محرم در لرستان

محرم در لرستان، سوگواری ویژه و سنتی مردم لرستان در عزای امام حسین.

قبل از اسلام در لرستان، آيين‌های مختلفي از جمله زرتشت، مِهرپرستی و پرستش آناهیتا، رواج داشت. بعد از ورود اسلام به ایران، مردم لرستان به دين اسلام گرايش پيدا كردند. از قرن هشتم هجري، مردم لرستان به‌تدریج، مذهب تشيع را پذيرفتند. در حال حاضر، لرستان يكي از مناطق مهم شيعه‌نشين در ايران است. عموميت داشتنِ مذهب تشیع در منطقۀ لُرنشين، محبت و دوستي با خاندان پيامبر اکرم، وجود سادات، امام‌زاده‌ها و زيارتگاه‌ها در مناطق مختلف لرستان، از جمله نشانه‌های پيوند قومِ لُر با مذهب تشيع است. این پیوند، موجب شکل‌گیری آیین ویژۀ سوگواری اهالی لرستان در ایام محرم و سالگرد شهادت امام حسین شده است.

عزاداری مردم لرستان در محرم

یکی از رسم‌های قدیمی در عزاداری مردم لرستان، برپا کردن تکیه‌های عزا در هر محله است. اهالیِ هر محله فضای این تکیه‌ها را با پارچه‌های سیاه ساده و طرح‌دار، سیاه‌پوش کرده و مراسم روضه و نوحه‌خوانی را در آن برگزار می‌کنند. زنجیر، عَلَم، چهل‌چراغ، طبل‌، سنج و بلندگو از لوازم راه‌اندازی تکیه و هیئت است.

سازِ چَمَر

یکی از آیین‌های عزاداری حسینی در لرستان، نوحه‌خوانی با نوای چَمَرونِه است. چمر به‌معنای آشکارا و هویدا است. ساز چمر، نوعی مقام موسیقی بی‌کلام و حزن‌انگیز است که در عزای امام حسین نواخته می‌شود. مویۀ چمر، گونه‌ای از آیین سوگ است که در استان‌های لرستان، کرمانشاه و ایلام، رواج دارد و در سال 1397ش به نام کرمانشاه، ثبت ملی شد. در مراسم صبح عاشورا، سُرنا‌نوازان در ساز و دُهُل نواخته و با مِلُودی مرگ، عزاداران را از غم و ماتم حسینی، لبریز می‌کنند.

آیین چِهل مِنبر

یکی از آیین‌های کهن در روز تاسوعا و عاشورا، آیین چهل منبر یا چهل دختران است. زنان به یاد حضرت زینب، با پای پیاده و بدون کفش، چهل منزل را با گفتنِ ذکر، طی می‌کنند. زنان و دختران با پوشیدن نقاب و چادر سیاه و با تهیه چهل شمع و قند، در چهل منزل توقف کرده و شمع‌ها را روشن و حوائج خود را از خداوند درخواست می‌کنند. این آیین در گذر زمان، با خرافات آمیخته شده است.

آیین گِل‌مالی

از آیین‌های قدیمی لرستان گل‌مالی است. فردوسی، در داستان مرگ سهراب، خاک بر سر ریختن لشگریان را به شعر درآورده است. آیین گل‌مالی به‌عنوان میراث معنوی و ناملموس در سال 1397ش، ثبت ملی شد. مردم لرستان از دیرباز، در غم از دست دادن عزیزان بر سر و شانۀ خود خَرَّه یا گلِ عزا می‌مالیدند. طبق این رسوم عزا، در روز نهم محرم، به یاد امام حسین، خاک تمیز و الک شده و گلاب آماده می‌کنند تا گِلِ عزایِ روز دهم را تهیه کنند. مردم در سپیده‌دمِ روز عاشورا، حوضچه‌های گل به شکل مربع و دایره‌ای ‌را ساخته و سر تا پای خود را با گل آغشته می‌کنند و در کنار آتش می‌ایستند تا گِل‌ها خشک شود. مراسم خَرَّه‌گیری یا گِل‌مالی، در کنار هیزم‌های برافروخته و با زمزمه‌های لری همانند «هِی‌رو هِی‌رو» گفتن و با صدای سازِ چَمَرونِه شروع می‌شود. برخی از عشایر اسبان و برخی از شهرنشینان ماشین‌های خود را گل‌مالی می‌کنند. با سینه زدن عزادارن، گرد و غبار در فضای هیئت‌ها و تکیه‌ها ایجاد می‌شود. با اقامه نماز ظهر عاشورا، برخی سر و لباس‌های گِلی خود را در حمام‎‌های عمومی، به‌صورت رایگان شستشو‌ می‌کنند و برخی با سر و لباس گلی در مراسم شام غریبان حاضر می‌شوند. عزاداری با آیینی به نام «طُوق اِشگِس» به پایان می‌رسد. طوق، نمادی از عَلَم علمدار کربلا است که توسط مردان در دسته‌جات عزاداری، با نام «عِلَم‌وِردار» هیئت، حمل می‌شود و در پایان ظهر عاشورا به یاد افتادن عَلَم حضرت عباس، قسمت‌های مختلف آن از هم جدا می‌شود که به این عمل در گویش محلی «طُوق اِشگِس» و به زبان لکی «طُوق اِشکِیا» گفته می‌شود.

