تکهدوزی
تکهدوزی؛ دوخت تکهپارچههای رنگی به یکدیگر در شکلها و اندازههای مختلف.
تکهدوزی یکی از شاخههای هنر گلدوزی است که پیشینهای بسیار کهن دارد. شواهد باستانشناسی نشان میدهد نمونههایی از تکهدوزی چرمی و نمدی حدود ۹۸۰ سال پیش در مغولستان و سیبری کشف شده است. این هنر افزون بر جلوههای زیباییشناختی، برای استحکامبخشی و ترمیم بخشهای فرسودهی لباس و افزایش دوام آن نیز کاربرد داشته است. در ایران، از تکهدوزی برای آراستن وسایلی همچون روتختی، کیف، پرده، دیوارکوب و پادری استفاده میشود، در حالیکه در دیگر کشورها بیشتر برای تزئین لباسهای مردانه و روپوشهای زنانه رایج است. در آسیای مرکزی نیز این هنر جایگاهی مقدس دارد و باور بر آن است که تکهدوزی میتواند نگهدار و حافظ انسان در برابر بیماریها و نیروهای شیطانی باشد.
تعریف
تکهدوزی یکی از انواع هنرهای سوزندوزی و گلدوزی است که در آن تکهپارچههای رنگی را در اشکال و طرحهای مختلف به یکدیگر میدوزند.[۱] هنر تکهدوزی در ایران به نامهای مختلفی چون خالقیدوزی، لندرهدوزی و چهلتکهدوزی شناخته میشود.[۲]
تاریخچه
نمونهای از تکهدوزی چرمی توسط باستانشناسان در مصر کشف شده که قدمت آن به 980 سال قبل از میلاد برمیگردد. همچنین در سیبری و مغولستان نیز نمونهای از تکهدوزی چرمی و نمدی که مربوط به قرن چهارم قبل از میلاد است، کشف شده که بهعنوان روفرشی، دیوارپوش و پوشش زین بهکار میرفته است.[۳]
نحوۀ دوخت و کاربرد تکهدوزی در شهرهای مختلف ایران
تکهدوزی در شهرهای مختلف ایران بسیار رایج است. در شهرهای شوشتر و دزفول دوخت انواع تکهدوزی از مرکز کار شروع میشود و تکهپارچههای لوزی و مثلثیشکل بهصورت دایرههای متحدالمرکز یا بهشکل حلزونی و به رنگهای قرمز تا زرد دوخته میشود.[۴] در سمیرم و چهارمحال و بختیاری، تکهدوزی با پارچههای چهارگوش یا مثلثی بلند برای رویۀ لحاف، روتختی، بالشت، کیف، سیسمونی بچه، سفرۀ قند، سجاده، پرده و دیوارکوب استفاده میشود. در چالشتر چهارمحال و بختیاری از تکهدوزی بهعنوان زیرانداز یا پادری نیز استفاده میشود.[۵]
در شمال ایران در منطقۀ دیلم، از تکهدوزی برای دوخت شلوار استفاده میشود. در کرمان به تکهدوزی، «چِلبَخشو» میگویند و از آن برای تهیۀ لباس بچه استفاده میکنند. در ارسنجان استان فارس، چهلتکه نوعی شلوار است که از دوختن پارچههای مربعشکل به یکدیگر تهیه میشود و بیشتر مردان آن را میپوشند. در ابیانه، زنان برای نوزادان خود از پارچۀ چهلتکه، کتی به نام یل میدوزند. همچنین اگر نوزادی بمیرد، اهالی روستا برای سالم ماندن نوزاد بعدی، کت چهل تکهای را میدوزند که هر یک از تکههای آن توسط یک زن دوخته شده است.[۶] در بَرزُک کاشان نیز برای این منظور هفت رنگ پارچه را به هم میدوزند.[۷]
هنر تکهدوزی در سایر کشورها
