علی لاریجانی

علی لاریجانی؛ دانشمند سیاست‌مدار و دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران.

علی لاریجانی، سیاستمدار کهنه‌کار و دبیر شورای عالی امنیت ملی جمهوری اسلامی ایران، از چهره‌های تأثیرگذار و ماندگار در ساختار سیاسی ایران طی چهار دهه گذشته به شمار می‌رود. وی که فعالیت خود را از سال‌های نخست پس از پیروزی انقلاب اسلامی آغاز کرد، در مناصب کلیدی از جمله ریاست سازمان صداوسیما، دبیری شورای عالی امنیت ملی و ریاست مجلس شورای اسلامی نقش‌آفرینی نمود. لاریجانی در ۲۵ اسفند ۱۴۰۴ در جریان حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به تهران، به همراه فرزندش و جمعی از همراهان به شهادت رسید. این مقاله به بررسی ابعاد مختلف زندگی، کارنامه سیاسی و جایگاه او در ساختار قدرت جمهوری اسلامی می‌پردازد.

زندگی‌نامه

زندگی و تحصیلات

علی لاریجانی در سال ۱۳۳۶ در خانواده‌ای هشت نفره و مذهبی در کشور عراق چشم به جهان گشود. پدر او آیت الله میرزا هاشم آملی ، از مراجع تقلید بود که برای ادامه تحصیل و پژوهش راهی شهر نجف شده بود و به همین دلیل علی لاریجانی در این شهر متولد شد. علی لاریجانی تا شش سالگی را در شهر نجف سپری می‌کند تا اینکه در اواخر سال ۱۳۴۱ به همراه مادرش به شهر قم می‌رود و در آنجا ساکن می‌شود. وی دوران دبستان را در مدرسه ادیب و دوره متوسطه را در دبیرستان صدر قم سپری کرد تا اینکه در سال ۱۳۵۴ موفق به قبولی در دانشگاه صنعتی شریف در رشته علوم رایانه می‌شود. پس از اخذ مدرک کارشناسی از این دانشگاه در سال ۱۳۵۸، علی لاریجانی به توصیه شهید مرتضی مطهری ، تحصیلات خود را در رشته فلسفه دنبال می‌کند و موفق به اخذ مدرک کارشناسی ارشد و دکترا در این رشته از دانشگاه تهران می‌شود.

تولد و کودکی

علی اردشیر لاریجانی در ۱۳ خرداد ۱۳۳۶ در شهر نجف اشرف متولد شد. پدرش، آیت‌الله العظمی میرزا هاشم آملی، از مراجع تقلید شیعه بود که برای تحصیل علوم دینی به نجف مهاجرت کرده بود . خاندان لاریجانی اصالتاً از منطقه لاریجان آمل در استان مازندران هستند . علی لاریجانی دومین پسر از خانواده‌ای هشت‌نفره است و برادرانش—محمدجواد، صادق، باقر و فاضل—نیز از چهره‌های شناخته‌شده در عرصه سیاسی و قضایی ایران به شمار می‌روند.

دوران کودکی و نوجوانی لاریجانی در خانواده‌ای روحانی و علمی سپری شد که بعدها تأثیر عمیقی بر شکل‌گیری شخصیت او بر جای گذاشت. وی تحصیلات ابتدایی را در مدرسه ادیب و دوره متوسطه را در دبیرستان صدر قم به پایان رساند.

علی لاریجانی متولد ۱۳۳۶ در نجف اشرف فرزند مرحوم میرزا هاشم آملی از مراجع عظام تقلید است. او دوران دبستان را در مدرسه ادیب و دوره متوسطه را در دبیرستان صدر قم سپری کرد و لیسانس خود را از دانشگاه صنعتی شریف، در رشته ریاضی و علوم کامپیوتر با رتبه اول اخذ کرد. لاریجانی سپس در رشته فلسفه دانشگاه تهران ادامه تحصیل داد و دکتری خود را در رشته فلسفه دریافت کرد. لاریجانی  عضو هیات علمی دانشگاه تهران است. او همچنین از شاگردان استاد شهید مرتضی مطهری و نیز داماد وی است.

