حضرت معصومه(ع)؛ دختر امام موسی بنجعفر(ع) و نجمهخاتون و خواهر امام رضا(ع).
حضرت معصومه(ع) با نام اصلی فاطمه، دارای القاب فراوانی همانند معصومه و کریمه اهلبیت(ع) میباشد. ایشان پس از مهاجرت به سال ۲۰۱هجری قمری به ایران، در ساوه بیمار شدند. سپس به قم نقل مکان کرده و در همانجا از دنیا رفتند و به خاک سپرده شدند. در ایران، سالروز تولد حضرت معصومه(س) بهعنوان روز دختر نامگذاری شده است.
زندگینامه
فاطمه، ملقب به معصومه، دختر امام موسی بن جعفر(ع)، خواهر امام رضا(ع) و عمه امام جواد(ع) است. مادر ایشان، نجمهخاتون، از زنان پارسا و دانشمند بود. نجمهخاتون در سال ۱۴۸هجری فرزندش علی بنموسی الرضا(ع) را به دنیا آورد و در سال ۱۷۳هجری، پس از ۲۵ سال،صاحب دختری به نام فاطمه معصومه(س) شد. پیش از این، امام جعفرصادق(ع) به ولادت چنین بانوی والامقامی بشارت داده بود.[1]
سبط بن جوزی، واعظ و مورخ نامدار اهلسنت در قرن هفتم هجری، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی بنجعفر(ع)، از چهار دختر آن حضرت به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کرده است. علامه محمدباقر مجلسی در بحارالانوار از فواطم اربعه نام برده است. حضرت معصومه(س) همان فاطمه کبری است.[2] آن حضرت در دهم یا دوازدهم ربیعالثانی سال ۲۰۱ قمری، در مسیر هجرت به خراسان، بیمار شدند و به خادم خود فرمودند مرا به قم به خانه موسی خزرج بنسعد اشعری ببرید. وقتی آن حضرت را به قم بردند، از دنیا رفت و در زمینی که موسی در بابلان داشت، به خاک سپرده شدند.[3]
القاب حضرت معصومه(س)
حضرت فاطمه معصومه(س) دارای القاب متعددی هستند که از جمله مشهورترین آنها میتوان به حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و اخـتالرضا اشاره نمود. این القاب در زیارتنامهای که در منبعی تاریخی-روایی مانند کتاب انوار المشعشعین ثبت شده، نقل شده است.[4]
منزلت حضرت معصومه(س)
امام جواد(ع) در روایتی در مورد زیارت حضرت معصومه(س) در قم فرمودند؛ «مَنْ زارَها عارِفاً بِحَقِّها فَلَهُ الْجَنَّةُ؛ کسی که با معرفت به [مقام] او (فاطمه معصومه سلاماللهعلیها)، را زیارت کند، بهشت برای او است».[5] همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا (ع)، زیارت حضرت معصومه (س) در قم، همسان زیارت آن حضرت دانسته شده است.[6] این سخن، همراه با باور ریشهدار شیعیان به منزلت والای وی، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهرهمندی ایشان از مقام عصمت است. این باور در سیرۀ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و به کارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا است.[7]
پیش از این نیز، امام جعفر صادق(ع) به دفن بانویی از خاندان پیامب (ص) در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را بهشت برشمرده بودند: «مَنْ زارَها وَ جبت لَهُ الْجَنَه».[8] این روایت، خود گواهی بر عظمت و مقام رفیع حضرت معصومه(س) به شمار میرود.[9] بر پایه روایت دیگری از آن امام، شفاعت حضرت معصومه (س) همگانی بوده و همه شیعیان به یمن آن، وارد بهشت خواهند شد.[10]
ازدواج نکردن حضرت معصومه(س)
بر اساس منابع تاریخی، حضرت فاطمه معصومه(س) ازدواج نکردند. پژوهشگران دلایل متعددی را برای این موضوع بررسی کردهاند که از جمله میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
وصیت امام موسی بنجعفر(ع)
در وصیتنامه امام موسی کاظم(ع) تصریح شده است که ازدواج دختران ایشان تنها با اذن و اجازه امام پس از خود، یعنی امام رضا(ع)، جایز است. این وصیت که جانشینی امام رضا(ع) را به وضوح اعلام میکند، میتواند یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج حضرت معصومه(س) باشد.[11]
نیافتن همکفو
با در نظر گرفتن روایتی از پیامبر اکرم(ص) که فرمودهاند: ازدواج از سنت من است، روشن است که امام رضا(ع) و حضرت معصومه(س) نمیتوانستهاند با اصل ازدواج مخالف باشند. از این رو، برخی اندیشمندان بر این باور هستند که حضرت معصومه(س) در مرتبهای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشتند که یافتن همسری در خور و همشأن ایشان در آن دوران میسر نبوده است.[12]
شرایط سیاسی دوره هارونالرشید
فضای خفقانآور و سرکوبگرانه دوران حکومت هارونالرشید و به ویژه زندانی بودن امام کاظم(ع)، به گونهای بود که نزدیکی به خاندان امامت، خطری بزرگ محسوب میشد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که با ازدواج با دختران امام کاظم(ع)، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.[13]
