احساس امنیت

احساس امنیت؛ آرامشِ برآمده از ایمنیِ درونی و اعتمادِ اجتماعی.

احساس امنیت (Feeling of Security)، مفهومی ذهنی- اجتماعی است که به ادراک افراد از نبود تهدید نسبت به جان، مال، حقوق و ارزش‌های آنها اشاره دارد. این مفهوم، در کنار شرایط عینی، به‌طور مستقیم با ذهنیت، تجربه‌ها و تفسیر افراد از محیط پیرامون مرتبط بوده و با آرامش خاطر، اطمینان و فقدان هراس همراه است. احساس امنیت را همچنین، مفهومی چندبعدی می‌دانند که از تعامل عوامل فردی، اجتماعی، اقتصادی و معنوی شکل گرفته و نقش اساسی در تنظیم رفتارها و کیفیت زندگی انسان‌ها دارد. علاوه بر آن، این احساس، از شاخص‌های مهم کیفیت زندگی و توسعۀ اجتماعی محسوب می‌شود.

مفهوم‌شناسی

امنیت از نیازهای پایۀ انسان بوده و در نظریۀ سلسله‌مراتب نیازهای مازلو، جایگاه آن پس از نیازهای فیزیولوژیک قرار دارد که بر لزوم حفظ تمامیت جسمی و روانی دلالت دارد. در مطالعات این حوزه، مفهوم امنیت به دو بعد «عینی» (فقدان واقعی تهدید در محیط) و «ذهنی» یا احساس امنیت (ادراک و اطمینان روانی افراد از مصونیت حقوق، ارزش‌ها و آزادی‌های آنها) تفکیک می‌شود. این دو بعد لزوماً بر یکدیگر منطبق نیستند؛ عواملی نظیر عملکرد رسانه‌ها، شایعات و تجارب پیشین می‌توانند ادراک جامعه از امنیت را مستقل از واقعیتِ عینی تغییر دهند. بر همین اساس، احساس ناامنی فارغ از میزان واقعی تهدیدات، قادر است رفتارهای اجتماعی را تحت تأثیر قرار دهد؛ به‌گونه‌ای که بازتاب روانی یک اتفاق یا جرم محدود می‌تواند با ایجاد هراس جمعی، آرامش عمومی را مختل سازد.

تفاوت امنیت عینی و احساس امنیت

امنیت عینی به وضعیت عینیِ نبود تهدید در محیط اشاره دارد، در حالی‌که احساس امنیت، ادراک ذهنی فرد از این وضعیت است. این دو همواره منطبق نیستند؛ ممکن است در جامعه‌ای امنیت عینی وجود داشته باشد اما به‌ دلایلی مانند عملکرد رسانه‌ها، شایعات یا تجربه‌های پیشین، مردم احساس ناامنی کنند. برعکس، گاهی با وجود تهدیدهای عینی، برخی افراد به‌دلیل اعتماد بالا یا عدم آگاهی، احساس امنیت می‌کنند. احساس ناامنی حتی در نبود ناامنی عینی نیز می‌تواند رفتارهای اجتماعی را مختل کند. برای نمونه، وقوع یک جرم ممکن است فقط چند قربانی مستقیم داشته باشد اما احساس ناامنی ناشی از آن، دامنه‌ای گسترده‌تر یافته و آرامش روانی جمع بزرگی را برهم می‌زند.

مبانی و انواع احساس امنیت

احساس امنیت روانی و درونی

احساس امنیت روانی حالتی درونی است که از برآورده شدن شش نیاز بنیادین ازجمله بقا، پیوندجویی، پیشرفت، قدرت، آزادی و تفریح پدید می‌آید. عواملی همچون احترام به استقلال فرد، تجارب مثبت مشترک، گفتگو برای حل تعارضات و خوش‌خلقی، این احساس را تقویت می‌کنند؛ در مقابل، ارتباطات معیوب، کنترل بیرونی، بدخلقی و فقدان تجارب مثبت، احساس ناامنی روانی را افزایش می‌دهند.