آثار گل‌مالی

خَرَّه‌ یا گِل گرفتن در سوگ و ماتم حسینی علاوه بر ایجاد خضوع روحی و جسمی در عزاداران و رهگذران، در یادآوریِ خاک‌آلودشدنِ شهدا و اسرای کربلا، برآورده شدن حاجت و شفا گرفتن، مؤثر دانسته می‌شود. در گزارشی تاریخی، درمان ضعف بینایی و درد چشم آیت‌الله سیدحسین بروجردی به‌واسطۀ تبرک گِل عزای یکی از عزاداران امام حسین صورت گرفته است. همچنین مراجع تقلید شیعه، گِل‌مالی کردنِ سر و بدن در روز عاشورا را به نشانۀ حزن و اندوه و عزادار بودن، در حد متعارف و انگشت‌نما نشدن، بدون اشکال می‌دانند و اگر موجب وهن باشد، آن را جایز ندانسته‌اند. از این منظر، گِل مالی، سنتی مردمی است و ریشه‌ای در روایات ندارد.

آیین خیمه‌سوزانی

در برخی از شهر‌های لرستان، از جمله اشترینان، در روز عاشورا، خیمه‌هایی به رنگ سبز و سیاه بر پا می‌شود. ظرف‌هایِ پُر از خرَّه یا گِل، پارچه‌های سبز، تخم مرغ، اسپند و شمع، برای توزیع بین عزاداران، در کنار خیمه‌ها گذاشته می‌شود و عزاداران در زیر خیمه‌ها، زیارت عاشورا قرائت می‌کنند. بعد از اقامه نماز ظهر عاشورا، عزاداران دور خیمه‌ها حلقه زده و روضه و نوحه‌خوانی می‌کنند. با سوزاندن خیمه‌ها، عزاداران به یاد ظهر عاشورا، به سر و سینه می‌زنند. در پایان مراسم خیمه‌سوزانی، از سوگواران حسینی، با حلیم نذری، پذیرایی می‌شود. قدمت این نوع عزاداری، به صد سال پیش بر‌می‌گردد.

آیین بستنِ سقاخانه

یکی از آیین‌های کهن در لرستان که مخصوص شهرستان بروجرد است، بستنِ سقاخانه در درون منازلِ شخصی است. سقاخانه به فضای کوچکِ دارایِ آبی گفته می‌شود که در معابر عمومی برای آب دادن به رهگذران، درست شده است؛ اما معنای سقاخانۀ‌ محرم در بروجرد متفاوت است. قبل از شروع محرم، برخی از مردم بروجرد، برای ادای نذر، با نصب پرچم سیاه در سر درِ منزل، یکی از اتاق‌های منزل خود را با پارچه‌های مشکی، سیاه‌پوش می‌کنند. در بالا و یا گوشۀ اتاق، منبرِ چوبی با تعدادی چراغِ نفت‌سوز و یا برقی قرار می‌دهند. صاحبان سقاخانه، بعد از ظهر و یا شب، در درب منزل یا پشت پنجره، ضبط صوت همراه با پخش نوحه قرار می‌دهند تا رهگذران و عزاداران متوجه شوند که این خانه، سقاخانه دارد. در سقاخانه، غالباً زنان و کودکان حضور پیدا می‌کنند و با نذری گلاب، چای، خرما، نقل، شربت، حلوا، شیر و غیره، پذیرایی می‌شوند. آیین سقاخانه، در سال 1391ش به عنوان میراث معنوی و ناملموس، ثبت ملی شد.

