ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران
ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران؛ کشتن افراد دارای سمت نظامی، قضایی یا سیاسی در نظام جمهوری اسلامی توسط گروههای تروریستی.
ترور مسئولان جمهوری اسلامی ایران، مجموعهای از اقدامات خشونتآمیز سازمانیافته است که از نخستین ماههای پس از پیروزی انقلاب اسلامی آغاز شد و تاکنون در سه مرحله ادامه یافته است. این اقدامات ابتدا توسط گروههای تروریستی داخلی از جمله فرقان و سازمان مجاهدین خلق (منافقین) و در سالهای اخیر بهطور مستقیم توسط اسراییل و ایالات متحده آمریکا صورت گرفته است. طیف گستردهای از شخصیتهای عالیرتبه سیاسی، نظامی، قضایی و علمی از جمله رئیسجمهور، نخستوزیر، رئیس قوه قضاییه، فرماندهان ارشد نظامی، دانشمندان هستهای و در نهایت رهبر جمهوری اسلامی هدف این ترورها قرار گرفتهاند. تحلیلگران بر این باورند که این اقدامات با اهدافی همچون ایجاد خلأ مدیریتی، تضعیف پشتوانههای فکری نظام، ایجاد ناامنی و مهار گسترش انقلاب اسلامی طراحی شده است. با این حال، به نظر تحلیلگران ترورها پیامدهایی معکوس نسبت به اهداف عاملان به همراه داشته است. پژوهشگران افشای ماهیت مخالفان و تغییر افکار عمومی به نفع نظام، تبدیل قربانیان به نمادهای ماندگار ملی، کارآمدی ساختار نهادی لایهای در پر کردن سریع جایگاههای خالی، تقویت انسجام اجتماعی و اراده جمعی و ناتوانی راهبردی دشمن در رویارویی نظامی را بخشی از این پیامدهای این ترورها میدانند.
مفهومشناسی
واژۀ ترور برگرفته از واژهٔ فرانسوی Terreur، بهمعنای کشتن مخالفان سیاسی بهصورت ناگهانی است.[۱] پژوهشگران ویژگیهای اصلی ترور را توسل به زور و اقدامات خشونتآمیز برای ایجاد ترس، اقدام بهصورت غیرمشروع، هدفگذاری بر اساس اهداف سیاسی و ایدئولوژیک و همچنین کسب یا حفظ قدرت دانستهاند.[۲] برخی از محققان واژۀهای ذکرشده در متون روایی مانند «فَتْک»، «اِغْتِیال»، «اِرْهاب» و «محاربه» را مترادف با مفهوم ترور میدانند.[۳] ترور مسئولان جمهوری اسلامی ایران نیز مجموعهای از اقدامات خشونتآمیز سازمانیافته توسط گروههای تروریستی همچون فرقان و سازمان مجاهدین خلق توصیف شده است که با هدف حذف فیزیکی شخصیتهای نظام اسلامی، ایجاد رعب و وحشت در جامعه و تخریب اماکن حساس دولتی انجام میشود.[۴]
تاریخچه
به گواهی اسناد تاریخی ترور مسئولین جمهوری اسلامی ایران اندکی پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران آغاز شده و در سه مرحله ادامه پیدا کرده است:
- مرحله اول از ابتدای 1358ش آغاز شد و بهطور عمده توسط گروه فرقان انجام میگرفت.[۵] نخستین ترور در 3 اردیبهشت 1358ش رخداد و طی آن محمدولی قرنی، رییس ستاد کل ارتش وقت، توسط گروه فرقان در حیاط منزلش کشته شد. وی پیش از انقلاب مدت زیادی بهدلیل فعالیتهای انقلابی خود به زندان افتاد و پس از پیروزی انقلاب با حکم امامخمینی بهعنوان نخستین فرمانده ارتش جمهوری اسلامی ایران منصوب شد.[۶] بعد از آن مرتضی مطهری، محمد مفتح و ترور نافرجام اکبر هاشمی رفسنجانی توسط گره فرقان انجام شد. این مرحله با دستگیری اعضای اصلی فرقان در دی ماه 1358ش خاتمه پیدا کرد.[۷]
- مرحله دوم توسط مجاهدین خلق پس از عزل بنی صدر از مقام ریاستجمهوری با ترور ناکام سیدعلی خامنهای در 6 تیر 1360ش و سپس ترور سیدمحمد بهشتی همراه 72 تن از یاران وی در 7 تیر 1360ش آغاز شد.[۸] ترور محمدعلی رجایی و باهنر و ترور امامان جمعه در دهۀ 60 و پس از پایان جنگ تحمیلی نیز با ترور اسدالله لاجوردی و علی صیاد شیرازی در دهه 1370ش ادامه پیدا کرد. این ترورها توسط مجاهدین خلق و تحت هدایت اسراییل و آمریکا در دهۀ 1380ش برخی مسئولان هستهای ایران را هدف قرار داد.[۹]
- مرحلۀ سوم ترورهای مسئولین و فرماندهان ارشد جمهوری اسلامی با حملات تروریستی مستقیم اسراییل در 1404ش آغاز شد. ابتدا در 23 خرداد این سال در حملۀ شبانه که دولت جمهوری اسلامی ایران آن را تجاوز اسرائیل به آسمان مقدس ایران توصیف کرد، محمد باقری رییس ستاد مشترک ارتش، حسین سلامی فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و تعداد از دیگر از فرماندهان را کشتند[۱۰] و سپس در 9 اسفند 1404ش آمریکا و اسراییل بهصورت مشترک به ایران حمله کردند و سیدعلی خامنهای رهبر دوم جمهوری اسلامی ایران را به همراه جمعی از مسئولین نظامی و انظامی کشور ترور کردند.[۱۱][۱۲]
زمینهها
پژوهشگران حوزۀ مطالعات سیاسی و امنیتی، زمینههای متعددی را برای تبیین ترور مسئولان جمهوری اسلامی ایران پس از انقلاب اسلامی مطرح کردهاند. بر اساس یافتههای تحقیقاتی، این ترورها بهطور عمده توسط گروه فرقان، سازمان مجاهدین خلق و همچنین با حمایت و هدایت دستگاههای اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل و همچنین خود این کشورها صورت گرفته است. به نظر آنها زمینههای ترور مسئولان جمهوری اسلامی ایران در چارچوب سه جریان اصلی قابل تحلیل بوده که هر یک ریشهها و علل خاص خود را داشته است:
گروه فرقان
به گزارش پژوهشگران تاریخ معاصر، گروه فرقان که در ۱۳۵۶ش به سرکردگی اکبر گودرزی فعالیت خود را آغاز کرد، از جمله گروههای تروریستی بود که با بهرهگیری از فضای دانشگاهی کشور در سالهای نخست انقلاب، به جذب نیرو از میان دانشجویان فاقد عمق فکری و مطالعاتی کافی، اقدام کرد. بر اساس تحلیلهای ارائه شده، این گروه که در استمرار سازمان مجاهدین خلق شکل گرفته بود، پس از ناکامی در مقابلۀ تئوریک با روحانیون و انقلابیون، به ترور متوسل شد.[۱۳] بر اساس گزارشها اعضای این گروه با شعارهایی نظیر «اسلام منهای روحانیت» و بر اساس این ادعا که اسلام مکتب مبارزاتی نیست، جوانان سادهاندیش و خام را جذب میکردند. پژوهشگران خاطرنشان کردهاند که سرکردگان این گروه با القاب دینی همچون «امام» خطاب میشدند و تحلیل خود را به نام دین صورت میدادند. برخی از تحلیلران این گروه را مصداق عینی خوارج توصیف کردهاند؛ زیرا اعضای این گروه با وجود شعارهای تند ضدامپریالیستی در ابتدای انقلاب، بعدها خود به دامن امپریالیسم و تفکرات تروریستی پناهنده شدند.[۱۴]
سازمان مجاهدین خلق
بر اساس پژوهشهای انجام شده، سازمان مجاهدین خلق که فعالیت خود را از دهه ۱۳۴۰ش آغاز کرده بوددند[۱۵] پس از تغییر ایدئولوژی به مارکسیسم، راهکار مبارزۀ مسلحانه را برای پیشبرد اهداف خود برگزید.[۱۶] به گزارش محققان، این سازمان پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در ابتدا خود را وفادار به انقلاب نشان داد، اما با اتکا به این توجیه که حاکمان جدید قادر به تحقق «جامعۀ بیطبقۀ توحیدی» نیستند، سرنگونی حکومت جمهوری اسلامی را هدف نهایی خود قرار داد.[۱۷] پژوهشگران معتقدند که مجموعه عواملی از جمله برخی برخوردها میان مجاهدین و انقلابیان مذهبی،[۱۸] عدم شرکت آنان در همهپرسی قانون اساسی، عدم موافقت امامخمینی با نامزدی مسعود رجوی در انتخابات ریاستجمهوری[۱۹] و عدم موفقیت چشمگیر آنان در انتخابات مجلس اول، سران این سازمان را به این نتیجه رساند که امکان موفقیت در سطح سیاسی را ندارند.[۲۰] بر اساس این تحلیلها، سازمان مجاهدین از ۳۰ خرداد ۱۳۶۰ش بهصورت عملی وارد سطح درگیری نظامی با جمهوری اسلامی شد و به ترور مسئولان سیاسی-نظامی و حتی شهروندان عادی اقدام کرد.[۲۱]