نقش ذکر الهی

از منظر قرآن کریم، «ذکر الله» و یاد خدا، عامل اصلی ایجاد آرامش و اطمینان قلب است؛ چنان‌که آیۀ «أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»، یاد خدا را مایۀ تسکین اضطراب معرفی می‌کند. در مقابل، روی‌گردانی از یاد خدا منشأ ناآرامی‌ها و نگرانی‌ها شمرده شده است.

امنیت وجودی (هستی شناختی)

از نظر گیدنز، «امنیت وجودی» احساس نظم و استمرار در رابطۀ با تجربیات فرد بوده که به توانایی افراد در معنا بخشیدن به زندگی بستگی دارد. این نوع امنیت نه پدیده‌ای شناختی بلکه عاطفی است و در ناخودآگاه آدمی ریشه دارد. سرچشمۀ آن به تجربه‌های کودکی و رابطه با مراقب اولیۀ آدمی بازمی‌گردد. مدرنیته با وجود کاهش برخی خطرات، پارامترهای خطرآفرین نوین و ناشناخته‌ای وارد زندگی انسان کرده است.

ابعاد کارکردی احساس امنیت

احساس امنیت در عرصه‌های مشخص زندگی اجتماعی و نهادی ظاهر می‌شود:

• احساس امنیت اقتصادی: برقراری نظم میان روابط اساسیِ تأمین نیازهای مادی انسان؛ شامل تأمین منابع اولیه، تولید، توزیع، کار و درآمد به‌گونه‌ای که نیازهای ضروری برآورده شده و افراد از این جهت خود را در خطر احساس نکنند. احساس امنیت اقتصادی و ضریب بالای آن، از شاخص‌های توسعه‌یافتگی و رفاه اجتماعی است و شفاف‌سازی، ایجاد فضای رقابتی و فضای با ثبات از عوامل مؤثر بر آن است.
• احساس امنیت سیاسی: جهت‌گیری مثبت روانی نسبت به نبود تهدیدات علیه ثبات سیاسی، مشارکت و هویت ملی و نیز امنیت در برابر اقدامات سرکوبگرانه یا بی‌ثباتی‌های سیاسی است. این بعد با اعتماد به نهادهای حاکمیتی پیوند دارد.
• احساس امنیت قضایی: شامل فقدان هراس از بی‌عدالتی، عدم دسترسی به حقوق قانونی یا تهدید شدن از سوی نظام قضایی است و بیانگر اطمینان شهروندان به محفوظ ماندن حقوق آنها و دادرسی عادلانه است. با ایجاد امنیت قضایی، سایر ابعاد امنیت یعنی امنیت سیاسی، اجتماعی، اقتصادی، اخلاقی و فرهنگی نیز به وجود می‌آید.
• احساس امنیت اجتماعی: باور و نگرش مثبت شهروندان مبنی بر مصونیت در برابر تهدیداتِ متوجه انسجام هویتی و تمامیت ارضی است. این سطح از احساس امنیت، متأثر از عوامل فردی و نهادی متعددی ازجمله ویژگی‌های جمعیت‌شناختی شامل سن، جنسیت، قومیت، تحصیلات و درآمد، پایگاه اقتصادی-اجتماعی، شرایط سکونتگاهی، سطح اعتماد اجتماعی، میزان دینداری، حمایت‌های مدنی و ارزیابی عمومی از عملکرد نهادهای انتظامی است. بر پایه پژوهش‌های تجربی، احساس امنیت اجتماعی همبستگی معناداری با متغیرهای زیر دارد:

1. هویت اجتماعی: میزان تعلق و همبستگی فرد با جامعه؛ به‌گونه‌ای که تضعیف این پیوند، زمینه‌ساز احساس ناامنی ذهنی می‌شود.
2. معنویت: ابعاد فرامادی حیات شامل هدفمندی، تقدس زندگی، نوع‌دوستی و آرمان‌گرایی، که به‌عنوان زیربنای روانی احساس امنیت عمل می‌کند.
3. هوش فرهنگی: توانایی درک و سازگاری رفتار در مواجهه با تنوع فرهنگی؛ فقدان این مهارت و عدم درک متقابل، به تشدید ادراک ناامنی در تعاملات اجتماعی می‌انجامد.