ازدواج و خانواده

علی لاریجانی در ۱۳۵۶ش با فریده مطهری دختر مرتضی مطهری، از نظریه‌پردازان برجسته انقلاب اسلامی، ازدواج کرد که حاصل این ازدواج دو دختر بنام‌های فاطمه و سارا و دو پسر بنام‌های مرتضی و محمدرضا است.

تحصیلات

علی لاریجانی دارای تحصیلات عالی در دو رشته علوم کامپیوتر و فلسفه است. او مدرک کارشناسی خود را در رشته علوم کامپیوتر از دانشگاه صنعتی شریف دریافت کرد و سپس در مقطع کارشناسی ارشد و دکتری فلسفه در دانشگاه تهران به تحصیل ادامه داد و موفق به اخذ مدرک دکتری در این رشته شد .

وی علاوه بر فعالیت‌های اجرایی، به‌عنوان عضو هیأت علمی دانشگاه تهران به تدریس اشتغال داشته و آثاری در حوزه فلسفه از جمله کتاب‌هایی درباره فلسفه کانت و مقالات علمی متعدد تألیف کرده است . این سابقه علمی و دانشگاهی، او را در میان چهره‌های سیاسی ایران به فردی با پشتوانه آکادمیک متمایز ساخته است.

فعالیت‌های سیاسی و اجرایی

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی از سال ۱۳۷۱ تا ۱۳۷۲

ریاست سازمان صدا و سیما از سال ۱۳۷۲ تا ۱۳۸۳

دبیری شورای‌عالی امنیت ملی از سال ۱۳۸۴ تا ۱۳۸۶

سه دوره ریاست مجلس شورای اسلامی از سال ۱۳۸۷ تا ۱۳۹۹

عضویت حقیقی در مجمع تشخیص مصلحت نظام از سال ۱۳۹۹ تا کنون

مشاور رهبر معظم انقلاب از سال ۱۳۹۹ تا کنون

دبیر شورای عالی امنیت ملی 1404 تاکنون

حضور در سپاه پاسداران (۱۳۶۱-۱۳۷۱)

لاریجانی در سال ۱۳۶۱ و در دوران دفاع مقدس به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی پیوست و تا سال ۱۳۷۱ در این نهاد فعالیت کرد . بر اساس گزارش‌ها، او در این دوره مسئولیت‌هایی از جمله معاونت سپاه و جانشینی ستاد کل سپاه پاسداران را بر عهده داشت . این حضور نظامی در سال‌های جنگ تحمیلی، تجربه‌ای ارزشمند در حوزه امنیتی و دفاعی برای او به همراه داشت که بعدها در مسئولیت‌های مدیریتی و راهبردی وی تأثیرگذار بود.

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (۱۳۷۱-۱۳۷۲)

در دولت دوم اکبر هاشمی رفسنجانی، لاریجانی به‌عنوان وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی منصوب شد. این مسئولیت پس از استعفای سیدمحمد خاتمی از این سمت به او واگذار شد و حدود یک سال به طول انجامید . هرچند دوران تصدی وی در این وزارتخانه کوتاه بود، اما نقطه عطفی در کارنامه اجرایی او محسوب می‌شود.

ریاست سازمان صداوسیما (۱۳۷۲-۱۳۸۳)

لاریجانی به مدت بیش از یک دهه (از سال ۱۳۷۲ تا ۱۳۸۳) ریاست سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران را بر عهده داشت . این دوره از حیث توسعه شبکه‌های تلویزیونی و تولیدات فرهنگی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار بود. به گزارش منابع، در زمان مدیریت او، شبکه‌های استانی، شبکه خبر، شبکه قرآن، العالم، الکوثر و جام جم تأسیس شدند . همچنین سریال‌های تاریخی و مذهبی متعددی مانند «ولایت عشق» و «مریم مقدس» در این دوره تولید و پخش شدند .

دبیری شورای عالی امنیت ملی (۱۳۸۴-۱۳۸۶ و ۱۴۰۴)

لاریجانی نخستین بار در سال ۱۳۸۴ با حکم محمود احمدی‌نژاد، رئیس‌جمهور وقت، به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی منصوب شد . در این دوره، مسئولیت هدایت پرونده هسته‌ای ایران و مذاکرات با گروه ۱+۵ بر عهده او بود. با این حال، به دلیل اختلاف نظر با احمدی‌نژاد، در سال ۱۳۸۶ از این سمت استعفا داد .

