حشد الشعبی

حشدالشعبی، ائتلاف گسترده مردمی عراق با قدرت نظامی بالا به عنوان بخشی از محور مقاومت.

گروه‌های مذهبی برای مقابله با حزب بعث، تکفیری‌های سوریه و عراق، اقدام به تشکیل یک ائتلاف نظامی کردند و با صدور فتوای آیت‌الله سیستانی، مرجعیت دینی کشور عراق، سازمان‌یافته‌تر شده و با کسب منزلت اجتماعی و دستیابی به قدرت نظامی به عنوان بخشی از محور مقاومت، از کیان اسلامی دفاع می‌کنند. حشدالشعبی در برابر مخالفت‌های داخلی و بیرونی فرازونشیب‌های بسیاری را پشت سر گذاشته است، و پس از حمله جنایتکارانه آمریکایی صهیونی و شهادت امام خامنه‌ای ولی امر مسلمین دوباره احیا شده و فعالیت‌های نظامی خود را از سر گرفته است.

معرفی

«حشد» به‌معنای جماعت، گروه و جمعیت و «شعب» به‌معنای گروهی از مردم با ویژگی‌های مشترک و «حشد الشعبی»، به‌معنای بسیج مردمی، در مورد مجموعه نیروهای شبه نظامی داوطلب عراقی به کار می رود که به دنبال فتوای مرجعیت مذهبی عراق، سیدعلی سیستانی، برای مقابله با حملات داعش سازمان‌دهی شدند.

تاریخچه حشدالشعبی

زمینه‌ها

برخی بر این باروند که تأسیس حشدالشعبی پس از صدور فرمان مرجعیت مذهبی عراق، سیدعلی سیستانی، در خصوص جهاد با تروریسم داعش در عراق در سال ۲۰۱4م (۱۳۹۳ش) و پس از درخواست رسمی دولت عراق از ایران صورت گرفت، در حالی‌که ریشه‌های ظهور حشد الشعبی به حضور گروه‌های مقاومت عراق مدت‌ها قبل از تاسیس حشد الشعبی باز می‌گردد. تاریخ شکل‌گیری گروه‌های مقاومت عراق به چهار دوره قابل تقسیم است. سه مرحله از آن یعنی مقابله با رژیم بعث (پیش از ۲۰۰۳م)، مقابله با اشغال‌گری آمریکا (تا سال ۲۰۱۱م) و مقابله با تکفیری‌ها در سوریه (از ژانویه ۲۰۱۳م)، پیش از صدور فتوای مرجعیت مذهبی عراق و تنها سازمان‌دهی حشد الشعبی برای مقابله با تکفیری‌های داعش در عراق (از ژوئن ۲۰۱۴م)، پس از آن بوده است.

برخی از گروه‌های تشکیل دهنده حشد الشعبی نیز در دوران رژیم بعث در ایران سکونت داشتند. در سال 1982م، ابومهدی المهندس با همکاری دیگران و با اتحاد نیروهای سیاسی دینی مخالف رژیم بعث، مجلس اعلای انقلاب اسلامی را تاسیس کردند و به دنبال آن در دهه 90م، با همکاری مجاهدان عراقی مقیم ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، گروهی نظامی به نام سپاه بدر را برای مقابله با رژیم صدام بنیان نهادند. سپاه بدر بعدها به تیپ مستقل بدر و سرانجام با فزایش نیروهایش به لشکر بدر تغییر نام داد و شهید اسماعیل دقایقی اولین فرمانده آن بود. ابومهدی المهندس نیز پس از ابوعلی بصری، در سال 2001م، فرمانده لشکر بدر شد.

گروه کتائب حزب الله، قدرتمندترین گروه مسلح سازمان‌یافته در عراق و ستون اصلی حشدالشعبی نیز در سال 2007م، توسط ابومهدی المهندس تشکیل شده بود. جیش‌المهدی بازوی نظامی جریان صدر، پس از اشغال عراق توسط آمریکا، علیه اشغال‌گری فعالیت می‌کرد و پس از انحلال، اعضای آن در قالب تیپ یوم الموعود و سرایا السلام، قبل از حضور داعش ادامه فعالیت می‌دادند.