هنر تکهدوزی در آفریقای غربی بهویژه در منطقۀ آبومی، از قرن 18 میلادی به یک سنت تبدیل شده است. در میان مردم مناطق اسکاندیناوی، روسیه و اروپای شرقی، تکهدوزی چرمی بسیار رایج است. بهعلاوه در گجرات، هند و پاکستان و مراکش نیز از تکهدوزی چرمی برای تزیین لباسهای مردانه ودمپاییهای چرمی استفاده میشود. در اروپای شرقی از تکهدوزی برای تزیین روپوشهای زنانه کاربرد دارد.[۸] در حوزۀ آسیای مرکزی هنر تکهدوزی بهشکل مقدس انجام میشود. مردم این منطقه برای محافظت در برابر بیماریها و رفع روحیۀ بدخلقی از هنر تکهدوزی بهعنوان محافظت از خود در برابر نیروهای شیطانی، همیشه همراه خود دارند.[۹] قبایل کوچنشین آسیای مرکزی هم برای تزیین کیف و کفش از تکهدوزی نمدی استفاده میکنند.[۱۰]
از قرن 19 میلادی، مردم کشورهای اروپای غربی و آمریکای شمالی آثار تکهدوزی خود را بهطور عمومی در نمایشگاههای هنری به نمایش میگذارند. این هنر علاوهبر جنبۀ کاربردی، بعد زیباشناختی آن نیز مورد توجه همگان قرار گرفته است.[۱۱]
تکنیکهای تکهدوزی در مد و لباس
در تکهدوزی پارچههایی با نقوش مختلف کنار یکدیگر دوخته میشوند که این تکنیک نمادی از بازنگری فرآیند تولید لباس و کاهش ضایعات در صنعت نساجی است. برندهای مطرح دنیا از جمله دولچه و گابانا نیز برای ارائۀ کالکشن لباس زنانۀ خود در بهار و تابستان 2021ماز مدل لباسهای تکهدوزی شده بهمنظور بهرهگیری از تکهپارچههای دورریز که با هدف رساندن مفهوم اتحاد و همدلی همراه بود، استفاده کردند.[۱۲]
در گذشته از تکهدوزی علاوهبر تزیین لباس ، برای تقویت قسمتهای فرسودۀ پوشاک، پنهان کردن سوراخ و همچنین برای بالا بردن عمر لباس از این تکنیک بهره میبردند.[۱۳]
ابزارهای لازم برای تکهدوزی
برای انجام تکهدوزی ابتدا الگوی اولیه ساخته میشود. در گذشته این الگوها معمولاٌ از چوب، حلب، نقره، برنز و مس ساخته میشده؛ اما امروزه اکثر قالبها بهصورت آماده و از جنس پلاستیک در بازار موجود هستند. پارچۀ مناسب برای تکهدوزی پارچهای است که بهراحتی تاه شده و خاصیت کشسانی نداشته باشد. معمولاٌ برای تکهدوزی از پارچههای کتان، الیاف مصنوعی، ابریشمی و پنبهای در انواع طرحهای گلدار، چهارخانه، ساده، محرماتی و خالدار استفاده میشود. برای دوخت اکثر پارچهها از نخهای پنبهای یا پلیاستر و برای دوخت پارچههای ابریشمی از نخهای ابریشمی استفاده میشود.[۱۴]
سبکهای دوخت تکهدوزی
تکهدوزی به سبکهای مختلفی انجام میشود:
- طراحی روی کاغذ: در روش نخست ابتدا طرح مورد نظر روی کاغذ شطرنجی طراحی و سپس روی پارچه برش داده میشود. قسمتهای اضافی کار به طرف داخل تاه شده و روی پارچۀ زمینه متصل و با بخیۀ ریز دوخته میشود.
- معرق: هنرمند قسمتهای معینی از زمینۀ پارچه را جدا میکند و فضای خالی آن را با پارچۀ دیگری پر میکند، سپس اطراف برشها را با قیطان به پارچۀ اصلی بست میزند.
