استارلینک در ایران

استارلینک؛ منظومه ماهواره‌ای شرکت اسپیس‌اکس برای ارائه اینترنت باندپهن جهانی در مدار نزدیک زمین.

استارلینک شبکه‌ای از ماهواره‌های مدار نزدیک زمین است که دسترسی به اینترنت ماهواره‌ای پرسرعت را در سراسر جهان فراهم می‌کند. ورود غیرقانونی تجهیزات این شبکه به جمهوری اسلامی ایران از زمان اعتراضات ۱۴۰۱ش و با معافیت‌های تحریمی ایالات متحده آمریکا آغاز شد و به یکی از چالش‌های جدی حاکمیت سایبری و امنیت ملی تبدیل گردید. در پی اعتراضات دی1404ش و اغتشاشات دی ۱۴۰۴ش، نهادهای امنیتی ایران با اجرای یک عملیات گسترده و پیچیده در حوزه جنگ الکترونیک و با استفاده از روش‌هایی نظیر فریب جی‌پی‌اس و مسدودسازی فرکانسی، توانستند بخش اعظم این شبکه را در داخل کشور مختل و از کار بیندازند. این تقابل سایبری که به قطع ارتباط شبکه‌های اغتشاشگران با سرویس‌های جاسوسی بیگانه مانند موساد انجامید، توان بازدارندگی ایران را در برابر فناوری‌های غربی نشان داد. به دنبال این رویدادها، ایران با ثبت شکایت رسمی در اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU)، خواستار برخورد قانونی با استقرار بدون مجوز این تجهیزات شد تا ضمن دفاع از مرزهای دیجیتال خود، با استفاده از این شبکه‌ها به‌عنوان یک سلاح دیجیتال مقابله کند.

مفهوم‌شناسی

استارلینک (Starlink) یک منظومه ماهواره‌ای است که از سوی شرکت اسپیس‌اکس برای فراهم کردن اینترنت ماهواره‌ای باندپهن شکل گرفته است. این شبکه از هزاران ماهواره کوچک در مدار نزدیک زمین (LEO) در ارتفاع تقریبی ۵۵۰ کیلومتری تشکیل شده است که در ترکیب با فرستنده و گیرنده‌های زمینی کار می‌کنند. هدف اسپیس‌اکس اتصال اینترنت ماهواره‌ای به مناطق کم‌برخوردار کره زمین و ارائه خدمات با تأخیر کم و سرعت بالا است که به رقیبی جدی برای زیرساخت‌های سنتی کابل نوری تبدیل شده است.

فناوری و معماری شبکه

برخلاف ماهواره‌های زمین‌آهنگ که در نقطه ثابتی قرار دارند، ماهواره‌های استارلینک با سرعتی معادل ۲۷ هزار کیلومتر در ساعت در مدار زمین در حال حرکت هستند. این سرعت بالا ایجاب می‌کند که آنتن‌های زمینی (User Terminal) مجهز به فناوری آرایه فازی (Phased Array) باشند. این فناوری به آنتن‌ها اجازه می‌دهد بدون نیاز به حرکت مکانیکی، پرتو سیگنال را به صورت الکترونیکی بر روی ماهواره‌های در حال عبور قفل کنند.

فرایند اتصال یا دست‌دادن (Handshake) به شدت به زمان‌سنجی نانوثانیه‌ای و دریافت مختصات جغرافیایی دقیق از طریق سیستم‌های تعیین موقعیت جهانی جی‌پی‌اس وابسته است. همچنین، ارتباطات استارلینک در باندهای فرکانسی Ku و Ka انجام می‌شود که ظرفیت انتقال داده بالایی دارند، اما در برابر تداخلات رادیویی زمین‌پایه حساس هستند.

پیشینه استارلینک در ایران

با آغاز اعتراضات ۱۴۰۱ ایران و کاهش دسترسی به اینترنت، پایانه‌های استارلینک به‌طور غیررسمی وارد کشور شدند. در آن زمان، وزارت خزانه‌داری آمریکا با صدور «مجوز عمومی D-2» (اداره اوفک)، صراحتاً خدمات ارتباطی شخصی و زیرساخت‌های اینترنتی مانند استارلینک را با هدف حمایت از جریان آزاد اطلاعات در ایران، از شمول تحریم‌ها مستثنی کرد و ایلان ماسک امکان ایجاد نمایه کاربری برای ایرانیان را فراهم ساخت.

