جزایر ایرانی خلیج فارس

جزایر ایرانی خلیج فارس؛ مجموعه ای از

معرفی

جزایر ایرانی خلیج فارس، مجموعه‌ای از چند قطعه خشکی مسکونی و غیرمسکونی در داخل خلیج فارس هستند که در مجاورت سه استان خوزستان، بوشهر و هرمزگان قرار گرفته‌اند. خلیج فارس که بخش عمده سواحل جنوبی ایران را در برگرفته، به‌دلیل جذابیت‌های اقتصادی، منابع غنی جزیره هرمز و نقش واسطه در بازرگانی شرق و غرب، همواره توجه قدرت‌های زمان را جلب کرده است. موقعیت سوق‌الجیشی ایران در این آبراهه، برخورداری از منابع پایان‌ناپذیر دریایی و فرآورده‌های نفتی، نقش در حفظ ثبات منطقه، تسلط بر تنگه هرمز و در اختیار داشتن این جزایر، برای تأمین منافع کشورهای نفت‌خیز، ممالک صنعتی نیازمند نفت، قدرت‌های بزرگ و دولت‌های حاشیه خلیج فارس حائز اهمیت حیاتی است. این ویژگی‌ها در گذشته موجب حضور استعمارگران و دست‌اندازی به آب‌ها، جزایر و بنادر ایران شد و آنان طی قرن‌ها از منابع و موقعیت حساس کشور بهره‌برداری کردند.

اهمیت راهبردی و اقتصادی

پژوهشگران جزایر ایرانی خلیج فارس را به‌عنوان شاهرگ‌های حیاتی ایران در ابعاد نظامی، انرژی و بین‌المللی توصیف می‌کنند. جزیره ابوموسی به دلیل قرارگیری در عمیق‌ترین مسیر کشتیرانی، نقشی کلیدی در امنیت عبور نفت‌کش‌ها ایفا می‌کند، در حالی که خارک به عنوان بزرگترین پایانه صادرات نفت، نبض اقتصادی کشور را در دست دارد. اهمیت برخی جزایر مانند «فارسی» در ارائه خدمات هواشناسی بین‌المللی و برخی دیگر مانند «هرمز» در تسلط بر تنگه هرمز، آنها را به نقاطی سوق‌الجیشی تبدیل کرده است. از سوی دیگر، مناطقی چون قشم و کیش با برخورداری از وضعیت مناطق آزاد تجاری، زیرساخت‌های مدرن و جاذبه‌های گردشگری، کانون‌های جذب سرمایه و مبادلات بازرگانی هستند. حتی جزایر غیرمسکونی نیز به عنوان ذخیره‌گاه‌های جهانی مرجان‌ها و زیستگاه‌های نادر پرندگان، اهمیت زیست‌محیطی بین‌المللی دارند.

توزیع جزایر در تقسیمات استانی

جزایر ایرانی خلیج فارسی بین سه استان ساحلی تقسیم شده‌اند که استان هرمزگان با دارا بودن ۱۴ جزیره شامل قشم، کیش، هرمز، ابوموسی، تنب بزرگ و کوچک، لاوان، شتور، هندورابی، فرور بزرگ و کوچک، سیری، هنگام و لارک، بیشترین سهم و متنوع‌ترین کاربری‌ها را دارد. پس از آن، استان بوشهر قرار دارد که جزایری همچون خارک، خارکو، عباسک، میرمهنا، فارسی، تهمادو، نخیلو و گُرم را در بر می‌گیرد؛ همچنین جزایر کوچکی مانند ام‌الکرم، مطاف و مرغی نیز در حوزه این استان ذکر شده‌اند. استان خوزستان نیز دارای جزایر مهمی در شمال غربی خلیج فارس است که شامل جزیره مسکونی مینو و جزایر راهبردی و زیست‌محیطی پیرامون خور موسی یعنی بونه، دارا و قبر ناخدا می‌شود. این پراکندگی نشان‌دهنده گستردگی نفوذ حاکمیتی و نظارت زیست‌محیطی ایران بر سراسر طول کرانه‌های شمالی خلیج فارس است.