عوامل تقویت احساس امنیت

عوامل مؤثر بر ارتقای احساس امنیت شامل مجموعه‌ای از مهارت‌های فردی و شبکه‌های حمایتی است. تاب‌آوری به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های اصلی، با ایجاد حس کنترل و تسلط بر موقعیت‌های تنش‌زا، نقش بسزایی در کاهش ادراک ناامنی دارد. علاوه بر این، متغیرهای دیگری نیز در تثبیت این احساس دخیل‌اند که عبارتند از:

• بهره‌مندی از مشاوره‌های تخصصی در حوزه‌های فردی، شغلی و مالی؛
• برخورداری از حمایت‌های عاطفی و شبکه‌های اجتماعی پایدار؛
• توسعه تعاملات میان‌فردی و تمرکز شناختی بر جنبه‌های مثبت و دستاوردهای زندگی؛
• خودمراقبتی جسمانی شامل تغذیه، ورزش، خواب؛
• تغییر نگرش به چالش‌ها، به‌عنوان فرصت‌های یادگیری و پذیرش هیجانات.

احساس امنیت در گروه‌های خاص

احساس امنیت در زنان

سطح احساس امنیت در زنان: پیمایش‌ها نشان می‌دهد که سطح احساس امنیت در مردان عموماً بالاتر از زنان است و ترس از وقوع جرم در زنان حدود سه برابر مردان برآورد می‌شود. از منظر جمعیت‌شناختی، زنان متأهل، مجرد، شاغل، دارای تحصیلات عالی و همچنین ساکنان مناطق روستایی، احساس امنیت بیشتری در مقایسه با زنان مطلقه و ساکنان مناطق شهری گزارش می‌کنند.

از سوی دیگر با وجود مشارکت گسترده زنان در فضای مجازی، مواجهه نامتناسب با آزارهای آنلاین یکی از عوامل اصلی کاهش احساس امنیت در این محیط است. میزان امنیت ادراک‌شده زنان در شبکه‌های اجتماعی به عواملی نظیر سواد رسانه‌ای، سن، میزان تحصیلات، هنجارهای فرهنگی، وجود چارچوب‌های قانونی بازدارنده و نحوه طراحی پلتفرم‌ها بستگی دارد.

بر پایه تحقیقات صورت‌گرفته، احساس امنیت در زنان متأثر از مجموعه‌ای از عوامل جمعیت‌شناختی، خانوادگی، اقتصادی و فرهنگی است. در سطح فردی، متغیرهای روان‌شناختی نظیر عزت نفس و اعتماد، با کاهش اضطراب و افزایش توانایی مدیریت بحران، به ارتقای احساس امنیت کمک می‌کنند. خانواده به‌عنوان بستر اصلی تأمین امنیت، نقش مهمی در سلامت روان زنان و جلوگیری از انتقال ناامنی به نسل‌های آینده ایفا می‌کند. همچنین، برخورداری از سرمایه فرهنگی شامل مدارک تحصیلی و مهارت‌ها با تأثیر بر سبک زندگی، همبستگی مثبتی با احساس امنیت دارد.

زنان سرپرست خانوار

در این گروه، فقر، بیکاری و آسیب‌های اجتماعی شهری از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده امنیت روانی محسوب می‌شوند. متغیرهایی نظیر تحصیلات، درآمد و شبکه‌های حمایت اجتماعی (خانواده و جامعه) بیشترین تأثیر را در تعدیل این تهدیدها دارند. مطالعات نشان می‌دهد توانمندسازی اقتصادی و برخورداری از حمایت عاطفی (حتی در صورت ازکارافتادگی همسر)، احساس امنیت این گروه را در مقایسه با زنان مطلقه یا بیوه افزایش می‌دهد.