در دی‌ماه ۱۴۰۱ش، مهدی محبی، رئیس اتحادیه دستگاه‌های مخابراتی ارتباطی و لوازم جانبی تهران، خرید و فروش این تجهیزات را رسماً غیرقانونی اعلام کرد و از وزارت ارتباطات و نهادهای مربوطه خواستار برخورد با قاچاق آن شد. با این حال، روند ورود غیرقانونی این دستگاه‌ها سرعت گرفت؛ به‌طوری که در همان مقطع، در حالی که ایلان ماسک از فعال بودن ۱۰۰ دستگاه در ایران خبر داده بود، مقامات داخلی شمار دستگاه‌های فعال را بین ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ عدد برآورد کردند. اگرچه قیمت رسمی این دستگاه‌ها در جهان حدود ۵۹۹ دلار بود، اما در بازار غیررسمی ایران با قیمت‌های بسیار بالاتری معامله می‌شدند.

کارشناسان داخلی از جمله دبیر سندیکای صنعت مخابرات در آن زمان تأکید داشتند که به دلیل ساختار منظومه‌ای استارلینک، ایجاد اختلال یا ارسال پارازیت روی آن برخلاف ماهواره‌های سنتی کار آسانی نیست. با این وجود، در سال ۲۰۲۳م اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU)، استارلینک را مکلف به رعایت قوانین و همکاری با ایران کرد. در پی اعتراضات و اغتشاشات دی ۱۴۰۴ش در ایران نیز گزارش شد که دولت ایالات متحده هزاران ترمینال ماهواره‌ای استارلینک را به ایران ارسال کرده است تا معترضان و مخالفان به اینترنت آزاد دسترسی داشته باشند.

طبق گزارش‌ها در حوادث دی ۱۴۰۴ش، شرکت اسپیس‌اکس در اقدامی یک‌جانبه، الزام پرداخت حق اشتراک ماهانه معادل ۵۰ دلار را برای پایانه‌های داخل ایران لغو کرد تا کاربران این پایانه‌های غیرمجاز بتوانند به‌صورت رایگان به این شبکه متصل بمانند. در این مقطع، برآوردها حاکی از وجود دست‌کم ۵۰ هزار دستگاه گیرنده قاچاق استارلینک در ایران بود. نهادهای انتظامی و امنیتی جمهوری اسلامی ایران، شناسایی و برخورد قانونی با شبکه‌های توزیع و دارندگان این تجهیزات غیرمجاز را در دستور کار قرار دادند.

اختلال گسترده و از کار افتادن پایانه‌ها

در دی‌ماه ۱۴۰۴ش (ژانویه ۲۰۲۶)، همزمان با قطعی‌های گسترده اینترنت در ایران، گزارش‌هایی مبنی بر از کار افتادن همزمان حدود ۴۰ هزار پایانه استارلینک در کشور منتشر شد. بررسی‌ها نشان می‌دهد که این قطعی نه از طریق تخریب فیزیکی، بلکه از طریق یک زنجیره الکترونی چندلایه و ترکیب حملات جنگ الکترونیک و ابزارهای نظارتی انجام شده است.

تخمین‌های پیشین نشان می‌داد که تا اواسط سال ۲۰۲۵م، بین ۳۰ هزار تا ۵۰ هزار اشتراک فعال در ایران وجود داشته است. از کار افتادن ۴۰ هزار پایانه به معنای غیرفعال‌سازی ۸۰ تا ۹۰ درصد از کل زیرساخت این شبکه در ایران بود که گزارش‌های مراجعی نظیر نت‌بلاکس (NetBlocks) مبنی بر کاهش ترافیک استارلینک به نزدیک صفر در دی‌ماه ۱۴۰۴ش نیز این عملیات وسیع را تأیید می‌کند.

گزارش‌های مراجع بین‌المللی نظیر مجله فوربز (Forbes) و رسانه‌های منطقه‌ای نیز موفقیت این عملیات سایبری را تأیید کردند. بر اساس این گزارش‌ها، اختلالات در ابتدا حدود ۳۰ درصد از ترافیک آپ‌لینک (Uplink) و داون‌لینک (Downlink) شبکه را دربر گرفت، اما به‌سرعت به بیش از ۸۰ درصد رسید. این قطعی‌ها به صورت هوشمند و ناحیه‌ای مدیریت شد؛ به‌طوری که اتصال در نقاط مختلف کشور ناهمگون بود و در مناطق حساس و کانون‌های بحران، دسترسی به این شبکه به‌طور کامل قطع گردید.