آمریکا و اسرائیل
پژوهشگران روابط بینالملل، علل اقدامات تروریستی آمریکا و اسرائیل علیه ایران را در چند سطح معرفتی، سیاسی، اقتصادی و منطقهای تحلیل کردهاند. در سطح معرفتشناختی، محققان به تضاد بنیادین میان نظام فکری اسلام مبتنی بر خدامحوری با اومانیسم و سکولاریسم غربی اشاره کردهاند. به اعتقاد آنان، موفقیت نظام اسلامی را تهدیدی برای نظامهای مبتنی بر اومانیسم تلقی میشد. در سطح سیاسی، از دستدادن بازاری بزرگ برای محصولات آمریکا، بههمخوردن توازن و ثبات مدنظر غرب در منطقه و رشد گرایشهای اسلامخواهانه در کشورهای منطقه بهعنوان عوامل مهم نگرانیآفرین ذکر شده است. از منظر اقتصادی، موقعیت ژئوپلیتیک ایران میان دو منبع انرژی خزر و خلیج فارس و امکان خودکفایی ایران در حوزه هستهای، تهدیدی برای منافع حیاتی غرب ارزیابی میشد. در سطح منطقهای، پژوهشگران به حمایتهای مالی و تسلیحاتی آمریکا از گروههای تروریستی مانند سازمان مجاهدین خلق اشاره کردهاند که در جنگ ایران و عراق علیه غیرنظامیان ایرانی به کار گرفته شدند. مجموعۀ این زمینهها و تضادهای بنیادین، ایالات متحده آمریکا و اسراییل را به این نتیجهگیری راهبردی رسانده است که حذف فیزیکی شخصیتهای تأثیرگذار جمهوری اسلامی میتواند مسیر تضعیف و در نهایت فروپاشی نظام را هموار سازد. به گزارش محققان، ترور دانشمندان هستهای ایران توسط سرویسهای اطلاعاتی آمریکا و اسرائیل، حمایت از تجزیهطلبی در ایران، بهکارگیری تروریسم اقتصادی در قالب تحریمهای یکجانبه و ترور شخصیتهای مهم جمهوری اسلامی، از جمله مصادیق اقدامات تروریستی این دو کشور علیه ایران بوده که در همین راستا صورت گرفته است.[۲۲][۲۳]
روشهای ترور
بر اساس گزارشهای موجود، ترور شخصیتهای سیاسی و مذهبی پس از پیروزی انقلاب اسلامی با روشهای متنوعی انجام شده است. مهمترین این روشها عبارتند از: ترور با اسلحه کمری و سلاح گرم، ترور با رگبار مسلسل، انفجار بمب در محل استقرار، ترور با بمبهای جاسازیشده در وسایل شخصی مانند ضبط صوت، انفجار مواد منفجره کارگذاریشده در ساختمان، ترور با نارنجین، ترور انتحاری با کمربند انفجاری، ترور با بمبهای مغناطیسی چسبانده شده به خودرو، انفجار بمب در مسیر عبور، ترور با بمبهای جاسازیشده در موتورسیکلت و ترور با چاقو.[۲۴]
نقش سرویسهای جاسوسی خارجی
بر اساس مدارک موجود، سرویسهای اطلاعاتی خارجی بهویژه سیا و موساد در ترور مسئولان و شخصیتهای برجسته جمهوری اسلامی ایران پس از پیروزی انقلاب نقش داشتهاند. برای برای ، در مورد گروه فرقان، اسناد بهدست آمده از سفارت آمریکا در تهران حاکی از ارتباط این گروه با عناصر خارجی است. یک سند محرمانه از سفارت آمریکا به وزارت خارجه این کشور از تماس یک طلبه قدیمی با سفارت و ارائه اطلاعاتی درباره گروه فرقان و قصد آن برای ترور هفتهای یک روحانی خبر میدهد. همچنین فردی به نام ویکتور تامست به عنوان رابط سفارت با فرقان معرفی شده که پس از اشغال سفارت به آمریکا بازگشت.[۲۵]
در خصوص سازمان مجاهدین خلق، اسناد متعددی از ارتباط این سازمان با آمریکا و رژیم صهیونیستی پرده برداشته است. نوارهای فیلمبرداری شده از مذاکرات مسعود رجوی با مقامات اطلاعاتی عراق نشان میدهد که وی به آگاهی کاخ سفید و کاخ الیزه از عملیات انفجار دفتر حزب جمهوری اسلامی در هفتم تیر ۱۳۶۰ش اشاره کرده است. همچنین بر اساس گزارشها، این سازمان برای ادامه عملیاتهای تروریستی خود امکانات مالی وسیعی از سوی سیا دریافت میکرد و عناصر آن تحت آموزشهای تروریستی این سازمان قرار میگرفتند.[۲۶][۲۷]
مسئولین کشتهشده در عملیاتهای تروریستی
| ردیف | نام و نام خانوادگی | تاریخ ترور | مکان ترور | مسئولیت در نظام جمهوری اسلامی | متهم/فرد/گروه/ کشور ترورکننده |
|---|---|---|---|---|---|
| محمدولی قرنی | 3 اردیبهشت 1358ش | تهران | رییس ستاد کل ارتش اسلامی جمهوری اسلامی ایران[۲۸] | گروه فرقان | |
| مرتضی مطهری | 11 اردیبهشت 1358ش | قم | رییس شورای انقلاب اسلامی[۲۹] | گروه فرقان | |
| هاشمی رفسنجانی (ترور ناموفق) | ۴ خرداد 1358ش | تهران/ در منزل شخصی | عضو شورای عالی انقلاب اسلامی[۳۰] | گروه فرقان | |
| مهدی عراقی | 4 شهریور 1358ش | تهران | مدیر مالی مؤسسۀ کیهان[۳۱] | گروه فرقان | |
| سید محمدعلی قاضی طباطبایی | 10 آبان 1358ش | امام جمعه و نماینده امام در تبریز[۳۲] | |||
| محمد مفتح | 7 آذر 1358ش | عضو شورای گسترش آموزش عالی کشور و سرپرستی دانشکده الهیات دانشگاه تهران[۳۳][۳۴] | گروه فرقان | ||
| سیدعلی خامنهای (ترور ناموفق) | 6 تیر 1360ش | تهران/در مسجد ابوذر | سازمان مجاهدین خلق | ||
| سیدمحمد بهشتی | 7 تیر 1360ش | تهران | رئیس دیوان عالی کشور | سازمان مجاهدین خلق | |
| محمد باقری لواسانی | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم تهران در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| محمدعلی حیدری | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم همدان در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| عباس حیدری | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم بوشهر در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| شمشالدین حسینی نائینی | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم نائین در مجلس و عضو حزب جمهوری اسلامی | سازمان مجاهدین خلق | |
| محمدتقی حسینی طباطبائی | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم زابل در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| قاسم صادقی | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم مشهد در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| محمدحسین صادقی | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم ازنا در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| حسن طیبی | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم اسفراین در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| نورالله طباطبائینژاد | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم اردستان در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| سیفالله عبدالکریمی | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم لنگرود در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| عباسعلی ناطق نوری | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم نور در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| مهدی نصیری لاری | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم لارستان در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| علیرضا چراغزاده دزفولی | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم هفتگل و رامهرمز | سازمان مجاهدین خلق | |