- ضخیمدوزی و برشی: از پنج تا شش لایه پارچه با رنگها و طرحهای مختلف استفاده میشود. در این روش، هنرمند الگوی طرح را روی پارچه کشیده و فقط لایۀ رویی پارچه را برش میزند تا رنگ پارچۀ زیرین نمایان شود.
- تکهدوزی با نمد: بسیار ساده است و نیازی به برگرداندن قسمتهای کناری آن نیست چون ساییده و ریشریش نمیشوند و فقط قطعات را به پارچۀ زمینه ثابت میکنند و بخیه میزنند.
- تکهدوزی مرصعی: هنرمند هنر خود را با سنگدوزی، مرواریددوزی و منجوقدوزی همراه میکند.[۱۵]
روشهای تکهدوزی
تکهدوزی بهروش دستی و ماشینی انجام میشود. در روش دستی که با دست یا چرخ خیاطی انجام میشود، بسیار زمانبر و گاهی خستهکننده است؛ اما امکان کنترل تکهها روی پارچه و ایجاد طرحهای پیچیده و دقیق را فراهم میکند. در تکهدوزی ماشینی یا کارخانهای امکان دریافت سفارشات زیاد در مدت زمان کم و راحتی انجام کار وجود دارد. از معایب این روش نیز میتوان به کنترل کمتر بر نحوۀ قراردادن و دوخت تکهها و همچنین نیاز به تجهیزات تخصصی و گرانقیمت اشاره کرد.[۱۶]
پانویس
منابع
- استادآقا، مریم، چهلتکهدوزی در فرهنگ مردم ایران، تهران، فرهنگ مردم ایران، 1386ش.
- برزافکن، نرگس، آشنایی با هنر چهلتکه، تهران، رشد آموزش هنر، 1391ش.
- «تاریخچۀ هنر چهلتکهدوزی»، پایگاه خبری پهنۀ پرواز، تاریخ درج مطلب: 12 دی 1402ش.
- «تکهدوزی و چهلتکهدوزی»، وبسایت نمایشگاه هنر ایران، تاریخ درج مطلب: 11 آبان 1401ش.
- جهانی برزکی، زهرا، برزک؛ نگین کوهستان، 1385ش.
- «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین، تاریخ بازدید: 2 اسفند 1404ش.
- فروغی، فرنوش، «بررسی جایگاه تکهدوزی در مد و فشن»، دومین کنفرانس ملی پوشاک، طراحی پارچه و لباس، آبان ماه 1402ش.
- محمدتبار، مریم، «چهلتکه»، مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی (مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی)، تاریخ درج مطلب: 13 بهمن 1398ش.
- ↑ «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ فروغی، «بررسی جایگاه تکهدوزی در مد و فشن»، 1402ش، ص4.
- ↑ «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ برزافکن، آشنایی با هنر چهلتکه، 1391ش، ص62 و 63.
- ↑ استادآقا، چهلتکهدوزی در فرهنگ مردم ایران، 1386ش، ص83 و 94.
- ↑ محمدتبار، «چهلتکه»، مرکز پژوهشهای ایرانی و اسلامی (مرکز دایرهالمعارف بزرگ اسلامی).
- ↑ جهانی برزکی، برزک؛ نگین کوهستان، 1385ش، ص60.
- ↑ «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ فروغی، «بررسی جایگاه تکهدوزی در مد و فشن»، 1402ش، ص4.
- ↑ «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ فروغی، «بررسی جایگاه تکهدوزی در مد و فشن»، 1402ش، ص5.
- ↑ فروغی، «بررسی جایگاه تکهدوزی در مد و فشن»، 1402ش، ص8-5.
- ↑ «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.
- ↑ «تکهدوزی و چهلتکهدوزی»، وبسایت نمایشگاه هنر ایران.
- ↑ «تاریخچۀ هنر چهلتکهدوزی»، پایگاه خبری پهنۀ پرواز.
- ↑ «صفر تا صد تکهدوزی»، وبسایت ویرا گستر معین.