پای‌پوش اقوام ایرانی

پای‌پوش اقوام ایرانی؛ پاافزار ایرانیان برای پوشاندن پا.

پای‌پوش یا کفش پیشینه‌ای کهن و سه‌هزار ساله در اقوام ایرانی دارد و نمونه‌هایی از دوره ساسانی و اسلامی برجای مانده است. تنوع قومی در ایران موجب پیدایش پای‌پوش‌های سنتی گوناگونی شده که از آن جمله می‌توان به گیوه، چاروق، چموش، كومخ و گالش اشاره کرد. پای‌پوش در فرهنگ ایرانی جایگاه ویژه‌ای دارد و در ضرب‌المثل‌هایی مانند «ریگ به کفش داشتن» و «پاپوش دوختن» و نیز در شعر فارسی بازتاب یافته است. از آداب مرتبط با کفش می‌توان به جفت‌کردن کفش مهمان توسط میزبان و تبریک گفتن برای خرید کفش نو اشاره کرد.

مفهوم‌شناسی

در لغت‌نامه واژه پای‌پوش معادل با كفش و پای‌افزار در نظر گرفته شده است.

تاریخچه

شواهد اقلیمی حاكی از آن است كه در حدود پنجاه‌هزار سال پیش، مردم از پاهای خود در برابر موقعیت‌های آب‌وهوایی سرد محافظت می‌کردند. بااین‌حال، اولین نمونه‌ کفش واقعی، یک جفت صندل کشف شده در کالیفرنیا است که به نه‌هزار الی ده‌هزار سال پیش برمی‌گردد.

در اتاق‌های تدفین مصر، نقاشی‌هایی بر دیوار، مراحل مختلف ساخت كفش و چرم را نشان می‌دهند. این تصاویر حاكی از جایگاه اجتماعی بالای پای‌پوش بوده است.

تاریخچۀ کفش در ایران

کفش در ایران پیشینه‌ای سه‌هزار ساله دارد. از دوران باستان، کفش‌هایی به‌‌جا مانده که پاهای مسطح و نوک‌های پهلویی، از جنس چرم و پارچه‌هایی بافته شده دارد و در کارهای روستایی و کشاورزی به کار می‌رفته است. در دوره ساسانیان، کفش‌ها پایه‌های بلند و نوک‌های مثلثی داشتند که برای استفاده در جنگ‌ها ساخته می‌شد. در دوره اسلامی، کفش‌های پایه‌‌چوبی و چرم در انواع طرح‌ها تولید می‌شدند. در این دوره، کفش‌هایی با نوک‌های مثلثی و پایه‌های بلند نیز وجود داشت. در دوره قاجاریه، کفش‌هایی با پایه‌های پلاستیکی، چرمی و پارچه‌ای تولید می‌شدند که برای استفاده در فضاهای شهری مناسب بودند.

انواع پای‌پوش‌ ایرانی

در ایران وجود اقوام مختلف، مانند كرد، لر، كرمانج و تركمن سبب شده تا نمونه‌های بسیار زیبا و متنوعی از پاپوش‌های سنتی و محلی مشاهده شود و در هر منطقه پاپوش‌ها نام‌های مختص به خود را داشته باشند. گیوه، کلاش (گیوه کردی)، کُوش، اُرسی، دمپایی، کفش و ملکی نام برخی از این پای‌پوش‌ها هستند.

گیوه

گیوه پای‌پوشی است نرم و راحت كه رویه آن را از ریسمان پنبه‌ای بافته و ته آن را گاه از چرم و غالباً‌ از لته‌های به‌هم‌فشرده و درهم‌كشیده می‌سازند. این نوع پا‌پوش برای طی مسافت‌های طولانی بسیار مناسب است. گیوه در بسیاری از مناطق کشور ازجمله استان کرمانشاه، کردستان، لرستان، اصفهان و چهارمحال‌وبختیاری و شهرهای آباده، کازرون، بهبهان، همچنین روستای کمیجان یا سنیجان استان مرکزی تولید می‌شود. از كتیرا برای چسبندگی قسمت‌های مختلف این پای‌پوش استفاده می‌شود‌. گیوه علاوه بر خاصیت نرمی و انعطاف، در زمستان پا را گرم و در زمستان آن را خنك نگه می‌دارد.