احساس امنیت در کودکان

احساس امنیت در کودکان به‌معنای برخورداری از آرامش ذهنی، حمایت عاطفی و روانی و حفاظت در برابر تهدیدات جسمی است. این احساس نقش کلیدی در رشد روانی، اجتماعی و فیزیکی کودک دارد. کودک در محیط امن، با اعتمادبه‌نفس بیشتری به کشف دنیای اطراف پرداخته و مهارت‌های لازم برای زندگی را بهتر فرا می‌گیرد.

1. احساس امنیت در خانواده: خانواده نخستین نهاد ایجادکنندۀ امنیت برای کودک است. ابراز عشق و محبت، در آغوش گرفتن، بازی کردن و توجه به نیازهای عاطفی، احساس امنیت کودک را تقویت می‌کند. برعکس، بی‌توجهی والدین، صحبت از مشکلات مالی و غیبت طولانی اعضای خانواده، احساس ناامنی را افزایش می‌دهد.
2. احساس امنیت در مدرسه: مدرسه پس از خانواده، مهم‌ترین فضای شکل‌گیری احساس امنیت است. محیطی عاری از خشونت و آزار، همراه با معلمان حمایت‌گر و روابط همسالان مبتنی بر احترام، از عوامل مؤثر بر احساس امنیت دانش‌آموزان محسوب می‌شود.
3. احساس امنیت در جامعه: کودکان در فضاهای عمومی مانند پارک‌ها، خیابان‌ها و وسایل نقلیه، نیازمند محافظت در برابر خطرات فیزیکی و روانی هستند. طراحی فضاهای شهری مناسب، نظارت بر اماکن عمومی و آموزش مهارت‌های خودمراقبتی به کودک، احساس امنیت او را در جامعه افزایش می‌دهد.
4. احساس امنیت کودکان در شرایط بحرانی و جنگ: در موقعیت‌های تنش‌زا نظیر وقوع جنگ یا بحران‌های اجتماعی، بهره‌گیری از ابزارهای فرهنگی و روان‌شناختی مانند قصه‌گویی، کاربرد مؤثری در ایجاد حس امنیت و آرامش دارد. این روش با ارائه الگوهای سازگارانه و القای پیامِ حل‌پذیر بودن چالش‌ها، به بازسازی احساس آرامش و امنیت ذهنی کودک کمک می‌کند.

نهادها و بازیگران تأمین احساس امنیت

احساس امنیت از طریق اعتماد به نهادهایی مانند دولت، نیروهای تأمین‌کنندۀ امنیت، خانواده، مدرسه، نظام اقتصادی و شبکۀ دوستان حاصل می‌شود.

1. مردم: احساس امنیت برساختی اجتماعی است که به مشارکت عمومی و سطح اعتماد متقابل شهروندان در حوزه‌های جانی، مالی و عقیدتی بستگی دارد.
2. پلیس: با برقراری نظم و برخورد قاطع با جرائم، توأم با رفتار تعاملی، بستر روانی لازم برای استمرار فعالیت‌های اجتماعی و اقتصادی را فراهم می‌سازد.
3. قوه قضائیه: از طریق پیگرد قانونی مخلان امنیت روانی و برخورد با شایعه‌پراکنی، از آرامش عمومی صیانت می‌کند.
4. رسانه‌ها و صداوسیما: با مدیریت افکار عمومی و مقابله با یأس‌آفرینی، در تقویت و ارتقای امنیت روانی جامعه نقش ایفا می‌کنند.
5. شبکه‌های اجتماعی: احساس امنیت در شبکه‌های اجتماعی به‌معنای توانایی ادامۀ فعالیت بدون مزاحمت و تهدید است. گسترش دوست‌یابی، تبادل اطلاعات و دادوستد مالی در فضای مجازی، نیاز به این احساس را افزایش داده است. رفتارهای هنجارشکنانه، آزار آنلاین (به‌ویژه برای زنان) و شایعه‌پراکنی، امنیت کاربران را کاهش می‌دهد.
6. دشمنان: با هجمه‌های روانی و جنگ نرم، در تلاش برای کاهش احساس امنیت در مردم هستند.