تاسیس

پس از اینکه نیروی افراطی داعش، 9 ژوئن 2014م (20 خرداد 1393ش)، از مرکز استقرار خود در سوریه، به عراق حمله کردند و به دنبال خیانت سران بعثی ارتش عراق و تسلیم پادگان‌های نظامی همراه با تجهیزات نظامی به داعش، موصل و بخش‌های زیادی از استان‌های دیگر را در مدت زمان کوتاهی تصرف کردند و تا نزدیکی بغداد پیش رفتند. درماندگی دولت و ارتش بر همگان روشن شد. در چنین شرایطی مرجعیت مذهبی عراق، سیدعلی سیستانی؛ با صدور فتوای وجوب جهاد کفایی، فرمان جهاد عمومی صادر کرد که با استقبال عمومی مردم و حمایت مسئولین سیاسی عراق، گروه شبه نظامی حشد الشعبی، شامل 40 گروه داوطلب مسلح با 118 هزار نیروی رزمنده تشکیل شد. نقش سردار سلیمانی در منجر شدن این فتوا به یک تشکیلات توانمند نظامی جدی بود.

دو روز بعد از فتوای جهاد، مشاور امنیت ملی عراق از تشکیل مدیریت حشد الشعبی برای سازماندهی انبوهی از نیروهای داوطلب که ذیل اختیارات نخست‌وزیر فعالیت خواهند کرد، خبر داد و بدین ترتیب، دولت عراق در سال ۲۰۱۴م، به دلیل ضعف ارتش عراق در مهار داعش، دستور سازماندهی و تأمین سلاح و ادوات نیروهای داوطلب برای حفظ امنیت عراق را صادر کرد. حشدالشعبی سرانجام در 26 نوامبر 2016م، با اکثریت آرای مردم عراق، به‌عنوان نیروی مستقل در کنار ارتش، رسمیت یافت. حیدرالعبادی به‌عنوان فرمانده کل نیروهای بسیج مردمی و ابومهدی المهندس به‌عنوان معاون او و فرمانده میدانی این نیرو انتخاب شدند.

تلاش برای تضعیف

پس از افول داعش در عراق، آمریکا تلاش زیادی کرد که نفوذ حشدالشعبی را کاهش دهد اما حاج قاسم عراقی‌ها را در پارلمان بسیج کرد تا حشدالشعبی به‌عنوان یک نیروی نظامی رسمی به‌عنوان بخشی از نیروهای مسلح کشور عراق پذیرفته شد. با وجود فشارهای زیاد، حشدالشعبی با قانونی که در نوامبر ۲۰۱۶م، تصویب شد، به جایگاه قانونی رسید و از حقوق معادل پلیس یا ارتش برخوردار شد.

اهداف حشدالشعبی

منافع راهبردی بلند مدت مثل حفاظت از اسلام شیعی، اماکن مقدس، دفاع از ملت عراق فارغ از قومیت و نژاد و مقاومت در برابر نفوذ ایالات متحده، از جمله باورها و اهداف مهم حشدالشعبی است که به ایدئولوژی شیعه بسیار نزدیک است.

در مارس ۲۰۱۵م، سازمان حشدالشعبی اهداف پنج‌گانه زیر را به عنوان اهداف کلان خود مطرح کرد:

1. آزادی مردم عراق از تروریسم؛
2. حفاظت از اماکن و بقاع متبرکه؛
3. نبرد با داعش و بیرون راندن آنان از خاک عراق؛
4. حفاظت از کشور و کمک به عراقی‌هایی که توان جهاد ندارند.

گروه‌های تشکیل دهنده

حشدالشعبی در ۵۰ گروه مختلف و شامل ۱۳۰ تا ۱۵۰ هزار نیروی نظامی است. هرچند بدنه اصلی این گروه را شیعیان تشکیل داده‌اند، اما سایر گروه‌های قومی و مذهبی از جمله کردها، ترکمن‌ها، اهل سنت، مسیحیان و ایزدی‌ها نیز در آن حضور دارند. به‌دنبال حکم جهاد آیت الله سیستانی، سازمان بدر، جریان صدر، عصائب اهل حق و جنبش نجباء از جمله گروه‌های سیاسی بودند که ظرفیت نظامی خود را در اختیار حشدالشعبی قرار دادند.