گیوه‌های مناطق گوناگون بستگی به جنس كف آن‌ها باهم متفاوتند؛ بر این اساس گیوه‌ها را می‌توان در سه دسته جای داد:

1. گیوه تخت یا گیوه ملكی؛ جنس كف این نوع گیوه معمولاً از چرم گاومیش و رویه آن از جنس ابریشم است. این نوع از گیوه بیشتر در مناطقی، مانند شیراز، كرمان، قم، كاشان و یزد استفاده می‌شود.
2. گیوه آج یا آجیده؛ كف آن از جنس چرم بوده و برای سطح رویی، نخ پنبه‌ای مورد استفاده قرار می‌گیرد. این گیوه بیشتر در استان مركزی ساخته می‌شود.
3. گیوه تخت پارچه‌ای؛ گیوه‌ای که کف آن از پارچه‌های مندرس است. امروزه به جای این‌گونه پارچه‌ها استفاده از تایر ماشین نیز در منطقه غرب كشور رایج است.

چاروق

چاروق یا چارق پای‌افزاری چرمی است كه بیشتر، دهقانان و روستاییان از آن استفاده می‌كنند و به‌طور كلی با بندها و تسمه‌های بلندی كه دارد، به ساق پا پیچیده می‌شود. «شم، پاتابه و پالیك» اسامی دیگری برای این نوع كفش هستند. برای ساخت این نوع از كفش‌ها از ابزارآلات درفش، تیغ، سوزن و چاقو استفاده می‌شود. روش تولید آن مانند تولید كفش است؛ اما با این تفاوت كه در پایان روی آن با نخ ابریشم یا گلابتون طرح‌های گوناگونی، مانند سه‌گل، چهارگل، بوته‌دار یا بادامی ایجاد می‌كنند. شهرهای قوچان و بجنورد در استان خراسان شمالی و استان زنجان از مهم‌ترین مراكز تولید این نوع پای‌پوش هستند.

چموش

یكی از قدیمی‌ترین پاپوش‌های سنتی ایران كه در استان گیلان و در منطقه ماسوله بیشتر رایج است، چموش نام دارد كه نوعی پای‌افزار چرمین ساده بوده و به شکارچیان و کوه‌نشینان این امکان را می‌داد که راحت‌تر در جنگل و کوه حرکت کنند. در برخی نقاط گیلان همچون روستای «قاسم‌آباد» در شهرستان رودسر و روستای «دیوشل» در شهرستان لنگرود نیز چموش تولید می‌شد؛ اما صنعتگران ماسوله‌ای بیشتر به این هنر علاقه نشان دادند و بقایای این صنعت در این شهر ماندگار شد.

ماده اصلی مورد استفاده در این هنر، چرم گاو یا گوساله است كه برای تهیه آن صبر و حوصله بسیاری نیاز است. بدنه این پاپوش (رویه و زیره) از چرم بوده كه بعد از فرم دادن بدنه اصلی چموش روی قالب چوبی، به كمك نخ‌های الوان، دور كار رودوزی می‌شود و درنهایت روی كار یك منگوله برای زیبایی بیشتر كار قرار می‌گیرد. ابزار كار چموش‌دوزان همانند ابزار رایج كفاشان است.

كومخ

كومخ نوعی كفش چرمی (پوست دباغی شده الاغ) نوك برگشته است كه غالباً رنگ آن سبز و دارای پاشنه است و بانوان كرد مناطق خراسان مخصوصاً قوچان و بجنورد از این نوع كفش بیشتر استفاده می‌كنند. رویه و كناره‌های كفش را با نخ‌های ابریشمی الوان رودوزی می‌كنند و از منگوله‌ای غالباً از جنس الیاف رنگی برای زیبایی بیشتر كار استفاده می‌‌كنند. قسمت پاشنه این كفش از پنجه‌اش باریك‌تر و چوبی بوده كه معمولاً در زیر چرم پنهان می‌شده، به این نوع پاشنه «گِوَك» می‌گفتند.