مکانیزم‌های تهاجمی به کار گرفته شده برای این اختلال شامل سه لایه اصلی زیر بود:

• فریب سیگنالی جی‌پی‌اس (GPS Spoofing): نخستین و موثرترین نقطه آسیب‌پذیر استارلینک، وابستگی عملیاتی آن به جی‌پی‌اس است. در شهرهای بزرگ ایران، سیگنال‌های جعلی جی‌پی‌اس با توانی بسیار بالاتر از سیگنال‌های واقعی منظومه پخش شدند. این سیگنال‌ها حاوی کدهای زمانی و مکانی غلط بودند که گیرنده استارلینک را فریب داده و باعث می‌شد دیش آرایه فازی، پرتو خود را به سمت مختصات اشتباه و فضای خالی آسمان شلیک کند که در اصطلاح فنی به آن «کوری جهت‌شناختی» می‌گویند.
• اشباع باند فرکانسی و نویز سفید: در لایه دوم، از جمرهای نظامی (پارازیت‌اندازهای قدرتمند مشابه سامانه‌های کراسوخا-۴) استفاده شد. این سامانه‌ها توانستند با ایجاد نویز سفید در کل پهنای باند Ku، سیگنال ماهواره‌ای را که از فاصله ۵۵۰ کیلومتری ارسال می‌شد، در سطح زمین سرکوب کنند. این تداخل باعث کاهش شدید نسبت سیگنال به نویز (SNR) شده و ارتباط پیوند پایین‌دستی را ناپایدار یا کاملاً قطع کرد.
• بهره‌برداری از آسیب‌پذیری‌های نرم‌افزاری: در لایه سوم، با بهره‌گیری از آسیب‌پذیری‌های موجود در بخش مدیریت دستورات (Command Handler) پایانه‌ها، حملات سایبری صورت گرفت. با ارسال دستوراتی نظیر دستور جمع شدن دیش برای حمل و نقل (Stow) یا دستورات مخربی موسوم به «Kill Command»، بخش مودم دستگاه‌ها دچار کرش (Crash) شد؛ به‌طوری که بازگردانی آن‌ها تنها با قطع‌ووصل فیزیکی برق (Power Cycle) امکان‌پذیر بود. این روش در سناریوهای نفوذ سایبری برای از کار انداختن خوشه‌ای از پایانه‌ها استفاده می‌شود.

پیامدهای امنیتی و بازتاب‌ها

موفقیت نهادهای امنیتی ایران در از کار انداختن پایانه‌های استارلینک، بازتاب قابل‌توجهی در رسانه‌های خارجی داشت. در اواخر دی ۱۴۰۴ش، رسانه‌های عبری‌زبان با اذعان به توانمندی پیشرفته جمهوری اسلامی ایران در حوزه جنگ سایبری، گزارش دادند که ایران توانسته است شبکه ماهواره‌ای وابسته به ایلان ماسک را در داخل کشور کور کند. بر اساس ارزیابی‌های امنیتی و گزارش‌های منتشر شده، این اقدام فنی و سایبری اهداف و نتایج زیر را به دنبال داشت:

• قطع ارتباط با سرویس‌های بیگانه: این اختلال، ارتباط شبکه‌ای اغتشاشگران مسلح و لیدرهای آشوب را که از طریق این پایانه‌ها با سرویس‌های جاسوسی خارجی به‌ویژه موساد و عوامل خارج‌نشین برای به خشونت کشاندن اعتراضات مسالمت‌آمیز در تماس بودند، با موفقیت قطع کرد.
• شکستن اسطوره فناوری‌های غربی: این عملیات، تصویر ساخته‌شده از فناوری‌های غربی مبنی بر غیرقابل نفوذ و شکست‌ناپذیر بودن را از بین برد و نشان داد که ماهواره‌های آمریکایی نیز نمی‌توانند پوشش امنی برای اقدامات ضدامنیتی فراهم کنند.

علاوه بر رسانه‌های غربی، کارشناسان امنیت سایبری منطقه‌ای نیز ابعاد این عملیات را بی‌سابقه توصیف کردند. بر اساس تحلیلی که در خبرگزاری آناتولی ترکیه منتشر شد، اقدام موفقیت‌آمیز سیستم‌های امنیتی ایران، نخستین مورد در جهان محسوب می‌شود که شبکه استارلینک در یک کشور عملاً مسدود و با شکست مواجه شده است. برخی گزارش‌ها حاکی از آن است که ایران در این عملیات پیچیدهٔ جنگ الکترونیک، در کنار توانمندی‌های بومی، از سامانه‌های پیشرفته جمر با همکاری شرکای راهبردی خود نظیر چین بهره برده است.