| عبدالحمید دیالمه | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم مشهد در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| سیدمحمد کاظم دانش | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم شوش و اندیمشک | سازمان مجاهدین خلق | |
| غلامرضا دانش | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم تفرش و خلجستان | سازمان مجاهدین خلق | |
| علیاکبر دهقان | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم تربتجام در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| میربهزاد شهریاری | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم رودباران در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| عبدالوهاب قاسمی | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم ساری در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| عمادالدین کریمی | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم نوشهر در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| علی هاشمی سنجانی | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم اراک در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| محمد منتظری | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم اراک در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| سیدرضا پاکنژاد | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم یزد در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| سیدمحمد جواد شرافت | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم شوشتر در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| سیدفخرالدین رحیمی | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم ملاوی در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| غلامحسین حقانی | 7 تیر 1360ش | تهران | نماینده مردم بندرعباس در مجلس | سازمان مجاهدین خلق | |
| محمدعلی فیاضبخش | 7 تیر 1360ش | تهران | زیر مشاور و سرپرست سازمان بهزیستی | سازمان مجاهدین خلق | |
| محمود قندی | 7 تیر 1360ش | تهران | وزیر پست و تلگراف و تلفن | سازمان مجاهدین خلق | |
| موسی کلانتری | 7 تیر 1360ش | تهران | وزیر راه و ترابری | سازمان مجاهدین خلق | |
| حسن عباسپور | 7 تیر 1360ش | تهران | وزیر نیرو | سازمان مجاهدین خلق | |
| جواد اسداللهزاده | 7 تیر 1360ش | تهران | معاون بازرگانی خارجی وزارت بازرگانی | سازمان مجاهدین خلق | |
| محمدصادق اسلامی | 7 تیر 1360ش | تهران | معاون پارلمانی وزارت بازرگانی | سازمان مجاهدین خلق | |
| حسین اکبری | 7 تیر 1360ش | تهران | مدیرعامل بانک کشاورزی | سازمان مجاهدین خلق | |
| محمود تفویضی | 7 تیر 1360ش | تهران | معاون وزارت راه و ترابری | سازمان مجاهدین خلق | |
| مهدی امینزاده | 7 تیر 1360ش | تهران | معاون بازرگانی داخلی وزارت بازرگانی | سازمان مجاهدین خلق | |
| عباس جهانبخشی | 7 تیر 1360ش | تهران | معاون آموزش سازمان بهزیستی | سازمان مجاهدین خلق | |
| ایرج شهسواری | 7 تیر 1360ش | تهران | معاون اداری مالی وزارت آموزش و پرورش | سازمان مجاهدین خلق | |
| غلامعلی معتمدی | 7 تیر 1360ش | تهران | معاون رفاه و تعاون وزارت کار | سازمان مجاهدین خلق | |
| حسن عضدی | 7 تیر 1360ش | تهران | عاون وزارت فرهنگ و آموزش عالی | سازمان مجاهدین خلق | |
| سیدکاظم موسوی | 7 تیر 1360ش | تهران | معاون پژوهش وزارت آموزش و پرورش | سازمان مجاهدین خلق | |
| حبیبالله مهمانچی | 7 تیر 1360ش | تهران | معاون پارلمانی وزارت کار | سازمان مجاهدین خلق | |
| سیدمحمد پاکنژاد | 7 تیر 1360ش | تهران | عضو هیئت مدیره کاغذ و چوب | سازمان مجاهدین خلق | |
| هادی امینی | 7 تیر 1360ش | تهران | از سرپرستان بنیاد مستضعفان | سازمان مجاهدین خلق | |
| محمد رواقی | 7 تیر 1360ش | تهران | مدیرعامل شرکت فرش ایران | سازمان مجاهدین خلق | |
| توحید رزمجومین | 7 تیر 1360ش | تهران | عضو هیئت مدیره گروه صنعتی ملی | سازمان مجاهدین خلق | |
| جواد سرحدی | 7 تیر 1360ش | تهران | مدیرعامل سازمان تعاون شهر و روستا | سازمان مجاهدین خلق | |
| علیاکبر سلیمی جهرمی | 7 تیر 1360ش | تهران | دبیرکل سازمان امور اداری و استخدامی | سازمان مجاهدین خلق | |
| عباس شاهوی | 7 تیر 1360ش | تهران | مدیرعامل مرکز تهیه و توزیع فلزات | سازمان مجاهدین خلق | |
| علیمحمد مجیدی | 7 تیر 1360ش | تهران | مشاور عمرانی وزارت کشور | سازمان مجاهدین خلق | |
| ۷۲ | محمد پاکنژاد | 7 تیر 1360ش | تهران | عضو هیئت مدیره چوب و کاغذ[۳۵] | سازمان مجاهدین خلق |
| محمد کچویی | 8 تیر 1360ش | تهران | رییس زندان اوین[۳۶] | سازمان مجاهدین خلق | |
| محمدعلی رجایی | 8 شهریور 1360ش | تهران | رییسجمهوری[۳۷] | سازمان مجاهدین خلق | |
| محمدجواد باهنر | 8 شهریور 1360ش | تهران | نخستوزیر [۳۸] | سازمان مجاهدین خلق | |
| سیداسدالله مدنی | 20 شهریور 1360ش | تبریز | امام جمعه و نماینده امامخمینی در تبریز | سازمان مجاهدین خلق | |
| سیدعبدالکریم هاشمی نژاد | 7 مهر 1360ش | تهران | فعال سیاسی و مدرس | سازمان مجاهدین خلق | |
| سیدعبدالحسین دستغیب | شیراز | امام جمعه و نماینده امامخمینی در استان فارس | سازمان مجاهدین خلق | ||
| علی قدسی | 14 شهریور 1360 | تهران | دادستانی کل کشور | سازمان مجاهدین خلق | |
| عطاءاللّه اشرفی اصفهانی | 23 مهر 1361ش | مسجد جامع کرمانشاه | امام جمعه | سازمان مجاهدین خلق | |
| محمد صدوقی | 11 تیرماه 1361ش | یزد | امام جمعه | سازمان مجاهدین خلق | |
| واعظ طبسی (ترور ناموفق) | 29 بهمن 1361ش | مشهد | امام جمعه | سازمان مجاهدین خلق | |
| اسدالله لاجوردی | 1 شهریور 1377ش | تهران | رییس زندان اوین | سازمان مجاهدین خلق | |
| علی صیاد شیرازی | 21 فروردین 1378ش | تهارن | معاونت بازرسی ستاد کل نیروهای مسلح | سازمان مجاهدین خلق[۳۹] | |
| نورعلی شوشتری | 26 مهر 1387ش | سیستان و بلوجستان | جانشین فرمانده نیروی زمینی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران | گروه جیشالعدل[۴۰] | |
| مسعود علیمحمدی | 22 دی 1388ش | تهران | نماینده ایران در پروژه سزامی (مرکز تابش سینکروترون برای تحقیقات و علوم کاربردی در خاورمیانه) و دانشمند هستهای کشور[۴۱] | عوامل موساد و سازمان مجاهدین خلق | |
| مجید شهریاری | 8 آذر 1389ش | تهران | مشاور جمهوری اسلامی ایران در پروژه سزامی و دانشمند هستهای کشور[۴۲] | عوامل موساد و سازمان مجاهدین خلق | |