گالش

یكی دیگر از پای‌پوش‌های سنتی ایران كه بیشتر در مناطق كوهپایه‌ای و كوهستانی استان گیلان رایج است، گالش نام دارد. گالش به كفشی گفته می‌شود كه قسمت پنجه پا را می‌پوشاند؛ اما امروزه قالب آن به‌صورت یك‌تكه است كه پا را كامل می‌پوشاند. این پای‌افزار كه جنسی لاستیكی دارد، به‌علت نداشتن درز، آب در آن نفود نمی‌كند و درنهایت پای‌پوش مناسب برای آب‌و‌هوای بارانی در شمال ایران به حساب می‌آید.

گونه‌های مختلف پای‌پوش موجود در بازار

پاپوش مجلسی

پاپوش عروسكی

پاپوش چرم

پاپوش بافتنی

پاپوش حوله‌ای

پای‌پوش در ادبیات فارسی

كفش و پاپوش به‌واسطه اهمیت بسیار زیادی كه در زندگی روزمره دارد، جای خود را بین اصطلاحات و مثل‌های ایرانی باز كرده است. «ریگ به کفش داشتن» به‌معنای تقصیر و سوءظن داشتن، «پا توی كفش كسی كردن»، به‌معنای با كسی درافتادن، «پاپوش دوختن برای كسی» به‌معنای علیه كسی توطئه كردن، از معروف‌ترین ضرب‌المثل‌های مرتبط با پای‌پوش هستند. در ادبیات نیز ردپای این واژه را می‌توان در ابیات شاعرانی چون مولوی آنجا كه می‌گوید: «از جان من بپرس که با کفش آهنین / اندر ره فراق کجاها رسیده‌ای» ، و یا «پا شناسد کفش خویش ار چه که تاریکی بود/ دل ز راه ذوق داند کاین کدامین منزلست» و یا ابن‌یمین زمانی‌كه می‌گوید: «هستم از همت چو موسی رهرو وادی قدس/ گر بپایم پای‌پوش اندر نباشد گو مباش» می‌توان پیدا كرد.

آداب‌ورسوم مرتبط با پاپوش

جفت نمودن كفش‌های مهمان، از قدیمی‌ترین رسم‌های مهمان‌نوازی ایرانیان است. میزبان با انجام این كار آخرین مرحله از آداب مهمان‌نوازی را انجام می‌دهد. از دیگر آداب مرتبط با كفش بیان تبریك برای خرید كفش نو است، این عمل كه جنبه‌ای نمادین دارد به این دلیل بوده كه در قدیم كفش نماد تنگ‌دستی محسوب می‌شده است و زمان بیان مبارك‌باد، برای دارنده كفش آرزوی دوری از فقر و مشكلات می‌کردند.

روز جهانی بدون كفش

در سال 2006م، بلیک مایکوسکی بنیان‌گذار شركت تامز كفش (Toms Shoes)، در سفری كه به آرژانتین داشت، متوجه شد كه بسیاری از كودكان در خیابان بدون كفش می‌دوند، ازاین‌رو بر آن شد تا با اجرای طرحی برای رفع این مشكل اقدام كند. در این ایده كه به نام «یك برای یك» (One for One) یا «یكی بخر، یكی بده» معروف شده، و هر ساله در 10 مِی (21 اردیبهشت)، برگزار می‌شود مشتریان با خرید هر جفت كفش می‌توانند یك جفت كفش در اختیار كودكان نیازمند قرار دهند.

صنعت پاپوش‌

صنعت کفش دست‌دوز از جمله صنایعی است که طی سال‌های اخیر با چالش‌های فراوانی مواجه شده است؛ به‌طور مثال وجود انواع مختلف پاپوش چینی و كالاهای قاچاق سبب کوچک شدن بازار این صنعت شده است و رتبۀ جهانی ایران در تولید کفش را نسبت به سال 2012م از جایگاه دهم به رتبۀ 12 جهان رسانده است.

احكام فقهی استفاده از پاپوش در نماز و وضو

طبق نظر فقیهان، مسح روی پاپوش (كفش) صحیح نیست. مسح حتماً باید روی پوست پا صورت گیرد؛ اما خواندن نماز با پاپوش و كفش در حالت ضرورت مانعی ندارد.