فهرست جزایر ایرانی خلیج فارس

	نام جزیره / وضعیت سکونت	ویژگی‌های طبیعی و اقلیمی	شاخص‌های اقتصادی، تاریخی و گردشگری
1	مینو (صلبوخ) / مسکونی	محصور در اروندرود؛ دارای سیستم آبیاری طبیعی (جزر و مدی) و نخلستان‌های بی‌شمار.	مینوشهر با ۱۲ هزار نفر جمعیت؛ قطب کشاورزی و دامپروری؛ تفریحگاه مردم آبادان و خرمشهر.
2	خور موسی / غیرمسکونی	کانال عمیق با اکوسیستم منحصربه‌فرد؛ زیستگاه پرندگان نادر (گیلانشاه خالدار).	محل تخم‌ریزی میگو و آبزیان؛ دارای اهمیت ناوبری و صنعتی (بندر امام و ماهشهر).
3	بونه / غیرمسکونی	واقع در شمال غربی خلیج فارس؛ دارای آب گوارا (در گذشته) و مسیر دریایی دشوار.	زیستگاه سلیم خرچنگ‌خوار و محل تخم‌گذاری پرستوهای دریایی.
4	دارا / غیرمسکونی	واقع در دهانه خور موسی؛ جزیره‌ای زیبا و بکر.	محل اختصاصی تخم‌گذاری پرستوهای دریایی.
5	قبر ناخدا / غیرمسکونی	جزیره‌ای غیرمسکونی در دهانه خور موسی؛ مسطح و رسوبی.	محل تخم‌گذاری پرستوهای دریایی (مشابه جزیره دارا).
6	خارک / مسکونی	جزیره مرجانی با پشته سنگی مرکزی (۶۰ متر)؛ لنگرگاه طبیعی در برابر بادهای تند.	پایانه اصلی صادرات نفت؛ دارای آثار باستانی (معبد نپتون، آتشکده) و تنها زیستگاه آهوان بوشهر.
7	خارکو / غیرمسکونی	جزیره کوچک در شمال شرق خارک؛ دارای اسکله و ساختمان‌های مخروبه.	محل رشد پرندگان؛ پایگاه تاریخی میرمهنا برای حمله به هلندی‌ها و محل استقرار نظامیان انگلیسی.
8	عباسک (شاه‌زنگی) / غیرمسکونی	واقع بین بوشهر و شیف؛ بافت زمین ماسه‌ای و نامناسب برای کشاورزی.	دارای طرح احداث دهکده گردشگری به دلیل مجاورت با بندر بوشهر.
9	/ غیرمسکونی	دارای درختان کُنار تناور، انگور و انجیر مشهور؛ دارای بنای مذهبی (قدمگاه).	نام‌گذاری به افتخار دریانورد مبارز ایرانی؛ دارای ارزش‌های تاریخی و مذهبی محلی.
10	فارسی / غیرمسکونی	جزیره راهبردی در اعماق خلیج فارس؛ فاقد سکنه مدنی.	مرکز استقرار ایستگاه هواشناسی حیاتی برای هدایت ناوگان کشتیرانی بین‌المللی.
11	تهمادو (جبرین) / غیرمسکونی	از جزایر اقماری و زیست‌محیطی خلیج فارس.	زیستگاه پرندگان مهاجر و دارای اهمیت در زنجیره زیستی دریایی.
12	نخیلو / غیرمسکونی	جزیره‌ای غیرمسکونی در سواحل بوشهر.	محل اصلی و حساس زیست و تخم‌گذاری لاک‌پشت‌های خلیج فارس.
13	گُرم / غیرمسکونی	پوشیده از انبوه درختان جنگلی مانگرو (گُرم).	علت نام‌گذاری، وجود پوشش گیاهی انبوه و خاص آن است.
14	لاوان (شیخ شعیب) / مسکونی	سومین جزیره بزرگ ایران؛ اقلیم بسیار گرم (تا ۵۰ درجه)؛ دورترین جزیره به مرکز هرمزگان.	مجتمع پالایشی نفت؛ صید مروارید؛ پدیده شگفت‌انگیز کندوهای عسل با بوی نفت.