آیین نذری‌دادن

مردم لرستان همانند سایر مناطق ایران، در ماه محرم، برای ادای نذر و برآورده شدن حاجت، به شیوه‌های زیر، عمل می‌کنند:

1. نوشتن جملات و دلنوشته‌های فارسی و یا عربی روی شیشه ماشین؛
2. توزیع شربت آبلیمو و زعفران؛
3. پایِ برهنه عزاداری کردن و طبل زدن کودکان؛
4. طبخ و توزیع غذا از جمله حلیم، شله‌زرد، آش‌رشته، عدس‌پلو با کشمش، قورمه‌سبزی، زرشک پلو، قیمه و آبگوشت امام حسینی؛
5. برپایی تکیه و ایستگاهِ عزا در محله‌ها و پخش نوحه و توزیع شربت، چای و خرما.

منابع

• «آداب خاص عزاداری مردم لرستان»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: 19 شهریور 1397ش.
• «آشنایی با آیین چهل‌منبر در لرستان»، وب‌سایت همشهری، تاریخ درج مطلب: 1 شهریور 1399ش.
• «چمر»، وب‌سایت پارسی ویکی، تاریخ بازدید: 19 مرداد 1401ش.
• «حضور در سقاخانه؛ از آیین‌های محرم در بروجرد»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: 23 شهریور 1397ش.
• «حکم گل‌مالی در عزاداری چیست؟»، وب‌سایت ستاره، تاریخ درج مطلب: 12 اردیبهشت 1401ش.
• سید، «دين و مذهب»، وبلاگ خورشید لر وبلاگ لرهای ایران (لرکوچک و لربزرگ)، تاریخ درج مطلب: 20 آبان ۱۳۸۵ش.
• شاهد‌پور، الهام، «سقاخانه‌های بروجرد سنتی‌ترین نماد از قدمت عزاداری محرم در ایران است»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 3 مهر 1396ش.
• «شفا گرفتن آیت‌الله بروجردی از گل پای عزاداران»، وب‌سایت حجره فقاهت، تاریخ درج مطلب: 2 مرداد 1395ش.
• صفربیرانوند، نسرین، «نگاهی به پیشینه و فلسفه «گِل‌مالی» لرستانی‌ها/ اقامه عزای پرشور حسینی با آیینی به جای مانده از ایران باستان»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 15 مرداد 1401ش.
• طاها، مهدی، «حکم گل‌مالی برای عزاداری»، وبگاه پاسخگویی به سوالات دینی هدانا، تاریخ درج مطلب: 19 فروردین 1396ش.
• عبدالهی نوروزی، عزت‌الله، «علل گسترش تشيع در قلمرو اتابكان لر بزرگ»، وبلاگ گذرگاه تاریخ، تاریخ درج مطلب: 23 شهریور 1395ش.
• «عاشورا و حزن انگیزترین سوگواری با «سرنای چمری» لرستان+فیلم و عکس»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 9 آذر 1399ش.
• «عاشواریی متفاوت در اشترینان بروجرد»، وب‌سایت شبکه اطلاع‌رسانی راه دانا، تاریخ درج مطلب: 18 مهر 1395ش.
• «فلسفه گِل‌مالی لرستانی‌ها در روز عاشورا چیست؟»، پایگاه خبری دخالت، تاریخ درج مطلب: 9 آگوست 2022م.
• قربانی‌نژاد، پریسا، «ماجرای شفای آیت‌الله العظمی بروجردی در آئین‌ گِل‌مالی عزاداران حسینی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 14 مرداد 1401ش.
• «گِل‌مالی روایتی از عمق اندوه عاشورا؛ عشقی که از آب ‌و خاک می‌روید»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 8 مهر 1396ش.
• «مویه‌ای باستانی با عمری هزاران ساله + اجراهایی از مقام «چمر» یا «چمری»»، وب‌سایت ایلنا، تاریخ درج مطلب: 4 آذر 1400ش.
• «نذری‌های سرور و سالار شهیدان در لرستان وسفره‌هایی سرشار از برکت»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: 28 مهر 1394ش.