| داریوش رضایینژاد | 1 مرداد 1390ش | تهران | مشاور جمهوری اسلامی ایران در پروژه سزامی و دانشمند هستهای کشور[۴۳] | عوامل موساد و سازمان مجاهدین خلق | |
| مصطفی احمدی روشن | 21 دی 1390ش | تهران | مدیر صنعت هستهای و دانشمند هستهای کشور[۴۴] | عوامل موساد و سازمان مجاهدین خلق | |
| قاسم سلیمانی | 13 دی 1398ش | عراق (بغداد) | فرمانده سپاه قدس[۴۵] | آمریکا | |
| محسن فخریزاده | 7 آذر 1399ش | تهران | معاون وزیر و رییس سازمان پژوهش و نوآوری و دانشمند هستهای کشور[۴۶] | عوامل اسراییل | |
| علی رازینی | 29 دی 1404ش | تهران | رئیس شعبه ۳۹ دیوان عالی | آبدارچی دیوان عالی | |
| محمد مقیسه | 29 دی 1404ش | تهران | رئیس شعبه ۵۳ دیوان عالی [۴۷] | آبدارچی دیوان عالی | |
| محمد باقری | 23 خرداد 1404ش | تهران | فرمانده ستاد کل نیروهای مسلح | اسراییل | |
| حسین سلامی | 23 خرداد 1404ش | تهران | فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی | اسراییل | |
| غلامعلی رشید | 23 خرداد 1404ش | تهران | فرمانده قرار گاه خاتم الانبیا و جانشین فرماندهی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی | اسراییل | |
| علی شادمانی | جنگ 12 روزه | تهران | فرمانده قرارگاه خاتم الانبیا | اسراییل[۴۸] | |
| مهدی ربانی | جنگ 12 روزه | تهران | معاون عملیات ستاد کل نیروهای مسلح | اسراییل | |
| امیرعلی حاجیزاد | جنگ 12 روزه | تهران | فرمانده سازمان هوا و فضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی | اسراییل[۴۹] | |
| محمدجعفر اسدی | جنگ 12 روزه | تهران | معاون بازرسی قرارگاه خاتم الانبیا | اسراییل | |
| حمد کاظمی | جنگ 12 روزه | تهران | رئیس سازمان اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی | اسراییل | |
| غلامرضا محرابی | جنگ 12 روزه | تهران | عاون اطلاعات ستاد کل نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران | اسراییل | |
| خسرو حسنی | جنگ 12 روزه | تهران | عاون اطلاعات نیروی هوافضای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی | اسراییل | |
| حسن محقق | جنگ 12 روزه | تهران | جانشین فرمانده اطلاعات سپاه پاسداران انقلاب اسلامی | اسراییل | |
| محمدسعید ایزدی (حاج رمضان) | جنگ 12 روزه | تهران | فرمانده سپاه قدس در امور فلسطین | اسراییل | |
| محمدرضا نصیرباغبان | جنگ 12 روزه | معاونت فرمانده در اطلاعات سپاه | اسراییل | ||
| رضا مظفری نیا | جنگ 12 روزه | ریاست سازمان سپند(فرمانده مرکز تسلیحات ویژه سپند وزارت دفاع) | اسراییل | ||
| مسعود شانه ای | جنگ 12 روزه | ریاست دفتر فرماندهی کل سپاه | اسراییل | ||
| داوود شیخیان | جنگ 12 روزه | فرمانده پدافند هوایی سپاه | اسراییل | ||
| عباس نوری | جنگ 12 روزه | فرمانده پشتیبانی نیروی زمینی ارتش جنوب غرب | اسراییل | ||
| محمدباقر طاهر پور | جنگ 12 روزه | فرمانده یگان پهپادی هوافضا | اسراییل | ||
| مسعود طیب | جنگ 12 روزه | معاون فرمانده در نیروی هوافضا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی | اسراییل | ||
| محمود باقری | جنگ 12 روزه | معاون فرمانده در نیروی هوافضا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی | اسراییل | ||
| منصور صفرپور | جنگ 12 روزه | فرمانده پایگاه هوایی تهران | اسراییل | ||
| جواد جرسرا | جنگ 12 روزه | معاون فرمانده در نیروی هوافضا سپاه پاسداران انقلاب اسلامی | اسراییل | ||
| رضا نجفی | جنگ 12 روزه | فرمانده سپاه ایجرود زنجان | اسراییل | ||
| اسماعیل شاکری | جنگ 12 روزه | فرمانده سپاه قم | اسراییل | ||
| غلامعلی نجفی | جنگ 12 روزه | پدافند هوایی ارتش | اسراییل | ||
| بهنام شهریاری | جنگ 12 روزه | فرمانده انتقال تسهیلات سپاه قدس | اسراییل | ||
| امین پورجودکی | جنگ 12 روزه | فرمانده دوم پهپادی سپاه | اسراییل | ||
| علی پیری جناقرد | جنگ 12 روزه | فرمانده پدافند هوایی ارتش اردبیل | اسراییل | ||
| علی حسین محمدی | جنگ 12 روزه | فرمانده تیپ ۷۱ پیاده ابوذر ارتش | اسراییل | ||
| مجتبی کرمی | جنگ 12 روزه | جانشین فرمانده سپاه کرج | اسراییل | ||
| تقی یوسف وند | جنگ 12 روزه | مسئول حفاظت اطلاعات سازمان بسیج کل کشور | اسراییل | ||
| رضوان پور | جنگ 12 روزه | معاون اجتماعی سازمان بسیج کل کشور | اسراییل | ||
| اکبر عنایتی | جنگ 12 روزه | معاون اجتماعی سپاه کرج | اسراییل | ||
| علیرضا لطفی | جنگ 12 روزه | جانشین اطلاعات فراجا | اسراییل | ||
| سیدمجتبی معین پور | جنگ 12 روزه | فرمانده در سپاه البرز | اسراییل | ||
| علی محمد مدداللهی | جنگ 12 روزه | معاون فرمانده در هوافضای سپاه | اسراییل | ||
| جواد پوررجبی | جنگ 12 روزه | معاون فرمانده در هواو فضای سپاه | اسراییل | ||
| علی پیری | جنگ 12 روزه | پدافند هوایی ارتش | اسراییل[۵۰] | ||
| محمدمهدی طهرانچی | 23 خرداد 1404ش | تهران | رییس دانشگاه آزداد اسلامی و دانشمند هستهای[۵۱] | اسراییل | |
| عباس دوانی | 23 خرداد 1404ش | تهران | معاون سابق رییسجمهور و رئیس سابق سازمان انرژی اتمی و دانشمند هستهای | اسراییل | |
| عبدالحمید مینوچهر | 23 خرداد 1404ش | تهران | رییس دانشکده مهندسی هستهای دانشگاه شهید بهشتی و دانشمند هستهای | اسراییل | |
| احمدرضا ذوالفقاری، | 23 خرداد 1404ش | تهران | معاون سابق پشتیبانی، مالی و مدیریت منابع دانشگاه شهید بهشتی و دانشمند هستهای[۵۲] | اسراییل | |
| سیدعلی خامنهای | 9 اسنفد 1404ش | تهران/دفتر رهبری | رهبر دوم انقلاب اسلامی ایران[۵۳][۵۴] | آمریکا و اسراییل | |
| سید عبدالرحیم موسوی | 9 اسنفد 1404ش | تهران/دفتر رهبری | رئیس ستاد کل نیروهای مسلح[۵۵] | آمریکا و اسراییل | |
| محمد پاکپور | 9 اسنفد 1404ش | تهران/دفتر رهبری | فرمانده کل سپاه پاسداران انقلاب اسلامی[۵۶] | آمریکا و اسراییل | |
| علی شمخانی | 9 اسنفد 1404ش | تهران/دفتر رهبری | مشاور علی خامنهای و دبیر شورای دفاع[۵۷] | آمریکا و اسراییل | |
| حمد باصری | 9 اسنفد 1404ش | تهران/دفتر رهبری | از مسئولان وزارت اطلاعات[۵۸] | آمریکا و اسراییل | |
| غلامرضا رضائیان | 9 اسنفد 1404ش | تهران | رئیس سازمان اطلاعات فراج[۵۹] | آمریکا و اسراییل | |
| حسین جبلعاملیان | 9 اسنفد 1404ش | تهران | رئیس سازمان سپند و مسئول صنایع نظامی و دفاعی[۶۰] | آمریکا و اسراییل | |
| صالح اسدی | 9 اسنفد 1404ش | تهران | رئیس سازمان اطلاعات قرارگاه خاتمالانبیاء[۶۱] | آمریکا و اسراییل | |
| محمد شیرازی | 9 اسنفد 1404ش | تهران | رئیس دفتر فرمانده کل قوا[۶۲] | آمریکا و اسراییل | |
| محسن درهباغی | 9 اسنفد 1404ش | تهران | معاون آماد و پشتیبانی نیروهای مسلح[۶۳] | آمریکا و اسراییل | |
| اکبر ابراهیمزاده | 9 اسنفد 1404ش | تهران | جانشین رئیس دفتر فرمانده معظم کل قوا[۶۴] | آمریکا و اسراییل | |
| بهرام حسینی مطلق | 9 اسنفد 1404ش | تهران | رئیس اداره طرح و عملیات معاونت عملیات ستادکل نیروهای مسلح[۶۵] | آمریکا و اسراییل | |