15	شتور (شیدور) / غیرمسکونی	پناهگاه حساس حیات‌وحش (دلفین و لاک‌پشت)؛ منطقه حفاظت‌شده.	معروف به «جزیره ماران» به دلیل وفور مارهای سمی سیاهرنگ زیر شن‌ها.
16	هندرابی / مسکونی	سرزمینی هموار و بدون عارضه طبیعی؛ دارای ارتفاعات کوتاه و کرانه‌های ملایم.	صید و غواصی؛ زیرمجموعه گردشگری کیش؛ فاقد فعالیت‌های صنعتی و معدنی.
17	کیش (قیس) / مسکونی	جزیره مرجانی بیضی‌شکل؛ مسطح و مستعد کشاورزی؛ یکی از بکرترین مناطق زیست‌محیطی.	اولین بندر آزاد تجاری؛ دارای آکواریوم بزرگ، شهر حریره و زیرساخت‌های پیشرفته گردشگری.
18	فرور بزرگ / غیرمسکونی	واقع بر کمربند زلزله؛ دارای تپه‌ماهور، پرتگاه‌های بلند و آب‌های سیاه در نزدیکی ساحل.	کانون زیست حیات‌وحش (عقاب ماهیگیر و مار جعفری)؛ معروف به «مارور».
19	فرور کوچک (فارورگان) / غیرمسکونی	جزیره کوهستانی با تپه زین‌شکل تیره؛ جزی کمربند فعال زلزله.	محل لانه پرندگان دریایی؛ در گذشته مرکز صید ماهی و مروارید بوده است.
20	سیری (راز) / مسکونی	جزیره‌ای مسطح در قلب خلیج فارس؛ دارای نخلستان‌های پراکنده و معدن خاک سرخ.	دارای تأسیسات نفتی و مسکونی؛ مرکز استخراج خاک سرخ خلیج فارس.
21	ابوموسی (بوموسی) / مسکونی	جنوبی‌ترین جزیره ایرانی؛ مرکز شهرستان ابوموسی؛ دارای اهمیت حاکمیتی بالا.	واقع در ژرف‌ترین مسیر کشتیرانی نفت‌کش‌ها؛ دارای موقعیت راهبردی فوق‌العاده.
22	تنب بزرگ / مسکونی	جزیره‌ای تقریباً گرد با خاک شنی و خشک؛ محل وفور مارهای سمی کوچک.	دارای لنگرگاه و موج‌شکن؛ معیشت مردم از صید ماهی و مروارید.
23	تنب کوچک / غیرمسکونی	جزیره مثلثی‌شکل در ۱۲ کیلومتری غرب تنب بزرگ؛ مرتفع‌ترین نقطه ۲۱ متر.	فاقد سکونت انسانی؛ دارای اهمیت راهبردی در حفظ مرزهای دریایی.
24	قشم / مسکونی	بزرگترین جزیره ایران؛ دارای گنبد نمکدان، جنگل‌های حرا و سواحل صخره‌ای ریگو.	منطقه آزاد تجاری؛ دارای ۱۵ بندر؛ تنوع جانوری خیره‌کننده (خفاش میوه خوار و جبیر).
25	ناز / غیرمسکونی	سه هکتار صخره مسطح؛ فاقد ساحل شنی؛ با دیواره‌های صخره‌ای بلند.	اتصال موقت به قشم در زمان جزر؛ مکان محبوب برای ماهیگیران و گردشگران.
26	هرمز / مسکونی	جزیره گرد با تپه‌های آتشفشانی و نمکی؛ دارای معادن مشهور خاک سرخ و نمک سفید.	معروف به «کلید خلیج فارس»؛ دارای قلعه پرتغالی‌ها و پیشینه بازرگانی عظیم تاریخی.
27	هنگام / مسکونی	مخروط ناقص با ارتفاعات آهکی (کوه ناکس)؛ دارای معادن نمک، خاک و سرب.	صیادی؛ دارای تأسیسات تاریخی انگلیسی‌ها و ساحل مشهور دلفین‌ها.
28	لارک / مسکونی	متشکل از کوه‌های آتشفشانی مخروطی در تنگه هرمز؛ فاقد کشاورزی.	فعالیت اصلی صید و غواصی؛ تأمین آب شیرین از طریق حمل با شناور از بندرعباس.