پس از سال‌ها، در مرداد ۱۴۰۴ و با حکم مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، لاریجانی بار دیگر به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی منصوب شد . این بازگشت در شرایط حساسی صورت گرفت که ایران با تهدیدات امنیتی جدی مواجه بود.

ریاست مجلس شورای اسلامی (۱۳۸۷-۱۳۹۹)

لاریجانی در دوره‌های هشتم، نهم و دهم مجلس شورای اسلامی به عنوان نماینده مردم قم به مجلس راه یافت و به مدت ۱۲ سال (از ۱۲ خرداد ۱۳۸۷ تا ۸ خرداد ۱۳۹۹) ریاست قوه مقننه را بر عهده داشت . این دوره طولانی‌ترین دوره ریاست مجلس در تاریخ جمهوری اسلامی ایران محسوب می‌شود.

در این سال‌ها، لاریجانی نقش کلیدی در تصویب قوانین مهم از جمله برجام (برنامه جامع اقدام مشترک) در سال ۱۳۹۴ ایفا کرد . مدیریت روابط میان قوا و هماهنگی در تصمیم‌گیری‌های کلان کشور از دیگر ویژگی‌های دوران ریاست او بر مجلس بود.

مشاور رهبری و عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام

در ۸ خرداد ۱۳۹۹، با حکم سیدعلی خامنه‌ای، رهبر وقت جمهوری اسلامی، لاریجانی به عنوان مشاور رهبری و عضو حقیقی مجمع تشخیص مصلحت نظام منصوب شد . در این جایگاه، او در پیگیری قرارداد راهبردی ۲۵ ساله ایران و چین نقش داشت و به عنوان فرستاده ویژه رهبری در سفرهای دیپلماتیک به کشورهای منطقه حضور یافت .

در آبان ۱۴۰۳، در بحبوحه تنش‌های ایران و اسرائیل، لاریجانی به عنوان فرستاده ویژه رهبر انقلاب به سوریه و لبنان سفر کرد .

جایگاه در ساختار قدرت (پس از ۹ اسفند ۱۴۰۴)

پس از ترور سیدعلی خامنه‌ای در ۹ اسفند ۱۴۰۴، ایران با یکی از بزرگ‌ترین چالش‌های تاریخ خود—خلأ قدرت در رأس هرم حکمرانی—مواجه شد. در این شرایط، به گزارش تحلیلگران، علی لاریجانی به عنوان ارشدترین مقام امنیتی کشور، عملاً نقش رهبری و مدیریت بحران را بر عهده گرفت .

پژوهشگران بین‌المللی علی لاریجانی را در این برهه «رهبر بالفعل» جمهوری اسلامی توصیف کرده‌اند . بر اساس این تحلیل‌ها، او با حضور مستمر در رسانه‌ها و صدور بیانیه‌های قاطع علیه آمریکا و اسرائیل، تلاش کرد اقتدار فروپاشیده مرکزیت قدرت را ترمیم کند. در یکی از سخنرانی‌های خود پس از شهادت خامنه‌ای، لاریجانی تأکید کرد که واکنش نیروهای مسلح ایران بسیار شدیدتر از اقدامات دشمن خواهد بود .

به گزارش منابع، گمانه‌زنی‌های سیاسی حاکی از آن بود که لاریجانی در حال مدیریت پشت‌صحنه برای انتخاب رهبری جدید و تثبیت نظام در برابر تهدیدات خارجی است. نقش وی زمانی پیچیده‌تر شد که گزارش‌هایی درباره همکاری نزدیک او با مجتبی خامنه‌ای منتشر گردید . با توجه به غیبت مجتبی خامنه‌ای در روزهای نخست پس از شهادت پدر، بسیاری از تحلیلگران معتقد بودند لاریجانی عملاً سکان هدایت اجرایی-امنیتی کشور را در دست گرفته است .

در مقابل، واکنش ایالات متحده به برآمدن دوباره لاریجانی سریع و تهاجمی بود. وزارت امور خارجه آمریکا با شناسایی او به عنوان «مغز متفکر عملیات‌های امنیتی پسا-حمله»، نام وی را در لیست پاداش برای عدالت قرار داد و برای اطلاعاتی که منجر به مکانیابی یا اخلال در فعالیت‌های او شود، جایزه‌ای ۱۰ میلیون دلاری تعیین کرد .