شاخه شیعی حشدالشعبی شامل سپاه بدر و سرایا السلام وابسته به جریان صدر، آموزش‌دیده‌ترین، مجرب‌ترین و قدرتمندترین گروه‌های تشکیل دهنده حشدالشعبی هستند. گروه دیگری از شیعیان جنوب عراق از سوی عتبات مقدسه پشتیبانی می‌شوند. گروهای مسلح کوچک‌تری که وابسته به عشایر هستند در اتحاد با گروه‌های بزرگ‌تر یا ادغام در آنها بیشتر با هدف تأمین امنیت محدوده جغرافیایی خود سازماندهی شده‌اند. ترکمن‌ها، شبک‌ها، کردهای فیلی، ایزدی‌ها و مسیحیان دارای واحدهای نظامی مستقل در حشدالشعبی هستند. گروه‌های تشکیل دهنده حشدالشعبی را در سه لایه می‌توان دسته‌بندی کرد؛

لایه اول: گروه‌های مرجع با دو ویژگی ابتکار عمل در جبهه جنگ و داشتن سازمان نظامی، شامل سازمان بدر، گردان‌های امام علی، گردان‌های سیدالشهدا و جندالامام.

لایه دوم: حلقه پیرامونی که از حیث نظامی در رتبه بعدی قرار دارد و پیروی از ولایت فقیه را ترویج می‌کند، شامل گروه‌های سرایا الخراسانی، الوعد الصادق، جیش المختار و رسالیون.

لایه سوم، گروه‌های وابسته به جریان‌های سیاسی عراق، شامل شباب الرسالی، گردان‌های غضب، امام حسین، سرایا السلام، ترکمن‌ها و سنی‌ها.

رویکرد دولت‌های عراق در مورد حشدالشعبی

نوری مالکی نخست‌وزیر وقت عراق، ساختاری با عنوان مدیریت حشدالشعبی به‌منظور سازماندهی نیروهای داوطلب جهاد را پایه‌گذاری کرد. در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۴م، حیدرالعبادی نخست‌وزیر وقت عراق نیز هیئت مستقلی به نام حشدالشعبی را رسمیت بیشتری بخشید. در ۲۶ نوامبر ۲۰۱۶م، حشدالشعبی در پارلمان عراق قانونی شد.حیدرالعبادی در مارس ۲۰۱۷م، ضمن قدردانی از کمک‌های حشدالشعبی، برخی از بخش‌های آن را به جنایت، سرقت مسلحانه و آدم‌ربایی متهم و بحث خلع سلاح آنها را مطرح کرد. دولت کوتاه عادل عبدالمهدی نیز سیاست کنترل و قانونی شدن حشدالشعبی و کاهش نفوذ ابومهدی المهندس، نائب‌رئیس حشدالشعبی را در چند مصوبه جداگانه دنبال کرد که هرگز عملیاتی نشد. مقتدی صدر نیز مصوبه هیئت دولت در این زمینه را پذیرفت اما هیچ وقت آن را در مورد نیروهای تحت امر خود اجرایی نکرد. در دولت مصطفی الکاظمی، قاسم سلیمانی و ابومهدی المهندس توسط آمریکا به شهادت رسیدند و در سال ۲۰۲۰م، لشکرهای حضرت عباس، امام علی، تیپ‌های علی اکبر و انصارالمرجعیه که به حشد مرجعیت یا حشد عتبات شهرت داشتند اعلام کردند از ساختار حشدالشعبی خارج و تابع تصمیمات دولت هستند. الکاظمی نیز دستوراتی مبنی بر بسته شدن دفاتر حشدالشعبی صادر کرد.

مخالفان حشدالشعبی

مسائل و انگیزه‌های داخلی، فشار بازیگرن منطقه‌ای و فشار استکبار جهانی، مخالفت‌هایی را با استقلال و قدرتمند شدن حشدالشعبی به دنبال داشته است.

برخی از گروه‌های سنی و کرد در برابر حشدالشعبی احساس خطر می‌کنند. اهل سنت در زمان پاکسازی داعش مانع از ورود حشد الشعبی به مناطق سنی نشین شدند و کردها نیز حضور حشدالشعبی در مناطق تحت سیطره خود به‌ویژه منابع نفتی کرکوک را مانع دستیابی به اهداف خود می‌دانستند.

حیدرالعبادی نخست‌وزیر اسبق عراق تلاش می‌کرد مبنی بر فرمان اجرایی شماره ۹۱ در فوریه ۲۰۱۶م، حشدالشعبی را به‌صورت یک تشکیلات نظامی مستقل و نهادی مشروع و قانونی در چارچوب شورای ملی عراق و تحت نظر مستقیم نخست‌وزیر درآورد. در سال ۲۰۱۹م، نیز عادل عبدالمهدی فرمان ده ماده‌ای صادر کرد که به‌موجب آن حشدالشعبی در نیروهای مسلح عراق ادغام می‌شد.