| حسنعلی تاجیک | 9 اسنفد 1404ش | تهران | رئیس اداره آماد ستادکل نیروهای مسلح[۶۶] | آمریکا و اسراییل | |
| مجید حسنی کندسر | 12 اسفند 1404ش | هتل رامادا در بیروت | دبیر دوم سفارت ایران در لبنان | اسراییل | |
| علیرضا بیآزار | 12 اسفند 1404ش | هتل رامادا در بیروت | دبیر سوم سفارت ایران در لبنان | اسراییل | |
| حسین احمدلو | 12 اسفند 1404ش | هتل رامادا در بیروت | وابستۀ سفارت ایران در لبنان | اسراییل | |
| احمد رسولی | 12 اسفند 1404ش | هتل رامادا در بیروت | عهدهدار مأموریت[۶۷] | اسراییل | |
| رضا خزایی | 11 اسفند 1404ش | بیروت لبنان | مستشار نظامی ایران [۶۸] | اسراییل | |
| علی لاریجانی | 26 اسفند 1404ش | تهران | دبیر شورای عالی امنیت ملی | آمریکا و اسراییل | |
| علیرضا بیات | 26 اسفند 1404ش | تهران | معاون امنیت دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی [۶۹] | آمریکا و اسراییل | |
| غلامرضا سلیمانی | 26 اسفند 1404ش | تهران | رییس سازمان بسیج مستضعفین [۷۰] | آمریکا و اسراییل | |
| اسماعیل خطیب | 26 اسفند 1404ش | تهران | وزیر اطلاعات[۷۱] | آمریکا و اسراییل | |
| علیمحمد نائینی | 29 اسفند 1404ش | تهران | معاون روابط عمومی و سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی [۷۲] | آمریکا و اسراییل |
پیامدها
افشای ماهیت مخالفان و تغییر افکار عمومی
به نظر تحلیلگران ترور مسئولان و شخصیتهای جمهوری اسلامی ایران در طول چهار دهه گذشته پیامدهای متفاوتی نسبت به اهداف عاملان آن به همراه داشته است. در دهه ۱۳۶۰ش گروههای معارض بهویژه سازمان مجاهدین خلق با هدف قرار دادن چهرههای برجستۀ انقلاب در صدد ایجاد خلأ مدیریتی و تضعیف نظام نوپای جمهوری اسلامی بودند. به گفته کارشناسان، این ترورها نه تنها موجب توقف حرکت انقلاب نشد، بلکه با روشنشدن ماهیت واقعی عاملان، موجی از انزجار عمومی نسبت به گروههای معارض ایجاد کرد و عزم مردم را برای دفاع از نظام جزمتر ساخت. کارشناسان بر این باورند که این ترورها به عاملی برای اثبات حقانیت نظام جمهوری اسلامی در افکار عمومی داخلی و ساقطشدن مشروعیت سیاسی مخالقان از جمله سازمان مجاهدین خلق تبدیل شد.[۷۳][۷۴]
تبدیل قربانیان به نمادهای ماندگار ملی
ترور شخصیتهای سیاسی و مذهبی در ایران، به جای حذف آنان از حافظه جمعی، به تثبیت جایگاه آنان به عنوان نمادهای پایدار ایثار و مقاومت انجامیده است. تحلیلگران بر این باورند که روایتهای شکلگرفته پیرامون سبک زندگی، اخلاق فردی و منش اجتماعی کشتهشدگان ترور، آنان را به الگویی فراتر از حیات فیزیکی خود تبدیل کرده است. این فرآیند که با تأکید بر فرهنگ شهادت همراه است، موجب میشود حذف فیزیکی نه تنها تأثیر آن شخصیتها را کاهش ندهد، بلکه نفوذ فکری و معنوی آنان را در ذهنیت جمعی گسترش دهد. بدین ترتیب، قربانیان ترور بهمثابه میراثی فرهنگی و معنوی، نقشی تعیینکننده در شکلدهی به هویت نسلهای بعدی ایفا میکنند.[۷۵]
کارآمدی ساختار نظام اسلامی
سیاست ترور بهعنوان ابزاری برای تضعیف نظامهای سیاسی، در مواجهه با ساختار نهادی جمهوری اسلامی ایران با ناکارآمدی روبهرو شده است. این نظام بر پایۀ طراحی لایهای و غیرمتمرکز استوار است که در آن کارویژهها میان نهادهای متعدد و افراد مختلف توزیع شده است. صاحبنظران بر این باورند که در چنین ساختاری، حذف فیزیکی یا سیاسی یک فرد منجر به توقف فرآیندها نمیشود، زیرا جایگاه خالی به سرعت توسط افراد دیگری پر میشود که با انگیزهای تازه به فعالیت ادامه میدهند. این ویژگی، نشاندهندۀ اتکای نظام به تداوم نهادی و بازتولید مستمر نیروی انسانی کارآمد است، نه وابستگی به افراد خاص.[۷۶]
تقویت انسجام اجتماعی و اراده جمعی
تجربه تاریخی ترورهای دهه شصت و سالهای پس از آن نشان داده است که این اقدامات، به جای ایجاد تفرقه و تضعیف انگیزههای جمعی، به عاملی برای بیداری وجدان ملی و تحکیم اراده عمومی تبدیل شده است. تحلیلگران معتقدند ترور شخصیتهای مهم در ایران، مانند محرکی عمل میکند که خشم و غیرت ملی را برانگیخته و مردم را به مقاومت در برابر متجاوزان ترغیب میکند. این پدیده، بهویژه در میان نسل جوان، باعث تقویت احساس مسئولیت ملی و انقلابی میشود. در این چرخه، خشم عمومی به ایثار جمعی و تجدید انگیزههای انقلابی تبدیل میشود که خود مانعی جدی در برابر اهداف عاملان ترور محسوب میشود.[۷۷]
ناتوانی راهبردی دشمن در جنگ نظامی
افزایش اتکای محور مخالف جمهوری اسلامی به سیاست ترور در سالهای اخیر، از منظر تحلیلگران راهبردی نشانهای از ناتوانی این جبهه در دستیابی به اهداف خود از طریق ابزارهای متعارف نظامی و سیاسی است. به باور صاحبنظران، روی آوردن به ترورهای هدفمند، در شرایطی رخ میدهد که گزینههای دیگر از جمله رویارویی نظامی مستقیم، با توجه به توان بازدارندگی و قدرت میدانی جمهوری اسلامی، فاقد کارایی لازم تشخیص داده شده است. بنابراین، تشدید سیاست ترور نه به مثابه نشانهای از قدرت، بلکه به عنوان انعکاسی از بنبست راهبردی و محدودیت گزینههای عملیاتی در برابر ساختار مقاوم و لایهای نظام ارزیابی میشود.[۷۸]
پاسخهای راهبردی و تغییر معادلات قدرت
به نظر تحلیلگران، ترورهای هدفمند اخیر نه تنها خلأ پایداری در ساختار دفاعی ایران ایجاد نکرد، بلکه واکنشهای بیسابقهای را در پی داشت. برای مثال ترور سردار قاسم سلیمانی منجر به نخستین حملۀ مستقیم جمهوری اسلامی به پایگاه نظامی عینالاسد در عراق شد که از نظر تحلیلگران نظامی نقطه عطفی در معادلات بازدارندگی محسوب میشود.[۷۹] در جنگ ۱۲ روزه که شماری از فرماندهان ارشد نظامی ترور شدند، ایران با اجرای عملیات وعده صادق ۳، پاسخی متقابل نشان داد که آمریکا و اسرائیل را به پذیرش آتشبس مجبور ساخت.[۸۰] به باور تحلیلگران، ترور سیدعلی خامنهای، رهبر سابق انقلاب اسلامی و شماری از فرماندهان نظامی در جنگ رمضان نیز پیامدهایی معکوس نسبت به اهداف عاملان آن داشت. آغاز جنگ منطقهای و دهها موج حمله موشکی وعده صادق ۴ به اهداف تعیینشده در اسرائیل و ۱۴ پایگاه آمریکا در منطقه،[۸۱] نشاندهندۀ تغییر موازنه قدرت و ناتوانی دشمنان در مهار پاسخهای راهبردی ایران ارزیابی میشود. تحلیلگران معتقدند که کشتهشدن سیدعلی خامنهای نه تنها به تضعیف ساختار سیاسی کشور نیانجامید، بلکه موجی از انسجام ملی و حمایت عمومی از نظام را در پی داشت و با پاسخهای راهبردی جمهوری اسلامی، هیمنۀ نظامی دشمنان در منطقه با چالش جدی مواجه شد.[۸۲]
عوامل پایداری جمهوری اسلامی ایران بعد از ترورها
- پیوند تاریخی و تمدنی میان هویت ملی و باورهای دینی در جامعه ایران موجب شده است که مردم بین حفظ تمامیت ارضی و حفظ نظام اسلامی تفکیک قائل نشوند. این پیوند که ریشه در چندین قرن سابقۀ تاریخی دارد، باعث شده تا ترور مسئولین نظام جمهوری اسلامی به مثابه حمله به ایران تلقی شود و واکنش دفاعی مردم را برانگیزد.
