امید اجتماعی
امید اجتماعی ؛
امید اجتماعی یکی از نیازهای اساسی، نشانههای پویایی و از شاخصهای مهم توسعه جوامع به شمار میرود. این پدیده فراتر از یک ویژگی صرفاً فردی، بهعنوان یک جریان فکری و نیروی محرک عمل کرده و افراد یک جامعه را برای غلبه بر چالشها و ساختن آیندهای بهتر به یکدیگر پیوند میدهد. برخورداری از امید در سطح جمعی، باعث افزایش همبستگی، انسجام و تابآوری جامعه در برابر بحرانها شده و انگیزه حرکت و نشاط را فراهم میسازد، در حالی که فقدان آن جامعه را به سمت انزوا، ایستایی و از هم گسیختگی سوق میدهد.
مفهومشناسی
امید اجتماعی یک احساس جمعی و ارزیابی مقایسهای نسبت به آینده است که بر مبنای تجارب گذشته و پنداشتهای مشترک افراد نسبت به شرایط حال شکل میگیرد [۱]. اسنایدر امید را بهصورت ظرفیت یافتن مسیرهای رسیدن به اهداف و داشتن انگیزه برای عبور از آنها تعریف کرده است [۲]. این مفهوم فراتر از یک حالت عاطفی است و بهعنوان ویژگیِ شناختی و جریان فکری در بستر اجتماع شناخته میشود که از نسلی به نسل دیگر منتقل میشود و ظرفیت مقابله با بحرانها را افزایش میدهد [۳].
تفاوت امید فردی و امید اجتماعی
امید فردی بیشتر به پیشرفتهای شخصی توجه دارد، بیآنکه اثر کنشها بر دیگران در نظر گرفته شود. در مقابل، امید اجتماعی با مفهوم «تغییر» و کنش جمعی گره خورده است [۴]. تنها شکل امکان پایدار برای امید، تبدیل شدن امید فردی به امید جمعی است که در آن افراد میتوانند با یکدیگر برای بهبود وضعیت جامعه امید بورزند و این امر تنها از طریق همبستگی در گروههای اجتماعی پدید میآید [۵].
رویکردهای جامعهشناختی به امید
دانشمندان علوم اجتماعی امید را از زوایای گوناگون بررسی کردهاند. ارنست بلوخ امید را جریانی میداند که به سمت زندگی بهتر پیش میرود و با توسعه اجتماعی محقق میشود [۶]. از منظر ریچارد رورتی، امید اجتماعی یک امید عملی است که فردای بهتر را دستیافتنی میداند و صرفاً یک احساس کور نیست [۷]. لیونل تایگر نیز امید را حالت و ایستاری همراه با آرزو درباره آینده مادی و اجتماعی مطلوب میداند [۸].
عوامل مؤثر بر امید اجتماعی
عوامل متعددی بر میزان امیدواری جامعه تأثیر میگذارند:
- عوامل اجتماعی و اقتصادی: افزایش اعتماد اجتماعی، امنیت اجتماعی و رضایت از زندگی موجب ارتقای امید میشود. در مقابل، نابرابری اجتماعی، فقر، فاصله طبقاتی و احساس بیقدرتی، امید اجتماعی را کاهش میدهند [۹]. بیکاری و نبود درآمد کافی نیز احساس ناامیدی را تشدید میکنند [۱۰].
- دین و باورهای مذهبی: اعتقادات مذهبی نقش یک عامل حفاظتی را ایفا میکنند. باور به آخرت، معنابخشی به زندگی، نیایش و توکل، ظرفیت تحمل سختیها را بالا برده و بهطور معناداری به احیا و بسط امید اجتماعی کمک میکنند [۱۱].
- رسانه و فضای گفتوگو: رسانه ملی میتواند با تولید برنامههای شادمحور، عدالتمحور و گفتوگومحور، بسیار بر افزایش امید اجتماعی تأثیر بگذارد [۱۲]. گفتوگوی اجتماعی مؤثر و پرهیز از تزریق اخبار منفی، نشاط جامعه را بازتولید میکند [۱۳].
پیامدها و راهکارهای ارتقای امید
کاهش امید اجتماعی به ایستایی، بیتحرکی، انزوای اجتماعی، میل به مهاجرت و حتی گسست و فروپاشی اجتماعی منجر میشود [۱۴]. امید اجتماعی امری اکتشافی نیست، بلکه برساختنی و خلقکردنی است [۱۵]. برای ارتقای آن، آموزش مهارتهای فردی و اجتماعی، تقویت نهادهای مدنی، کاهش نابرابریها، کارآمدی حاکمیت و ایجاد فضای آزاد برای مشارکت عمومی ضروری است [۱۶]. شکلگیری علاقۀ اجتماعی و گذار از اهداف صرفاً فردی به اهداف جمعی نیز بنیادیترین سازه برای بازگشت امید به جامعه به شمار میآید [۱۷].