وضعیت احساس امنیت در ایران

بر اساس موج چهارم پیمایش ملی ارزش‌ها و نگرش‌های ایرانیان، احساس امنیت در ایران در ابعاد مختلف وضعیتی پایین‌تر از سطح متوسط دارد. برای مثال، در بعد امنیت جانی، بیش از نیمی از مردم ایران مال و اموال خود را در جامعه در امان نمی‌دانند. در بعد امنیت شغلی، نزدیک به هفتاد درصد شهروندان نگران از دست دادن شغل خود هستند. در بعد امنیت فضای شهری، زنان به‌طور مشخص احساس امنیت کمتری نسبت به مردان داشته و استان البرز در میان استان‌های کشور بالاترین میزان احساس ناامنی را ثبت کرده است.

همچنین، نارضایتی از وضعیت کلی کشور نیز به‌عنوان شاخصی غیرمستقیم از احساس ناامنی وجودی و اجتماعی در نظر گرفته شده است. بر این اساس، بیش از نود درصد مردم نسبت به وضع موجود نارضایتی داشته و آن را یا نیازمند اصلاح می‌دانند یا غیرقابل اصلاح ارزیابی کرده‌اند. تنها کمتر از ده درصد مردم وضع فعلی را مطلوب تلقی می‌کنند. ناامیدی از اصلاح وضعیت در استان‌های آذربایجان غربی و کردستان بیش از سایر مناطق است.

مهمترین مسائلی که مردم به‌عنوان تهدیدهای اصلی علیه امنیت خود معرفی می‌کنند، به‌ترتیب عبارتند از گرانی و تورم (امنیت اقتصادی)، بیکاری (امنیت شغلی)، اعتیاد (امنیت اجتماعی و جانی)، فساد اقتصادی و اداری (امنیت اقتصادی و اعتماد نهادی)، مسکن (امنیت اقتصادی و وجودی) و حجاب (امنیت اجتماعی و هویتی).

علاوه بر آن، کاهش احساس امنیت و نارضایتی گسترده با کاهش مشارکت اجتماعی و سیاسی مرتبط دانسته شده است. همچنین، حدود شصت درصد از جامعه (گروه معتقد به اصلاح) به‌عنوان «وفاداران به وضعیت کنونی» و حدود سی درصد (گروه معتقد به غیرقابل اصلاح بودن) به‌عنوان «خارج‌شدگان یا قهرکردگان» دسته‌بندی شده‌اند. تداوم وضع موجود، به گفتۀ پژوهشگران ممکن است به بحران‌های سیاسی و اجتماعی در ابعاد بزرگ‌تر منجر شود.