- ساختار نظام جمهوری اسلامی مبتنی بر مشارکت مردمی و نه وابسته به افراد خاص طراحی شده است. بههمین دلیل، ترور شخصیتهای تأثیرگذار نتوانست خلأ رهبری پایدار ایجاد کند و جایگزینی افراد با کارایی مشابه امکانپذیر بود. نمونه آن انتصاب سریع فرماندهان جدید در پی ترور فرماندهان ارشد نظامی است.
- وجود رهبری منسجم و مورد اعتماد عمومی که توانسته است در بحرانهای متعدد، جامعه را مدیریت و انسجام ملی را حفظ کند. در موارد متعدد تاریخی، از جمله جنگ تحمیلی و ترورهای خرداد 1404ش، رهبری با اتخاذ مواضع قاطع و ایجاد اطمینان در جامعه، زمینه مقاومت و ایستادگی را فراهم کرده است.
- تجربۀ تاریخی ملت ایران در مواجهه با بحرانها و تهاجمات خارجی طی هزارههای گذشته، ظرفیت بالایی برای تابآوری و انسجام در شرایط بحرانی ایجاد کرده است. این تجربه تاریخی، همراه با باورهای دینی و ملی، عاملی برای تبدیل تهدیدها به فرصتهای انسجامبخش بوده است.
- ساختار نیروهای مسلح و امنیتی که ترکیبی از نیروهای رسمی و ظرفیتهای مردمی است، امکان مقابله مؤثر با تهدیدات را فراهم کرده است. این ساختار که ریشه در تجربیات تاریخی نظیر فتاوای جهاد علمای شیعه در دوره قاجار دارد، در جمهوری اسلامی نیز تداوم یافته است.
- نقش عوامل معنوی و سنتهای الهی در پایداری نظام جمهوری اسلامی قابل توجه است. بر اساس دیدگاه مطرحشده، نظام جمهوری اسلامی به مثابه کلمه طیبه و شجره طیبه توصیف میشود که ریشهای استوار دارد و همواره به اذن پروردگار خود میوه میدهد. این نگاه، پایداری نظام را فراتر از عوامل مادی و محسوس و در چارچوب سنتهای الهی ارزیابی میکند. تربیت انسانهای صالح و تأثیرگذار از جمله فرماندهان نظامی شاخص که هر یک در جایگاه خود نقشآفرینی کردهاند، از مصادیق این پایداری و ثمربخشی دانسته شده است.[۸۳]
بازتابها
نامگذاری هشتم شهریور بهعنوان روز ملی مبارزه با تروریسم، تنها یادآوری یک حادثه تاریخی نیست؛ بلکه بیانیهای جهانی است از سوی ملت ایران که ما خود بزرگترین قربانی ترور هستیم. ما تروریسم دولتی آمریکا و رژیم صهیونیستی را افشا میکنیم. ما پرچمدار مبارزه واقعی با این پدیده شوم در منطقه و جهان هستیم.هشتم شهریور، نماد مقاومت و بیداری ملتی است که با وجود زخمهای عمیق از ترور، ایستاده و پرچم عدالتخواهی و مبارزه با خشونت سازمانیافته جهانی را برافراشته است.[۸۴]
27 آذر هرسال این روز به مناسبت فعالیت های چشمگیر این شهید والامقام در راه تحقق وحدت بین حوزه و دانشگاه «روز وحدت روحانی و دانشجو» روز وحدت حوزه و دانشگاه نامگذاری شد.[۸۵]
در ۲۷ تیر ۱۳۷۳ش، روز هفتم تیر، بهعنوان روز قوه قضائیه نامگذاری شد. این نامگذاری به پیشنهاد قوهٔ قضائیه در شورای فرهنگی عمومی کشور به تصویب رسید.[۸۶]
12 اردیبهشت به مناسب ترور مرتضی مطهری روزم معلم نامگذاری شده است.[۸۷]
- شهید محراب: به امامان جمعهای اشاره دارد که به هنگام برگزاری نماز جمعه به دست مخالفان نظام جمهوری اسلامی ترور شدهاند.[۸۸]
پانویس
- ↑ دهخدا، لغتنامه دهخدا، ذیل واژ، ترور، وبسایت واژهیاب.
- ↑ عبداللهینژاد و عباسپور مقدم، «ترور از دیدگاه فقه»، 1390ش، ص۱۵۶.
- ↑ برجی، پژوهشی فقهی و حقوقی درباره ترور و دفاع مقدس، ۱۳۸۶ش، ص۲۸-۳۰؛ حاتمی، «خوانش اسلام از ترور و تروریسم، واکاوی واژگان معادل»، 1394ش، ص۸-۱۰.
- ↑ «بازخوانی مهمترین ترورها پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «بازخوانی 24 ترور پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ «بازخوانی مهمترین ترورها پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «روزی که اکبر گودرزی سرکرده گروهک فرقان تیرباران شد»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «انفجار بمب در دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی»، مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ «پروندهای درباره همۀ ترورهای سیاسی تاریخ معاصر ایران»، خبر آنلاین.
- ↑ «شهادت سرلشکر باقری، شهادت سردار حاجی زاده، شهادت سردار سلامی/ ۷۸ نفر شهید و ۳۲۹ تن مجروح/شهادت ۶ دانشمند هستهای در حمله تروریستی اسرائیل»، وبسایت تابناک،.
- ↑ «امام خامنهای، رهبر و پیشوای شیعیان جهان به شهادت رسید»، وبسایت تابناک.
- ↑ "Trump says Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead after US-Israeli strikes". BBC. 2026-02-28.
- ↑ «اولین گروه تروریستی پس از پیروزی انقلاب»، وبسایت مشرق.
- ↑ «تروریستهای اول انقلاب؛ گروههایی که طعمه افکار التقاطی گروهکهای تروریستی شدند!»، خبرگزاری میزان.
- ↑ آبراهامیان، تاریخ ایران مدرن، ۱۳۸۹ش، ص۲۶۵.
- ↑ آبراهامیان، ایران بین دو انقلاب، ۱۳۸۲ش، ص۶۰۸-۶۰۹؛ بهروز، شورشیان آرمانخواه، ۱۳۹۵ش، ص۱۳۲.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۳۴۸.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۴۱۷-۴۵۰.
- ↑ آبراهامیان، اسلام رادیکال مجاهدین ایرانی، ۱۳۸۶ش، ص252-254.
- ↑ زال، سازمان مسعود، ۱۳۹۸ش، ص۲۸.
- ↑ جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام، ۱۳۸۵ش،ص۵۷۲-۵۷۸.
- ↑ دانشور محمدزادگان و شفیعزاده برمی، «ایران و آمریکا پس از انقلاب اسلامی؛ آمریکاستیزی و دیپلماسی تروریستی»، وبسایت هابلیان.
- ↑ «آمریكا و هدفی فراتر از توافق هسته ای با ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «بازخوانی مهمترین ترورها پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ کتیرایی، «اعتقاد قطعی دارم در ترور شهید مطهری، سیا یا موساد اسرائیل به گروه فرقان خط داده است»، وبسایت هابلیان.
- ↑ فضلزرندی و ابراهیمی، «دیدگاه آیتالله خامنهای پیرامون تروریسم دولتی آمریکا و ترور شخصیتهای جهان اسلام»، 1402ش، ص323.