منابع

• ابن‌يمين، ديوان اشعار، قصايد، وب‌سايت گنجور، تاريخ بازديد: 25 مرداد 1402ش.
• بابايي، پروين، «كفش در فرهنگ ايرانيان»، وب‌سايت مركز دائره‌المعارف اسلامي، تاريخ درج مطلب: 30 دي 1397 ش.
• «پای‌پوش کومخ در کوشک احمدشاهی»، وب‌سايت كاخ نياوران، تاريخ درج مطلب: 23 مرداد 1399ش.
• «تاریخچۀ کفش از آغاز تا امروز»، وب‌سایت تک مُد، تاریخ بازدید: 10 تیر 1402ش.
• جمالي، مهديه، «گالوش (کالوش) کفش سنتی گیلان»، وب‌سايت تيشينه، تاريخ بازديد: 14 مرداد 1402ش.
• «چاموش‌دوز راسته ماسوله؛ بازاری که در صنعت چموش دوزی فعال بود»، خبرگزاري شبستان، تاريخ درج مطلب: 22 تير 1401 ش.
• دادور، ابوالقاسم و پوركاظمي، ليلا، بررسي پاي‌پوش‌ها در ايران از دوران پيش از اسلام تا عصر حاضر، پايان‌نامه كارشناسي‌ارشد، تهران، دانشكده هنر، دانشگاه الزهرا، 1388ش.
• دادور، ابوالقاسم و پوركاظمي، ليلا، «پاي‌پوش‌هاي زنان روستايي و عشاير ايران»، نشريه زن در توسعه و سياست، شماره 27، 1388ش.
• دهخدا، علي‌اكبر، لغت‌نامه، وب‌سايت واژه‌ياب، تاريخ بازديد: 10 تير 1402ش.
• روستايي، محمد، «کفش در اقلیم‌ها و فرهنگ ایرانی»، وب‌سايت آكروماركت، تاريخ بازديد: 28 مرداد 1402.
• سید صدر، سید ابوالقاسم، «دائره‌المعارف هنرهای صنایع‌دستی و حرف مربوط به آن»، تهران، سیمای دانش، 1388ش.
• عزيزي، منير، «كفش در مثل»، وب‌سايت حاميان، تاریخ درج مطلب: 6 بهمن 1396ش.
• فتوحي، پريوش، «زري‌بافي»، وب‌سايت دانشنامه جهان اسلام، تاريخ بازديد: 26 مرداد 1402 ش.
• قطب‌الديني، معصومه، «حیات به صنعت مرده گیوه را بر زندگی دوباره بخشید»، خبرگزاري ايرنا، تاريخ درج مطلب: 30 بهمن 1398ش.
• «کفش از پای صنعت درآمده است/ وصله‌های ناجور به صنعت کفش ایران»، خبرگزاري تسنيم، تاريخ درج خبر: 29 ارديبهشت 1397ش.
• «کفش گیوه چیست و انواع آن کدام است؟ راهنمای خرید گیوه اصل»، وب‌سايت طوطي كالا، تاريخ درج مطلب: 13 بهمن 1401ش.
• «كفش»، وب‌سايت جامع‌المسائل، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی آيت‌الله مكارم شيرازي، تاريخ بازديد: 25 مرداد 1402ش.
• «مسح بر خفین»، ويكي‌شيعه، تاريخ درج مطلب: 25 خرداد 1402ش.
• «معرفی انواع پای‌پوش موجود در گنجینه موزه کوشک احمدشاهی»، وب‌سايت كاخ موزه نياوران، تاريخ درج مطلب: 10 شهريور 1399 ش.
• مولوي، ديوان شمس، غزليات، وب‌سايت گنجور، تاريخ بازديد: 25 مرداد 1402ش.
• «هنرمندی روی کفش‌ها/ با پاپوش سنتی دنیای مدرن را قدم بزن»، خبرگزاري شبستان، تاريخ درج مطلب: 11 تير 1398 ش.

• Lewis, Robert, "Shoe, footwear", Britannica website, Date of visit: 13 June 2023.
• Monahan, “A footwear history”, fibre2fashion website, Date of visit: 10 June 2023.
• “One Day without Shoes”, National Today website, Date of Visit: 20 July 2023.
• The History of Shoes: Ancient and Early Footwear”, bellatory website, Date of upload: 15 April 2023.