ترور علی لاریجانی

در شب ۲۵ اسفند ۱۴۰۴، علی لاریجانی در جریان حملات هوایی گسترده آمریکا و اسرائیل به تهران هدف قرار گرفت. به گزارش منابع، پس از اطلاع ساکنان تهران از محل اختفای او، حرکاتش ردیابی شد و در حالی که با دیگر مقامات در مخفیگاهی در حومه تهران ملاقات می‌کرد، مورد اصابت قرار گرفت .

وزیر دفاع اسرائیل، یسرائیل کاتس، ساعاتی پس از این حادثه، کشته شدن لاریجانی را تأیید کرد . دبیرخانه شورای عالی امنیت ملی ایران نزدیک به ۱۲ ساعت پس از انتشار نخستین گزارش‌ها، کشته شدن علی لاریجانی را رسماً تأیید کرد. در بیانیه این شورا آمده است که علاوه بر علی لاریجانی، مرتضی (پسرش)، علیرضا بیات (معاون امنیت شورا) و جمعی از محافظان او نیز در این حمله کشته شده‌اند .

همزمان با این حمله، غلامرضا سلیمانی، فرمانده کل بسیج سپاه پاسداران، نیز در یک حمله هوایی جداگانه به شهادت رسید .

پیشینه تهدیدها

علی لاریجانی پیش از این، در گفت‌وگویی تلویزیونی درباره جنگ ۱۲ روزه، از تهدید مستقیم به قتل خود سخن گفته بود. بر اساس این گزارش، وی مدعی شد که اسرائیلی‌ها در آن جنگ با او تماس گرفته و مهلت ۱۲ ساعته برای خروج از کشور تعیین کرده بودند .

به گفته برخی تحلیلگران، مشخص بود که پس از جنگ دوازده روزه، هر کس دبیری شورای عالی امنیت ملی را بپذیرد با احتمال بالایی به شهادت خواهد رسید، اما لاریجانی این مسئولیت خطرناک را پذیرفت .

واکنش‌ها به ترور لاریجانی

واکنش مقامات داخلی

رهبر جمهوری اسلامی ایران: حضرت آیت‌الله سیدمجتبی حسینی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی، در پیامی شهادت علی لاریجانی را تسلیت گفت .

رئیس‌جمهور و دیگر مقامات: مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، در پیام‌های جداگانه این ضایعه را تسلیت گفتند. رئیس قوه قضاییه نیز تأکید کرد که نیروهای مسلح انتقام شهادت لاریجانی را از آمریکا و اسرائیل خواهند گرفت .

چهره‌های سیاسی: سیدمحمد خاتمی، رئیس‌جمهور پیشین، در پیامی شهادت لاریجانی را تسلیت گفت . محمدجواد لاریجانی، برادر شهید، در مراسم تشییع با اشاره به شهادت برادرش اظهار داشت که امروز صبح پیروزی روشن‌تر از هر روز دیگری است .

واکنش‌های بین‌المللی

روسیه: ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، با صدور پیامی شهادت علی لاریجانی را به رهبر جمهوری اسلامی تسلیت گفت .

ترکیه: هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، عملیات‌های سیاسی از جمله قتل دولتمردان ایرانی را محکوم کرد .

ایالات متحده: دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، این قتل را ستایش کرد و مدعی شد که لاریجانی مسئول کشتارهای گسترده بوده است .

واکنش مراجع تقلید و نهادهای حوزوی

آیت‌الله جوادی آملی با صدور پیامی شهادت علی لاریجانی و فرزندش را در جریان حملات دشمن آمریکایی-صهیونی تسلیت گفت . جامعه مدرسین حوزه علمیه قم نیز در بیانیه‌ای این ضایعه را به رهبری و ملت ایران تسلیت گفت.

تشییع و خاکسپاری

مراسم تشییع پیکر مطهر شهید دکتر علی لاریجانی و همراهانش، از ساعت ۱۵:۰۰ روز ۲۸ اسفند ۱۴۰۴ از میدان جانبازان قم آغاز شد و با طی مسافت خیابان صفائیه و خیابان ارم، به حرم حضرت معصومه(س) منتقل گردید . پیکر شهید لاریجانی در رواق بالاسر حرم حضرت معصومه(س) در کنار مقبره شهید مرتضی مطهری به خاک سپرده شد .