- ↑ «تاملی در فاجعه هفتم تیر»، وبسایت مؤسسۀ مطالعاتی و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ «بازخوانی مهمترین ترورها پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «بازخوانی مهمترین ترورها پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ شیرعلینیا، روایتی از زندگی و زمانه هاشمی رفسنجانی، ۱۳۹۵ش، ص۲۰۸ و ۲۰۹.
- ↑ «بازخوانی 24 ترور پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی.
- ↑ صادقی، «شهادت آیت الله قاضی طباطبایی اولین شهید محراب توسط منافقین»، ۱۳۸۵، ص۱۴.
- ↑ طلایهدار وحدت (شهادت دکتر آیت اللَّـه مفتح)، مجله گلبرگ، آذر ۱۳۸۴، شماره ۶۹.
- ↑ «درباره آیت الله شهید محمد مفتح»، وبسایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ «بازخوانی فاجعه هفتم تیر و زندگینامه شهدا» پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «بازخوانی مهمترین ترورها پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «بازخوانی مهمترین ترورها پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «بازخوانی مهمترین ترورها پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «بازخوانی مهمترین ترورها پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «نورعلی شوشتری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «نگاهی به تلاشهای علمی «علیمحمدی» و «احمدی روشن» دانشمندان هستهیی در سالگرد شهادت»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «شهدای صنعت هسته ای»، وبسایت هابلیان.
- ↑ «شهدای صنعت هسته ای»، وبسایت هابلیان.
- ↑ «نگاهی به تلاشهای علمی «علیمحمدی» و «احمدی روشن» دانشمندان هستهیی در سالگرد شهادت»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «سردار قاسم سلیمانی به شهادت رسید»، وبسایت عصر ایران.
- ↑ «فجیعترین ترورهای بعد از انقلاب در ایران/ از دهه ۶۰ خونین تا اقدامات تروریستی موساد و تکفیریها»، وبسایت باشگاه خبرنگاران جوان.
- ↑ «آخرین جزئیات از سوءقصد به قضات دیوان عدالت اداری/ قاضی مقیسه و رازینی به شهادت رسیدند»، وبسایت روزنامه دنیای اقتصاد.
- ↑ «شیوه ترور فرمانده اتاق جنگ ایران»، وبسایت تابناک.
- ↑ «تصاویر هوایی از محل ترور سردار رشید و سردار حاجی زاده»، وبسایت تابناک.
- ↑ «۳۸ فرمانده ارشد که در جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل به شهادت رسیدند+اسامی»، وبسایت دیدهبان ایران.
- ↑ «شهید طهرانچی؛ معمار استقلال علمی و الگویی برای نسل آینده»، خبرگزاری آنا.
- ↑ «مروری بر کارنامه علمی شهدای هستهای امروز»، خبرگزاری مهر.
- ↑ "Trump says Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead after US-Israeli strikes". BBC. 2026-02-28.
- ↑ «امام خامنهای، رهبر و پیشوای مسلمانان جهان به شهادت رسید»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «پیام تسلیت سپاه در پی شهادت شهیدان موسوی، شمخانی و نصیرزاده»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «بیانیه سپاه در پی ترور سپهبد شهید پاکپور»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «پیام تسلیت سپاه در پی شهادت شهیدان موسوی، شمخانی و نصیرزاده»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ https://www.tabnak.ir/fa/news/1360387/امام-خامنهای-رهبر-و-پیشوای-شیعیان-جهان-به-شهادت-رسید-بروزرسانی-می-شود
- ↑ «اسامی جدید شهدا منتشر شد/ شهادت سردار شیرازی در حملات آمریکا و اسرائیل»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «انفجارهای شدید در بامداد جمعه در مرکز تهران»، خبرگزاری دویچه وله.
- ↑ «اسامی جدید شهدا منتشر شد/ شهادت سردار شیرازی در حملات آمریکا و اسرائیل»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «اسامی جدید شهدا منتشر شد/ شهادت سردار شیرازی در حملات آمریکا و اسرائیل»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «اسامی جدید شهدا منتشر شد/ شهادت سردار شیرازی در حملات آمریکا و اسرائیل»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «اسامی جدید شهدا منتشر شد/ شهادت سردار شیرازی در حملات آمریکا و اسرائیل»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «اسامی جدید شهدا منتشر شد/ شهادت سردار شیرازی در حملات آمریکا و اسرائیل»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «اسامی جدید شهدا منتشر شد/ شهادت سردار شیرازی در حملات آمریکا و اسرائیل»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «شهادت ۴ دیپلمات ایرانی در لبنان»، وبسایت تابناک.
- ↑ «شهادت سردار رضا خزایی به همراه همسر و فرزندانش در بیروت + عکس»، وبسایت نواندیش.
- ↑ «علی لاریجانی به شهادت رسید»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «سردار غلامرضا سلیمانی رئیس سازمان بسیج مستضعفین به شهادت رسید»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «بیانیه وزارت اطلاعات درباره شهادت حجت الاسلام سید اسماعیل خطیب»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «سردار علیمحمد نائینی سخنگوی سپاه به شهادت رسید»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «خون پاك شهداي هفتم تير سند حقانيت نظام مقدس جمهوري اسلامي بود»، خبرگزاری دانشجو.
- ↑ حیدری، «دهه ۶۰، عبور از تروریسم»، وبسایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ جلالی، «سیاست شکست خورده ترور در ایران»، خبرگزاری فارس.
- ↑ جلالی، «سیاست شکست خورده ترور در ایران»، خبرگزاری فارس.
- ↑ جلالی، «سیاست شکست خورده ترور در ایران»، خبرگزاری فارس.
- ↑ جلالی، «سیاست شکست خورده ترور در ایران»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «انتقام سخت با شلیک دهها موشک به پایگاه آمریکایی عینالاسد»، خبرگزاری ایرنا.
- ↑ «ایران به این 7 دلیل در جنگ 12 روزه با اسرائیل سربلند بیرون آمد.»، وبسایت خبر فوری.
- ↑ «۱۴ پایگاه آمریکا در منطقه مورد هدف قرار گرفت»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «اشتباه بزرگ دشمن، حذف اعتقادات ملت از معادلات بود»، وبسایت خبرگزاری آنا.
- ↑ «راز ایستادگی ایران به روایت دکتر حقانی»، وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر.
- ↑ «پرونده ۴ دهه ترور علیه انقلاب اسلامی»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «درباره آیت الله شهید محمد مفتح»، وبسایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی.
- ↑ «در هفتم تیر سال ۶۰ چه گذشت؟»، وبسایت جهان امروز.
- ↑ «گرامیداشت سالروز شهادت فرزانه علامه شهید مطهری»، وبسایت دانشگاه تربیت دبیر هشید رجایی.
- ↑ «شهدای محراب چند نفر هستند و نامشان چيست؟»، مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات.
منابع
- آبراهامیان، یرواند، ایران بین دو انقلاب، ترجمه احمد گلمحمدی و ابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی، ۱۳۸۲ش.
- آبراهامیان، یرواند، تاریخ ایران مدرن، ترجمه محمدابراهیم فتاحی، تهران، نشر نی، ۱۳۸۹ش.
- «آخرین جزئیات از سوءقصد به قضات دیوان عدالت اداری/ قاضی مقیسه و رازینی به شهادت رسیدند»، وبسایت روزنامه دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: 29 دی 1403ش.
- «آمریكا و هدفی فراتر از توافق هسته ای با ایران»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 8 آذر 1399ش.
- «اشتباه بزرگ دشمن، حذف اعتقادات ملت از معادلات بود»، وبسایت خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 24 اسفند 1404ش.ر
- «امام خامنهای، رهبر و پیشوای شیعیان جهان به شهادت رسید»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 10 اسفند 1404ش.
- «امام خامنهای، رهبر و پیشوای مسلمانان جهان به شهادت رسید»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 10 اسفند 1404ش.
- «انتقام سخت با شلیک دهها موشک به پایگاه آمریکایی عینالاسد»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: ۱۸ دی ۱۳۹۸ش.
- «انفجار بمب در دفتر مرکزی حزب جمهوری اسلامی»، مؤسسهٔ مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۹ش.
- «اولین گروه تروریستی پس از پیروزی انقلاب»، وبسایت مشرق، تاریخ درج مطلب: 20 تیر 1396ش.