عربستان با برجسته‌سازی نقش تشیع و برچسب فرقه‌گرایی تلاش می‌کند حشدالشعبی را تهدیدی برای اهل سنت و برقراری ثبات سیاسی در عراق و زمینه‌ساز نفوذ ایران معرفی کند.

ترکیه، با تلاش برای تصاحب منطقه کردنشین عراق و ایستادگی حشدالشعبی در برابر آن از یک سو و رقابت با ایران بر سر ام‌القرایی جهان اسلام از سوی دیگر، خواهان تضعیف حشد الشعبی است.

کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس مثل قطر، کویت، امارت و بحرین نیز به دلیل همسویی حشدالشعبی با محور مقاومت اسلامی با میلیشیا (گروه شبه نظامی) یا نسخه عراقی سپاه پاسداران ایران خواندن آن به تخریب این گروه با بهره‌گیری از ابزار رسانه می‌پردازند.

آسیب‌های پیش روی حشدالشعبی

تشتت گروه‌های عضو، عدم سازماندهی مناسب، عدم برخورداری از جایگاه مستحکم قانونی، اختلاف نظر افراد تأثیرگذاری مثل مقتدی صدر و عمار حکیم در مورد وضعیت فعلی و آینده حشدالشعبی، تلاش دولت برای خلع سلاح آنها پس از رفع خطر داعش و احتمال انشعاب داخلی از جمله آسیب‌های پیش روی حشدالشعبی است.

جریان صدر به دلیل اقتدارگرایی مقتدی صدر، اختلاف نظر او با دیگر جریان‌های شیعی، تمایل به تعامل با آل سعود، همگرایی همه‌جانبه با اهل سنت به منظور جلب آراء آنها، ناسیونالیسم افراطی مقتدی صدر، شکاف ایدئولوژیکی عمیق صدر با حشدالشعبی در مسئله ولایت‌پذیری به بهانه غیر عراقی بودن مراجع اخیر عراق و نگاه انتقادی صدر به هم پیمانی حشدالشعبی با ایران، همواره ساز مخالف کوک کرده است.

حشد الشعبی از سویی به دلیل دریافت حقوق کارکنان آن، دولتی تلقی می‌شود و از سوی دیگر به‌دلیل عدم پاسخگویی به دولت مرکزی و عدم هماهنگی فعالیت‌های خود با دولت، غیررسمی است. این وضعیت در بلند مدت چالش‌هایی را به دنبال خواهد داشت.

پیامدهای حذف حشدالشعبی

هرگونه تقلیل جایگاه حشدالشعبی در شرایط امنیتی و پرتنش منطقه و ضعف و فساد در ارتش عراق، این کشور را از ظرفیت جهادی بسیج مردمی محروم می‌کند. همچنین ادغام حشدالشعبی در نیروهای مسلح عراق علاوه بر از بین بردن ابتکار و آزادی عمل در میدان توسط یک نیروی مردمی، تهدیدی برای محور مقاومت نیز محسوب می‌شود.

آینده حشدالشعبی

سه سناریوی ادغام در نیروهای مسلح، انحلال و تقویت و توسعه، پیش روی حشدالشعبی است. تا قبل از حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در دیماه ۱۴۰۴ش، برخی، سناریوی ادغام را به دلیل برخورداری از بیشترین مدافع، محتمل‌ترین سناریو می‌شمردند

دولت عراق، حزب الدعوه که از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۸م، محور تشکیل دولت در عراق بود، نوری المالکی در دور اول نخست‌وزیری خود(۲۰۱۰–۲۰۰۶)، برخی از گروه‌های سنی که خود بخشی از حشدالشعبی هستند، جریان صدریون، برخی از دولتمردان که خود در حشدالشعبی نماینده ندارند، آمریکایی‌ها و برخی از کشورهای منطقه، با انگیزه‌های متفاوتی مثل برقراری موازنه قدرت و تقلیل قدرت شیعه و نه لزوماً مخالفت با اصل حشدالشعبی، خواهان محدود کردن حشدالشعبی هستند. اما نگاه رایج در داخل عراق به حشدالشعبی تفصیلی است و به رغم انتقاد به برخی از شاخه‌های آن، حشدالشعبی به‌طور کل یک سازمان مقدس و قابل اعتماد و اتکا شمرده می‌شود. حشدالشعبی در اوج محبوبیت خود در سال ۲۰۱۶م، از حمایت ۹۶درصدی مردمی برخوردار بود.

