز بودنم چه افزود؟ نبودنم چه کاهد؟

که گویدم به پاسخ که زنده ام چرا من؟

ستاره‌ها نهفتم در آسمان ابری

دلم گرفته ای دوست! هوای گریه با من

منابع

• احمدی، فرشته و نیک‌روز، یوسف، «بازتاب مسائل زنان در اشعار انتقادی و طنزآمیز سیمین بهبهانی»، همایش ملی پژوهش‌های معاصر فارسی، ۱۳۹۶ش.
• «امروز با سیمین بهبهانی: دلم گرفته‌ای دوست! هوای گریه با من+فایل صوتی»، وب‌سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۲ش.
• «بیزاری از خشونت، عزیزترین ویژگی غزل سیمین بهبهانی در گفت‌وگو با فرزانه میلانی»، وب‌سایت بانگ، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مرداد ۱۴۰۲ش.
• «بیوگرافی سیمین بهبهانی»، وب‌سایت پالیزبوک، تاریخ بازدید: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
• تاج احمدی، محمد، «بیوگرافی سیمین بهبهانی»، وب‌سایت دهکده اندیشه‌ها، تاریخ بازدید: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
• درویشی، امید و زیرک‌ساز، کطیور، «زن در اشعار سیمین بهبهانی»، پژوهش‌نامه اورمزد، شماره ۵۳، ۱۳۹۹ش.
• رستمی، شهلا، «مراسم اهدای جایزهٔ سیمون دوبووار به سیمین بهبهانی»، وب‌سایت عصر نو، تاریخ درج مطلب: ۳ بهمن ۱۳۸۷ش.
• «زندگی‌نامه سیمین بهبهانی از زن تا کولی+عکس و اشعار»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ تیر ۱۳۹۹ش.
• «زندگی‌نامه شنیدنی سیمین بهبهانی و ماجرای ازدواج و طلاقش»، وب‌سایت نماشا، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «زندگی‌نامه و آثار سیمین بهبهانی»، وب‌سایت انتشارات اندیشمند.
• «زندگی‌نامه سیمین بهبهانی»، وب‌سایت کتابراه، تاریخ بازدید: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «سیمین بهبهانی»، وب‌سایت آران پیپر، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «سیمین بهبهانی»، وب‌سایت پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تاریخ بازدید: ۲۰ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «سیمین بهبهانی؛ بانوی غزل معاصر ایران و صدای زنانه در شعر فارسی»، وب‌سایت قلم آبی، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آبان ۱۴۰۴ش.
• «سیمین بهبهانی؛ ندای غزل از گلوی جامعه»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مرداد ۱۳۹۷ش.
• «شعری که سیمین به سیمین تقدیم کرد+فیلم»، وب‌سایت فرارو، تاریخ درج مطلب: ۲۸ مرداد ۱۳۹۳ش.
• «فخرعظمی ارغون؛ پیشگام جنبش زنان»، وب‌سایت آپارات، تاریخ بازدید: ۲۴ بهمن ۱۴۰۴ش.
• «کتاب آن مرد، مرد همراهم»، وب‌سایت رادیوپیام، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
• یوسف‌پور سیفی، فاطمه، «سیمین بهبهانی و نوگرایی در تصویر شعری»، نشریه زیبایی‌شناسی ادبی، دوره ۱۴، شماره ۵۷، ۱۴۰۲ش.
• «معرفی کتاب با مادرم همراه»، وب‌سایت ایران کتاب، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
• میلانی، فرزانه، «سیمین بهبهانی: شاعر ملی ایران»، وب‌سایت انتشارات دانشگاه کمبریج، تاریخ انتشار: ۱ ژانویه ۲۰۲۲م.