همچنین، تحلیلگران بین‌المللی با تأیید غیرمستقیم مواضع جمهوری اسلامی ایران، هشدار داده‌اند که فعال‌سازی یک‌جانبه، رایگان و هدایت پایانه‌های قاچاق از خارج یک کشور، ماهیتی فراتر از اینترنت آزاد دارد. از این منظر، استارلینک قابلیت تبدیل شدن به یک سلاح دیجیتال را دارد که می‌تواند بستری برای عملیات‌های جاسوسی سایبری، حمله به نهادهای دولتی و زیرساخت‌های حیاتی و نقض آشکار حاکمیت دیجیتال کشورهای مستقل باشد.

پیگیری‌های حقوقی و موضع رسمی جمهوری اسلامی ایران

جمهوری اسلامی ایران همواره بر لزوم رعایت حاکمیت سایبری و قوانین سرزمینی در ارائه خدمات مخابراتی تأکید داشته است. بر اساس قوانین داخلی و مقررات بین‌المللی، فعالیت هرگونه ایستگاه رادیویی یا پایانه زمینی در داخل کشور، مستلزم اخذ مجوز رسمی از مراجع ذی‌صلاح مانند سازمان تنظیم مقررات و ارتباطات رادیویی است.

در ۲۳ دی ۱۴۰۴ش (۱۳ ژانویه ۲۰۲۶م)، علی بحرینی سفیر و نماینده دائم جمهوری اسلامی ایران نزد دفتر سازمان ملل متحد در ژنو، با ارسال نامه‌ای رسمی به دورین بوگدان-مارتین، دبیرکل اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU)، شکایت ایران را نسبت به فعالیت بدون مجوز شبکه استارلینک ثبت کرد. در این نامه با اشاره به تصمیمات پیشین هیئت مقررات رادیویی (RRB)، بر لزوم برخورد فوری با این تهدیدات تأکید شده است.

مهم‌ترین محورهای حقوقی و امنیتی مطرح‌شده در موضع رسمی ایران عبارتند از:

• استناد به مقررات رادیویی و سوابق (ITU): جمهوری اسلامی ایران با استناد به ماده ۱۸ مقررات رادیویی و قطعنامه ۲۲ (Rev.WRC-23)، تأکید کرده است که بهره‌برداری از ترمینال‌های استارلینک بدون مجوز داخلی، نقض صریح مقررات بین‌المللی است. در این نامه یادآوری شده است که علیرغم تصمیمات هیئت مقررات رادیویی در نشست‌های ۹۴، ۹۵، ۹۶ و ۹۷ مبنی بر درخواست اقدام فوری برای غیرفعال‌سازی این پایانه‌ها، ارسال‌های غیرقانونی همچنان ادامه دارد.
• مقابله با تهدیدات امنیتی و تروریستی: در نامه رسمی ایران تصریح شده است که پایانه‌های قاچاق استارلینک توسط گروه‌های تروریستی که از بیرون سازماندهی شده‌اند برای هماهنگی عملیات خرابکارانه و آموزش نیروها مورد سوءاستفاده قرار گرفته‌اند. ایران اقدامات این گروه‌ها را با هدف قرار دادن غیرنظامیان، نیروهای امنیتی و زیرساخت‌های حیاتی، دارای خشونتی یادآور داعش توصیف کرده و آن را نقض فاحش حقوق بین‌الملل دانسته است.
• توجیه محدودیت‌ها و حق حاکمیتی: بر اساس این نامه، در طول اعتراضات مسالمت‌آمیز دسترسی به اینترنت در کشور برقرار بوده، اما با آشکار شدن سوءاستفاده گروه‌های تروریستی از این بستر، ایران بر اساس حق و تکلیف حاکمیتی خود، اقدامات متناسب، ضروری و هدفمندی را برای تضمین امنیت ملی اتخاذ کرده است. در همین راستا، وزارت ارتباطات و فناوری نیز بر تعهد خود برای بازگرداندن و حفظ بسترهای ارتباطی امن داخلی تأکید کرده است.
• درخواست پاسخگویی بین‌المللی: ایران از اتحادیه جهانی مخابرات، هیئت مقررات رادیویی و کشورهای مرتبط (نروژ و ایالات متحده) خواسته است تا تعهد کامل خود را نسبت به اجرای مقررات نشان داده و اقدام «فوری و ملموس» برای توقف این ارسال‌های غیرمجاز و جلوگیری از تکرار آن به عمل آورند.