تحلیل جایگاه و نقش راهبردی

معمار امنیتی جمهوری اسلامی

تحلیلگران علی لاریجانی را همواره سیاستمداری محافظه‌کار و محاسبه‌گر توصیف کرده‌اند که رویکردی عملگرایانه داشته است . حامیانش معتقدند او از معدود چهره‌های باقی‌مانده‌ای بود که توانایی حفظ نظام جمهوری اسلامی را در شرایط فشار و بحران دارد. منتقدانش اما او را به نقش‌آفرینی در سرکوب‌های مرگبار و همراهی با نقض حقوق بشر متهم می‌کنند .

در سال‌های پایانی حیات سیاسی او، لاریجانی به جای مسعود پزشکیان، به نمایندگی از علی خامنه‌ای هدایت روابط با روسیه، چین و پادشاهی‌های عربی حاشیه خلیج فارس را بر عهده داشت . او حتی پیش از برگزاری یک دور اخیر از مذاکرات با آمریکا، راهی عمان شد تا چارچوب و شروط مورد نظر حاکمیت را مشخص کند .

نقش در مدیریت بحران‌های امنیتی

پس از آنکه حزب‌الله لبنان و دیگر نیروهای نیابتی شیعه نتوانستند اسرائیل را بازدارند، به گزارش منابع، علی خامنه‌ای بار دیگر به لاریجانی اعتماد کرد و مدیریت روابط با لبنان و یمن را به این چهره غیرنظامی سپرد . نقش پررنگ لاریجانی در رویدادهای دی‌ماه ۱۴۰۴ به اندازه‌ای تعیین‌کننده بود که دولت ترامپ نام او را به طور مشخص در فهرست تحریم‌ها قرار داد .

ارزیابی علمی و دانشگاهی

حمزه صفوی، استاد دانشگاه تهران، در یادداشتی درباره لاریجانی نوشته است که سال‌ها او را در قامت یک سیاستمدار، یک استاد دانشگاه و یک تحلیلگر مسائل راهبردی از نزدیک دیده بود و بیش از هر چیز مردی را به یاد می‌آورد که عقلانیت برایش یک شعار نبود، بلکه شیوه زندگی‌اش بود .

کاظم جلالی، سفیر ایران در روسیه، نیز با اشاره به سفر لاریجانی به مسکو برای دیدار با رئیس‌جمهور روسیه، از تقید او به اقامه نماز در اول وقت در همان فضای رسمی و با آرامش مثال‌زدنی سخن گفته است .

رویکرد فکری و نظری

پژوهشگران حوزه مسائل سیاسی بر این باورند که لاریجانی مفهوم «امنیت ملی» را از قلمرو نظامی صرف فراتر برد و آن را در نسبت با جامعه، عقلانیت و توسعه پایدار معنا می‌کرد . بر اساس این تحلیل‌ها، در منظومه فکری لاریجانی، توسعه پایدار تنها از طریق برقراری توازن قوا میان نهادهای تصمیم‌گیر و نهادهای مدنی قابل تحقق بود و این نگاه، او را برای دشمنان خارجی خطرناک می‌ساخت .

به اعتقاد برخی تحلیلگران، آنچه دشمنان ایران تاب نمی‌آورند، میانه‌روی عاقلانه است—همان که لاریجانی به نماد آن بدل شده بود. شهادت لاریجانی در همین چارچوب ارزیابی می‌شود: تقلای دشمنان برای حذف فیزیکی صداهای عقلانی و معتدل از درون ساختار تصمیم‌سازی .

منابع

«بازگشت چهره کهنه‌کار سیاست به قلب امنیت ملی؛ علی لاریجانی کیست؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 4 مرداد 1404ش.

«تایید رسمی خبر شهادت دکتر علی لاریجانی / دبیر شورای عالی امنیت ملی همراه فرزندش ترور شد»، وب‌سایت خبر فوری، تاریخ درج مطلب: 27 اسفند 1404ش.

«علی لاریجانی»، خبرگزاری فرارو، تاریخ بازدید: 7 فروردین 1405ش.