- «ایران به این 7 دلیل در جنگ 12 روزه با اسرائیل سربلند بیرون آمد.»، وبسایت خبر فوری، 7 تیر 1404ش.
- «بازخوانی مهمترین ترورها پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 29 دی 1403ش.
- «بازخوانی 24 ترور پس از پیروزی انقلاب اسلامی»، وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ درج مطلب: 21 خرداد 1396ش.
- برجی، یعقوبعلی، پژوهشی فقهی حقوق درباره ترور و دفاع مشروع، قم، نشر زمزم هدایت، ۱۳۸۶ش،
- «بررسی رفتار تروریستی گروه فرقان»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: وبسایت 21 تیر 1403ش.
- «بیانیه وزارت اطلاعات درباره شهادت حجت الاسلام سید اسماعیل خطیب»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.
- «پروندهای درباره همۀ ترورهای سیاسی تاریخ معاصر ایران»، خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: 8 شهریور 1395ش.
- «پرونده ۴ دهه ترور علیه انقلاب اسلامی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 8 شهریور 140ش.
- «پیامدهای شهادت مظلومانه رهبر معظم انقلاب اسلامی حضرت آیت الله خامنه ای»، وبسایت بینیش اقتصادی، تاریخ درج مطلب: 19 اسنفد 1404ش.
- «تاملی در فاجعه هفتم تیر»، وبسایت مؤسسۀ مطالعاتی و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: 7 تیر 1396ش.
- «ترور برای مهار انقلاب»، وبسایت دیگران، تاریخ درج مطلب: 3 تیر 1393ش.
- «تروریستهای اول انقلاب؛ گروههایی که طعمه افکار التقاطی گروهکهای تروریستی شدند!»، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: 14 اردیبهشت 1399ش.
- «تصاویر هوایی از محل ترور سردار رشید و سردار حاجی زاده»، وبسایت 3 بهمن 1404ش.
- «تعداد شهدای ترور کشور از ۲۳ هزار نفر گذشت»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: 8 شهریور 1404ش.
- جلالی، حمیدرضا، «سیاست شکست خورده ترور در ایران»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 2 فروردین 1405ش.
- جمعی از پژوهشگران، سازمان مجاهدین خلق پیدایی تا فرجام، ۱۳۴۴-۱۳۸۴ش، تهران، مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۵ش.
- حاتمی، بهادر، «خوانش اسلام از ترور و تروریسم، واکاوی واژگان معادل»، در خردنامه، شماره ۱۴، ۱۳۹۴ش.
- حیدری، محسن، «دهه ۶۰، عبور از تروریسم»، وبسایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ درج مطلب: 15 اسفند 1386ش.
- «خون پاك شهداي هفتم تير سند حقانيت نظام مقدس جمهوري اسلامي بود»، خبرگزاری دانشجو، تاریخ درج مطلب: 5 تیر 1387ش.
- دانشور محمدزادگان، فاطمه و شفیعزاده برمی، سمانه، «ایران و آمریکا پس از انقلاب اسلامی؛ آمریکاستیزی و دیپلماسی تروریستی»، وبسایت هابلیان، تاریخ درج مطلب: 20 آبان 1404ش.
- «درباره آیت الله شهید محمد مفتح»، وبسایت مؤسسۀ مطالعات و پژوهشهای سیاسی، تاریخ بازدید: 2 فروردین 1405ش.
- «راز تکوین و تکامل جمهوری اسلامی ایران»، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، تاریخ بازدید: 29 اسفند 1404ش.
- «راز ایستادگی ایران به روایت دکتر حقانی»، وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: 28 تیر 1404ش.
- «روزی که اکبر گودرزی سرکرده گروهک فرقان تیرباران شد»، خبرگزاری فرارو، تاریخ درج مطلب: 3 خرداد 1402ش.
- زال، محسن، سازمان مسعود (انسانشناسی سازمان مجاهدین خلق دوره بعد از انقلاب ۵۷)، تهران، انتشارات کویر، ۱۳۹۸ش.
- «سردار علیمحمد نائینی سخنگوی سپاه به شهادت رسید»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 29 اسفند 1404ش.
- «سردار غلامرضا سلیمانی رئیس سازمان بسیج مستضعفین به شهادت رسید»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 26 اسفند 1404ش.
- «سردار قاسم سلیمانی به شهادت رسید»، وبسایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 13 دی 1398ش.
- «شهادت سردار رضا خزایی به همراه همسر و فرزندانش در بیروت + عکس»، وبسایت نواندیش، تاریخ درج مطلب: 21 اسفند 1404ش.
- «شهادت سرلشکر باقری، شهادت سردار حاجی زاده، شهادت سردار سلامی/ ۷۸ نفر شهید و ۳۲۹ تن مجروح/شهادت ۶ دانشمند هستهای در حمله تروریستی اسرائیل»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 23 خرداد 1404ش.
- «شهدای صنعت هسته ای»، وبسایت هابلیان، تاریخ بازدید: 3 فروردین 1405ش.
- «شهدای محراب چند نفر هستند و نامشان چيست؟»، مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات، تاریخ بازدید: 3 فروردین 1404ش.
- «شهید طهرانچی؛ معمار استقلال علمی و الگویی برای نسل آینده»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 20 مرداد 1404ش.
- «شهادت ۴ دیپلمات ایرانی در لبنان»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 19 اسفند 1404ش.
- شیرعلینیا، جعفر، روایتی از زندگی و زمانه هاشمی رفسنجانی، نشر سایان، ۱۳۹۵ش.
- «شیوه ترور فرمانده اتاق جنگ ایران»، وبسایت تابناک، تاریخ درج مطلب: 15 بهمن 1404ش.
- صادقی، طیبه؛ شهادت آیت الله قاضی طباطبایی اولین شهید محراب توسط منافقین، مجله انقلاب اسلامی و دفاع مقدس «امید انقلاب»، شماره ۳۷۲، ۱۳۸۵ش.
- طلایهدار وحدت (شهادت دکتر آیت اللَّـه مفتح)، مجله گلبرگ، آذر ۱۳۸۴، شماره ۶۹.
- عبداللهینژاد، عبدالکریم و رمضان عباسپور مقدم، «ترور از دیدگاه فقه»، فصلنامه مطالعات اسلامی فقه و اصول، شمارۀ ۸۷، ۱۳۹۰ش.
- «فجیعترین ترورهای بعد از انقلاب در ایران/ از دهه ۶۰ خونین تا اقدامات تروریستی موساد و تکفیریها»، وبباشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: 12 شهریور 1400ش.
- فضلزرندی، فهیمه و ابراهیمی، علیرضا، «دیدگاه آیتالله خامنهای پیرامون تروریسم دولتی آمریکا و ترور شخصیتهای جهان اسلام»، مجلۀ پژوهشهای انقلاب اسلامی، شماره 49، 1402ش.
- کتیرایی، مصطفی، «اعتقاد قطعی دارم در ترور شهید مطهری، سیا یا موساد اسرائیل به گروه فرقان خط داده است»، وبسایت هابلیان، تاریخ بازدید: 2 فروردین 1404ش.
- «گرامیداشت سالروز شهادت فرزانه علامه شهید مطهری»، وبسایت دانشگاه تربیت دبیر هشید رجایی، تاریخ بازدید: 2 فروردین 1405ش.
- «مروری بر تاریخچه ۴۵ سال ترور در جمهوری اسلامی»، وبسایت هابلیان، تاریخ درج مطلب: 9 اسفند 1403ش.
- «مروری بر کارنامه علمی شهدای هستهای امروز»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 23 خرداد 1404ش.
- «نگاهی به تلاشهای علمی «علیمحمدی» و «احمدی روشن» دانشمندان هستهیی در سالگرد شهادت»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 22 دی 1392ش.
- «نورعلی شوشتری»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 24 آذر 1404ش.
- «۱۴ پایگاه آمریکا در منطقه مورد هدف قرار گرفت»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 9 اسفند 1404ش.
- «۳۸ فرمانده ارشد که در جنگ ۱۲ روزه با اسرائیل به شهادت رسیدند+اسامی»، وبسایت دیدهبان ایران، تاریخ درج مطلب: 5 تیر 1404ش.
- "Trump says Iran's Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei is dead after US-Israeli strikes". BBC. 2026-02-28.