حشدالشعبی پس از جنگ رمضان

در پی حمله وحشیانه اسرائیل خبیث و آمریکای جنایتکار در ۱۰ اسفند ۱۴۰۴ش، فالح فیاض، رئیس حشدالشعبی، با صدور بیانیه‌ای، شهادت آیت‌الله خامنه‌ای را جنایت تروریستی، نقض آشکار قوانین بین‌المللی و تلاش مذبوحانه‌ای برای خاموش کردن صدای مقاومت خواند.

نیروی مقاومت عراق در حمایت از ایران در برابر حملات آمرکایی صهیونی، با استفاده از ده‌ها پهپاد و موشک، پایگاه‌های آمریکایی و گروهک‌های تجزیه طلب در اقلیم کردستان را مورد هدف قرار داد. در پی این حملات که همچنان ادامه دارد، ده‌ها آمریکایی کشته و زخمی شده‌اند.

منابع

• آزاد، امیرحامد، «الگوی تشکیل و تحدید حشد الشعبی در عراق»، فصلنامه سیاست جهانی، ۱۳۹۹ش.
• آزاد، امیرحامد، سایه روشن حشدالشعبی، تهران، مؤسسه مطالعات اندیشه سازان نور، ۱۳۹۵ش.
• آزاد، امیرحامد، «الگوی مطلوب در عراق حشدالشعبی و آسیب‌پذیری‌های آن»، نشریه مطالعات راهبردی جهان اسلام، ش۱۶، ۱۳۹۴ش.
• احمدی، ژیلا، «موافقان و مخالفان حشدالشعبی در عراق و آینده آن»، وبسایت مرکز بین‌المللی مطالعات صلح، ۱۳ شهریور ۱۳۹۷ش.
• اخلاصی، ابراهیم، «اهداف پنهان ترکیه در شمال عراق»، وبسایت مطالعات بین‌المللی صلح، ۷ آبان ۱۴۰۰ش
• بیوک، محسن، سناریوهای پیش روی آینده حشد الشعبی در عراق بر اساس ساختار و راهبرد بازیگران، نشریه مطالعات بین رشته‌ای دانش راهبردی، ش۵۶، پاییز ۱۴۰۳ش.

حسن‌زاده، سیدمجید، «ابومهدی المهندس و تاسیس حشد الشعبی عراق»، نشریه فرهنگ زیارت، شماره 41، زمستان 1398ش.

• زارعان، احمد، «رابطه دولت عراق و گروه‌های شبه نظامی پس از ۲۰۱۴، مطالعه موردی حشدالشعبی»، فصلنامه دولت‌پژوهی، ش۳۳، بهار ۱۴۰۲ش.
• ستوده، محمد، بدرآبادی، همت، «بررسی ابعاد بی‌ثباتی سیاسی در عراق جدید»، فصلنامه علوم سیاسی، ش۲۱، ۱۳۹۸ش.

عباسی کریم و همکاران، «تاثیر قدرت نرم جمهوری اسلامی ایران در جنبش‌های اسلامی منطقه خاورمیانه مطالعه موردی حشد الشعبی»، فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، شماره 59، تابستان 1401ش.

• عالیشاهی، عبدالرضا و همکاران، «ویژگی‌های پان‌شیعیسم جریان صدر در عراق پساداعش»، پژوهش‌نامه ایرانی سیاست بین‌الملل، ش۷، ۱۳۹۸ش.
• گوهری مقدم و عرب، «جایگاه حشد الشعبی در امنیت ملی عراق و نحوه بازنمایی رسانه‌های سعودی از آن»، پژوهشنامه رسانه بین‌الملل، ۱۳۹۷ش.
• نجات، سیدعلی، «ادغام حشد الشعبی در نیروهای مسلح عراق؛ دلایل و پیامدها»، وبسایت پژوهشکده مطالعات راهبردی، ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.
• نیاکویی و پیرمحمدی، «روند بازیگری و کنش عملیاتی حشدالشعبی در عراق»، فصنامه روابط خارجی، ۱۴۰۰ش.
• وبسایت خبرگزاری مهر، ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش
• وبسایت مشرق، ۲۰ اسفند ۱۴۰۴ش.