پیلهدوزی
پیلهدوزی؛ دوخت قطعات بریده شدۀ پیله روی پارچه و تابلوهای تزیینی.
پیلهدوزی هنری تزئینی با سابقهای کهن (رواج در اشکانیان و استفاده در دوران سلجوقی برای تزیین پردههای مذهبی) است که نقوش اصلی آن شامل پرندگان و گل و بوته میباشد.این هنر روی پارچههایی مانند مخمل و ساتن با دوختهایی نظیر ساقهدوزی و مرواریددوزی اجرا شده و برای تزیین تابلوها، کت و مانتو بهکار میرود. فرآیند کار شامل طراحی الگو، برش پیله، نازک کردن آن از وسط، چیدن قطعات روی پارچه و دوختن نهایی با استفاده از تزئیناتی چون ملیله و مروارید است.
تعریف
پیلهدوزی به نوعی از رودوزی برجسته و تزیینی گفته میشود که در آن قطعات بریده شدۀ پیله بههمراه سایر دوختهای تزیینی مانند ملیله، پولک، سرمهدوزی و سنگدوزی روی پارچه دوخته میشود.[۱]
تاریخچه
پیلهدوزی همانند سایر دوختهای تزیینی از سابقۀ کهنی برخوردار است؛ اما تاریخ دقیقی از آن دردسترس نیست. در دورۀ صدر اسلام بهخصوص در دوران سلجوقی و مغول از پیلهدوزی برای تزیین پردههای خانۀ خدا و تابلوهای دیواری بهکار میرفت. پیلهدوزی در دورۀ اشکانیان از رواج بالایی برخوردار بود.[۲]
نقوش و کاربرد پیلهدوزی
از پیلهدوزی برای تزیین انواع تابلوها، کت و مانتو و سایر منسوجات پارچهای استفاده میشود و نقوش آن اغلب شامل پرندگان، گل و بوته و گلهای حاشیهای است.[۳]
فرآیند برش و دوخت پیله
در ابتدای کار، برای آمادهسازی پيله، الگوی مورد نظر بر روی کاغذ طراحی و برش داده میشود. سپس الگو روی سطح پيله قرار گرفته و خطوط دور آن با مداد مشخص میشود. پس از تعیین خطوط، اطراف پيله با قیچی بریده میشود تا شکل مورد نظر مطابق با الگو بهدست آید. در مرحلهی بعد، بخش میانی پيله بهآرامی از هم باز میشود تا ضخامت آن کاهش یافته و پيله نازکتر گردد. پس از آمادهسازی و برش همهی قطعات لازم، اجزای پيله طبق طرح مورد نظر روی پارچه چیده میشوند. در پایان، این قطعات با استفاده از سوزن و نخ، و بهکارگیری تزئیناتی مانند ملیله، مروارید و منجوق، در قسمت رویی پيله بخیه زده میشوند تا طرح نهایی شکل گیرد.
انواع دوختهایی که در پیلهدوزی بهکار میرود شامل ساقهدوزی با سرمه، دوخت بست و مرواریددوزی است. این هنر اغلب روی پارچههای مخمل، ماهوت، ساتن سورمهای یا مشکی بهکار برده میشود.[۴]
مراکز دوخت پیلهدوزی
از مراکز دوخت پیلهدوزی میتوان به شهرهای ارومیه، تبریز، کاشان، اصفهان، تفت، یزد، مهریز، رشت و تهران اشاره کرد که در گذشته از رونق بیشتری برخوردار بودند. تعدادی از تابلوهای پیلهدوزی که مربوط به دورههای افشاریه، زندیه و قاجاریه است، در موزههای آرمیتاژ و متروپولتین نیویورک نگهداری میشود. [۵]
پانویس
منابع
«پیلهدوزی (آذربایجان غربی)»، وبسایت ایران، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.
کمالی، اعظم، «پیلهدوزی»، وبسایت خانۀ هنر، تاریخ درج مطلب: 25 شهریور 1393ش.
«هنر پیلهدوزی»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.