منابع

• قرآن کریم.
• «10 راه داشتن حس امنیت، در جهانی ناامن»، وب‌سایت سلامت پاد، تاریخ درج مطلب: 27 مهر 1401ش.
• «آرامش روانی در شرایط بحران و جنگ»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 14 اسفند 1404ش.
• «احساس امنیت روانی، مستلزم بهره‌مندی از 6 نیاز درونی»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 13 دی 1395ش.
• «احساس عدم امنیت در جامعه؛ آینه‌ای از واقعیت یا بازتابی از ترس‌های درونی؟»، خبرگزاری امید، تاریخ درج مطلب: 8 شهریور 1404ش.
• «اصل و اساس احساس امنیت چیست؟»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 23 تیر 1404ش.
• «امنیت اصلی‌ترین نیاز مردم و کشور»، وب‌سایت آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: 18 مهر 1401ش.
• «امنیت و ایمنی کودکان؛ حق هر کودک برای زندگی بهتر»، خبرگزاری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 29 شهریور 1404ش.
• بوزان، باری، مردم، دولت‌ها، هراس، به‌ترجمۀ محمدعلی قاسمی، تهران، پژوهشکدۀ مطالعات راهبردی، 1387ش.
• بیات، بهرام، جامعه‌شناسی احساس امنیت، تهران، امیرکبیر، 1388ش.
• جهانبخش گنجه، صادق، «مطالعۀ کیفی احساس امنیت زنان در محیط خانواده مورد مطالعه: زنان مراجعه‌کننده به مراکز مشاوره در شهرستان کرج»، مطالعات زن و خانواده، دورۀ 8، شمارۀ 2، پیاپی 17، 1399ش.
• حمیدی‌پور، رحیم و رجبی، فاطمه، «پیش‌بینی احساس امنیت اجتماعی براساس هویت اجتماعی، هوش فرهنگی و معنویت»، پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، دورۀ 7، شمارۀ 1، پیاپی 20، 1397ش.
• رادفر، محمدرضا و حبیب‌زاده، اصحاب، «عوامل اجتماعی مؤثر بر احساس امنیت اجتماعی»، انتظام اجتماعی، دورۀ 10، شمارۀ 2، 1397ش.
• «راه‌هایی برای ایجاد حس امنیت در کودکان»، خبرگزاری بیتوته، تاریخ بازدید: 10 اردیبهشت 1405ش.
• کرد زنگنه، جعفر و دیگران، «بررسی میزان احساس امنیت زنان و عوامل مؤثر در آن»، مطالعات راهبردی زنان، دورۀ 18، شمارۀ 71، 1395ش.
• گیدنز، آنتونی، پیامدهای مدرنیته، به ترجمۀ محسن ثلاثی، تهران، مرکز، 1377ش.
• فتحی، یوسف، «رابطۀ احساس امنیت و بهداشت روانی در قرآن کریم»، پژوهشنامۀ معارف قرآنی، دورۀ 3، شمارۀ 10، 1391ش.
• فرخی، علیرضا، «تحلیل جامعه‌شناختی احساس امنیت زنان و عوامل مؤثر بر آن در کلان‌شهر شیراز»، جامعه‌شناختی صنعتی، دورۀ 2، شمارۀ 1، پیاپی 3، 1404ش.
• «قدرت قصه‌گویی در ایجاد حس امنیت برای کودکان»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ درج مطلب: 26 اسفند 1404ش.
• محمدی، فاطمه و نعمتی، فاطمه، «مطالعۀ راهکارهای افزایش احساس امنیت زنان در شبکه‌های اجتماعی براساس تجربۀ زیستۀ زنان فعال»، پژوهشنامۀ زنان، دورۀ 16، شمارۀ 51، 1404ش.
• مولائی، جابر، «نقش سرمایۀ فرهنگی در ارتقاء احساس امنیت اجتماعی زنان در شهر دره شهر»، فصلنامۀ مطالعات توسعه پایدار شهری و منطقه‌ای، دورۀ 6، شمارۀ 4، پیاپی 22، 1404ش.
• «نارضایتی 92 درصدی مردم از وضعیت فعلی ایران»، خبرگزاری هورگان، تاریخ درج مطلب: 23 شهریور 1403ش.
• «نزاع با افزایش احساس امنیت کم می‌شود/ فرهنگ عذرخواهی ضعیف است»، خبرگزاری دفاع مقدس، تاریخ درج مطلب: 14 اردیبهشت 1395ش.
• نویدنیا، منیژه، «درآمدی بر امنیت اجتماعی»، فصنامۀ مطالعات راهبردی، دورۀ 6، شمارۀ 19، 1382ش.
• «وجود احساس امنیت در جامعه یک ضرورت است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 18 مرداد 1396ش.
• ولایتی‌نژاد، مصطفی و دیگران، «تأثیر توسعۀ مشارکت عمومی بر احساس امنیت»، توسعۀ اجتماعی، دورۀ 19، شمارۀ 2، 1403ش.
• یاری، حامد و هزار جریبی، جعفر، «بررسی رابطۀ احساس امنیت و اعتماد اجتماعی در میان شهروندان»، پژوهش‌های راهبردی مسائل اجتماعی، دورۀ 1، شمارۀ 4، 1391ش.