هجرت به ایران
مأمون، خلیفه عباسی، با هدف نظارت و کنترل نزدیکتر بر امام رضا(ع)، ایشان را از مدینه به خراسان فرا خواند. امام رضا(ع) این دعوت را به ناچار پذیرفته و در سال ۲۰۰هجری رهسپار ایران شدند. پس از آن، امام در نامهای از خواهر خود، حضرت فاطمه معصومه(س)، درخواست کردند تا به سوی او بیاید. حضرت معصومه(س) نیز در سال ۲۰۱هجری به قصد خراسان، مدینه را ترک گفتند. در مسیر سفر، کاروان ایشان به شهر ساوه رسید. بنا بر منابع تاریخی، مردم ساوه در آن زمان از مخالفان سرسخت خاندان پیامبر(ص) بودند. با ورود موکب حضرت معصومه(س)، گروهی از اهالی ساوه به همراهان ایشان حمله کرده و درگیری سختی رخ داد که منجر به شهادت تعدادی از برادران و برادرزادگان حضرت گردید.[14] این واقعه تاثیری عمیق بر ایشان گذاشت و به شدت دچار اندوه و بیماری شدند.[15] در روایتی دیگر نیز اشاره شده است که ایشان در ساوه مسموم شدند.[16]
هنگامی که حضرت معصومه(س) دریافتند تا شهر قم حدود ده فرسخ (معادل ۶۰ کیلومتر) فاصله دارد، درخواست کردند که ایشان را به آن شهر منتقل کنند. در قم، در خانۀ «موسی بن خزرج اشعری» از اصحاب امام رضا(ع) ساکن شدند و سرانجام پس از شانزده یا هفده روز، در همان شهر رحلت فرمودند.[17]
علل، انگیزهها و پیامدهای هجرت حضرت معصومه(س)
خلفای اموی و عباسی با اتخاذ سیاستهایی راهبردی درصدد بودند تا اهلبیت پیامبر(ص) را به حاشیه رانده و با انتساب خود به رسول خدا(ص)، جایگزینی ایشان را بر مردم تحمیل نمایند. در مقابل، استراتژی ائمه اطهار(ع) و خاندان آنان، حضور فعال در عرصه اجتماعی، شناساندن اسلام ناب محمدی در تقابل با اسلام تحریفشده اموی و عباسی، و دفاع از اصلِ ولایت و امامت منصوص بود؛ همان حقیقتی که امام رضا(ع) در حدیث سلسلهالذهب در نیشابور تشریح فرمودند. به نظر میرسد سفر حضرت فاطمه معصومه(س) به ایران، با اهدافی مهم و در ادامه این مبارزه فکری و فرهنگی از جمله مقابله با توطئه خلفا برای حاشیهنشانی اهلبیت(ع)، معرفی چهره اصیل اسلام هم از طریق علمی و هم عملی به مسلمانان و پیروان دیگر ادیان در ایران، تلاش برای خنثیسازی هجمههای فرهنگی جنبشهای ضدِمکتبی نوظهور در عرصه سیاسی-اجتماعی اسلامی مانند نهضت شعوبیه و دفاع از امامت منصوص و ولایت حضرت علیبنموسیالرضا(ع) صورت پذیرفته است.[18]
حضرت معصومه(س) در راستای تحقق این اهداف مقدس، شهر قم را که آن زمان کانون تشیع و محبت اهلبیت(ع) در ایران بود برای اقامت برگزید و در همانجا از دنیا رفت. پیامدهای حضور ایشان در ایران، تأثیراتی عمیق و ماندگار داشت که از آن جمله میتوان به تداوم و تقویت حضور امامزادگان و گسترش فرهنگ جهاد و شهادت، تأسیس و توسعه حوزه علمیه قم، نقشآفرینی مدفن ایشان بهعنوان کانون جغرافیای معرفتی جهان تشیع و محور نشر معارف اهلبیت(ع) و نیز تغییر نگرش جامعه اسلامی به ویژه در ایران از مردسالاری به سمت شایستهسالاری و تکریم مقام واقعی زن اشاره نمود.[19]
پانویس
منابع
تشید، علیاکبر، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت (دخالت ایرانیان در سیاست اسلامی)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1386ش.
ربانی خلخالی، علی، چهره درخشان کریمه اهلبیت حضرت فاطمه معصومه(س)، قم، مکتب الحسین، 1388ش.
سپهر، محمدتقی بن محمدعلی، ناسخ التواریخ، تهران، اساطیر، 1380ش.
صدوق، محمد بنعلی، عیون أخبار الرضا(ع)، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
عاملی، جعفر مرتضی، الحیاه السیاسیه للامام الرضا، قم، دارالتبلیغ اسلامی، 1398ق.
علوی علیآبادی، فاطمه سادات، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه(ع) به ایران (علل، انگیزهها و پیامدها)»، مطالعات پژوهشی زنان، سال۵، شماره۸، ۱۳۹۷ش.
قمی، حسن بنمحمد بنحسن، تاریخ قم، ترجمه حسن بنعلی قمی، تصحیح سیدجلالالدین طهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
کچوئیقمی، محمدعلی، انوار المشعشعیین، تحقیق محمدرضا انصاری قمی، قم، کتابخانه آیتالله مرعشی نجفی، 1381ش.
محلاتی، ذبیحالله، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1329ش.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، قم، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.
ملکالکتاب شیرازی، محمد بن محمدرفیع، ریاضالانساب و مجمعالاعقاب، بمبئی، داودی، 1335ق.
منصوری، مهدی، حیاهالسّت (زندگانی حضرت معصومه و تاریخ قم)، قم، صحفی، 1339ش.