پاسخ نهادهای بین‌المللی و کشورهای درگیر که جانبدارانه خوانده شده، عبارتند از:

• رد ادعای تروریسم: نهادهای مستقل حقوق بشری و ناظران شبکه اعلام کردند که هیچ شواهدی مبنی بر استفاده سازمان‌یافته تروریستی وجود ندارد و استارلینک غالباً توسط شهروندان، روزنامه‌نگاران و فعالان مدنی برای دور زدن سانسور و حفظ ارتباط در زمان خاموشی‌های سراسری اینترنت استفاده می‌شود. داده‌های شبکه نیز نشان می‌داد که برخلاف ادعای حکومت، قطعی‌های هدفمند اینترنت پیش از آغاز اعتراضات مسالمت‌آمیز اعمال شده بود.
• موضع نروژ و ایالات متحده: کشور نروژ و ایالات متحده آمریکا در نشست‌های هیئت مقررات رادیویی (RRB) اعلام کرده بودند که مقررات ITU هیچ‌گونه الزام قانونی برای خاموشی کلی (Blanket Shutdown) یک شبکه در یک کشور ایجاد نمی‌کند. ایالات متحده همچنین تأکید کرده است که محدودسازی اینترنت توسط حکومت ایران با اصل آزادی اطلاع‌رسانی مغایرت دارد.
• رای هیئت مقررات رادیویی (RRB): این نهاد تخصصی در نشست صدم خود اعلام کرده بود که صرف «غیرمجاز بودن مقرراتی» یک پایانه، مبنای حقوقی برای قطع سراسری خدمات نیست. این هیئت تصریح کرد که اجرای مقررات نباید به قطع دسترسی مشروع کاربران به اطلاعات منجر شود و ایران برای مسدودسازی، باید ترمینال‌های قاچاق را به‌صورت موردی و دقیق شناسایی کند، نه آنکه خواستار قطع کل شبکه شود.

منابع

• «استارلینک در ایران به آخر خط رسید؟ (جزئیات فنی از کار افتادن ۸۰ درصد از پایانه‌های استارلینک در کشور)»، خبرگزاری خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ بهمن ۱۴۰۴ش.
• اکبری، فاطمه، «معامله دستگاه استارلینک ممنوع شد/ تعداد دستگاه‌های فعال به ۱۰۰۰ عدد رسید!»، وب‌سایت تجارت‌نیوز، تاریخ درج مطلب: ۱۲ دی ۱۴۰۱ش.
• «ایران به نقش آفرینی استارلینک در جریان ناآرامی‌های دی ماه ۱۴۰۴ اعتراض کرد»، وب‌سایت سیتنا، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دی ۱۴۰۴ش.
• «ایران به سوءاستفاده از استارلینک در جریان ناآرامی‌های دی ماه ۱۴۰۴ اعتراض کرد»، پایگاه اطلاع‌رسانی و خبری جماران -تهران، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دی‌ماه ۱۴۰۴ش.
• «ایران برای نخستین بار استارلینک را هم مختل کرد»، یورونیوز، تاریخ درج مطلب: ۲۰۲۶/۱۱/۱م.
• «بررسی نامه جمهوری اسلامی ایران دربارهٔ نقش استارلینک در کاربردهای تروریستی»، وب‌سایت فکت‌نامه، تاریخ درج مطلب: ۷ بهمن ۱۴۰۴ش.
• چاه‌موت اغلو، ارسن، «استارلینک بازیگر دیجیتال اعتراضات ایران؛ آیا به یک تهدید تبدیل می‌شود؟»، خبرگزاری آنادولو، تاریخ درج مطلب: ۲۰۲۶/۱۹/۱م.
• «رسانه‌های اسرائیلی: استارلینک در ایران کور شد»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۲۹ دی ۱۴۰۴ش.
• نیلی، هادی، «خدمات اینترنت ماهواره‌ای استارلینک برای کسانی که داخل ایران هستند، رایگان شده است»، بی‌بی سی فارسی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ دی ۱۴۰۴ش.

• Gramer, Alexander Ward and Robbie (۲۰۲۶-۰۲-۱۲). «Exclusive | U.S. Smuggled Thousands of Starlink Terminals Into Iran After Protest Crackdown". The Wall Street Journal