ادعای مالکیت امارات بر جزایر سه‌گانه ایرانی

جزایر سه‌گانه ابوموسی، تنب بزرگ و تنب کوچک در موقعیت استراتژیک تنگه هرمز قرار دارد و تحلیلگران آنها را از منظر ژئوپلیتیک، نظامی و اقتصادی برای ایران حیاتی ارزیابی می‌کنند. شواهد نشان می‌دهد که این جزایر همواره تحت حاکمیت ایران بوده‌اند و اسناد تاریخی متعددی از جمله نقشه رسمی لرد کرزن، وزیر خارجه بریتانیا در۱۹۰۳م به وضوح مالکیت ایران بر آنها را تأیید می‌کند. بریتانیا در اوایل قرن بیستم به‌صورت رسمی به حاکمیت ایران بر این جزایر اعتراف کرده و این اعتراف پایه‌گذار تثبیت حقوقی حاکمیت ایران شده است.

در مقابل، امارات متحده عربی از زمان تأسیس خود در ۱۹۷۱م ادعای مالکیت بر این جزایر را مطرح کرده و سالانه در مجامع بین‌المللی از جمله سازمان ملل این ادعاها را تکرار می‌کند. با این حال، ایران با استناد به اسناد تاریخی، نقشه‌های معتبر و توافقات بین‌المللی مانند کنوانسیون حقوق دریاها، این ادعاها را بی‌اساس می‌داند.

همچنین خاندان قواسم (شیوخ محلی رأس‌الخیمه و شارجه) پیش از تأسیس امارات، در نوامبر ۱۹۷۱م طی مذاکراتی با ایران، به‌طور غیررسمی حاکمیت ایران بر جزایر سه‌گانه را پذیرفتند و هیچ مخالفتی با استقرار نیروهای ایرانی در دسامبر ۱۹۷۱م نکردند. بر همین مبنا، ایران ادعاهای بعدی امارات را ناقض توافقات پیشین و مستندات تاریخی می‌دانند و ضمن حفظ حضور نظامی و اقتصادی خود در جزایر، بر حاکمیت قانونی و تاریخی خود تأکید دارد.

منابع

امانی، کیا و دیگران، «بررسی جزایر ایرانی خلیج فارس»، همایش بین‌المللی خلیج فارس، دانشگاه آزاد اسلامی واحد بوشهر، 17 الی 19 آذر ماه 1388ش، ص1-14.

«اهمیت ژئوپلیتیک جزایر سه‌گانه‌ی ایرانی در خلیج‌فارس / اعتراف تاریخی انگلستان به حاکمیت ایران بر «تُنب بزرگ، تُنب کوچک و ابوموسی»، وب‌سایت عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 23 آبان 1403ش.

«با جزایر ایرانی خلیج فارس آشنا شوید!»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 24 فروردین 1405ش.

«جزایر خلیج فارس مقصد گردشگران داخلی و خارجی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 24 اسفند 1394ش.

«جزیره خارگ مرکز ثقل استراتژیک خلیج فارس؛ نماد مقاومت پایدار و وحدت ملی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 3 فروردین 1045ش.