روز بزرگداشت شیخ مفید

روز بزرگداشت شیخ مفید؛ نماد تجلیل از عقلانیت، اجتهاد و پویایی علمی در تاریخ تشیع.

روز بزرگداشت شیخ مفید یکی از مناسبت‌های درج‌شده در تقویم رسمی جمهوری اسلامی ایران است که به‌منظور پاسداشت مقام علمی، فقهی و کلامی محمد بن محمد بن نعمان، معروف به شیخ مفید (۳۳۶–۴۱۳ق)، متکلم و فقیه نامدار امامیه، تعیین شده است. این مناسبت ملی با هدف توجه سالانه به نقش کلیدی این عالم شیعی در پایه‌گذاری روش‌شناسی عقلانی در استنباط احکام، تدوین اصول فقه ساختاریافته و ایجاد موازنه میان عقل و نقل در اندیشۀ اسلامی گرامی داشته می‌شود و بستری برای ارایۀ دستاوردهای جدید در حوزۀ پژوهش در میراث علمی و تقریب مذاهب اسلامی به‌شمار می‌رود.

تاریخچه و بستر نام‌گذاری روز بزرگداشت

نام‌گذاری نهم آذرماه به این عنوان، ریشه در تصمیمات مصوب شورای عالی انقلاب فرهنگی دارد. بستر اصلی این رویداد، برگزاری «کنگرۀ جهانی هزاره شیخ مفید» در فروردین ۱۳۷۲ش مصادف با شوال ۱۴۱۳ق در شهر قم بود. این رویداد بین‌المللی که با حضور و پیام مراجع عظام تقلید و دانشمندان برجستۀ جهان اسلام برگزار شد، با قرائت پیام جامع علمی و تبیینی رهبری در تاریخ ۲۸ فروردین ۱۳۷۲ش به‌صورت آغاز به‌کار کرد و طی آن بیش از ۲۵۰ شخصیت علمی از ۲۳ کشور جهان به بررسی افکار شیخ مفید پرداختند. پس از ابعاد وسیع علمی این کنگره، این روز به پیشنهاد شورای فرهنگ عمومی در تقویم ملی کشور تثبیت و ماندگار شد تا ابعاد شخصیتی و روش‌شناسیِ علمی او سالانه مورد بازخوانی قرار گیرد.

جایگاه علمی شیخ مفید

شیخ مفید از برجسته‌ترین عالمان امامیه در قرن چهارم هجری بود. اهمیت او در تاریخ تشیع به جهت ایجاد یک تحول روش‌شناختی است؛ پیش از او، مکتب علمی شیعه بیشتر بر رویکرد حدیثی و نقلی (به پیشگامی شیخ صدوق) استوار بود اما شیخ مفید با بهره‌گیری از مبانی عقلانی، کلام و اصول فقه، راه بحث، استدلال و مناظره را به روی شیعیان گشود. او در بغداد به مرجعیت علمی رسید و با متکلمان برجستۀ اهل سنت به مناظره پرداخت. تربیت شاگردانی همچون سید مرتضی، سید رضی و شیخ طوسی و نیز نگارش حدود ۱۷۰ تا ۲۰۰ اثر علمی، نقش او را به‌عنوان حلقۀ وصل و تثبیت‌کنندۀ مکتب علمی امامیه ابدی ساخت.

بخش دیگری از جایگاه علمی شیخ مفید به آثار تاریخ‌نگاری او، به‌ویژه کتاب شاخص الارشاد اختصاص دارد که با هدف تبیین زندگانی و فضایل ائمه دوازده‌گانه و تحت تأثیر اندیشه‌های کلامی او تألیف شده است؛ سبک تاریخ‌نگاری او به‌دلیل پایبندی به معیارهای منحصربه‌فرد علمی نظیر امانت‌داری و انصاف در نقل حوادث، داوری عقلانی در رد یا پذیرش گزارش‌ها، نقد روش‌مند احادیث و در نظر گرفتن حدود تقیه، تفاوت آشکاری با سایر مورخان هم‌عصر خود دارد.

ابعاد اجتماعی و آثار فرهنگی

بزرگداشت سالانۀ شیخ مفید، فراتر از یک یادبود نمادین، آثار فرهنگی و اجتماعی مهمی در جامعه علمی دارد. اهمیت اصلی این روز، معرفی شیخ مفید به‌عنوان پایه‌گذار قالب علمی و منطقی فقه و اصول شیعه است. او فقه شیعه را از محدودیتِ نقلِ صرفِ روایات (مکتب قمیین) و همچنین از انحراف و تمایل به‌سمت روش‌های ظنی مانند قیاس (مکتب ابن‌جنید) نجات داد و با تالیف کتب ارزشمندی چون المقنعه و التذکره، روشی استوار و قانون‌مند برای استنباط احکام بر پایۀ عقل، کتاب و سنت بنا کرد که تا امروز مسیر اصلی حوزه‌های علمیه است.

علاوه بر آن، این مناسبت یادآور روش ابتکاری او در آشتی دادن «عقل و نقل» در کلام اسلامی است. شیخ مفید مرز میان عقل و وحی را مشخص کرد؛ او نشان داد که عقل با وجود حجیت، در فهم جزئیات صفات الهی به راهنمایی وحی نیاز داشته و از سوی دیگر، هر حدیثی که به صراحت با حکم عقل مخالف باشد، فاقد اعتبار است.

از بعد تاریخی و اجتماعی، بررسی حیات او در بستر پرآشوب بغداد و عصر عباسی، نشان‌دهندۀ جهاد علمی او در میان سخت‌ترین محنت‌ها و تبعیدها است؛ تا جایی‌که شواهد تاریخی حکایت از یک غیبت و گرفتاری دو ساله برای او در میان سال‌های ۴۰۵ تا ۴۰۷ق دارد. بازخوانی سیرۀ او در این روز بزرگداشت، امروزه نقشی استراتژیک در خنثی‌کردن تبلیغات تفرقه‌افکن و دروغ‌پردازی‌ها علیه معارف شیعه داشته و زمینه‌ساز آموختن مسالمت، مهربانی، تقریب مذاهب و تحکیم وحدت میان مسلمین جهان است.

برنامه‌ها و اقدامات اجرایی

به‌مناسبت روز بزرگداشت شیخ مفید، همه‌ساله برنامه‌ها و فعالیت‌های علمی و پژوهشی متعددی در سطح کشور برگزار می‌شود. مهم‌ترین اقدامات اجرایی و برنامه‌های مرتبط با این مناسبت عبارت‌اند از:

1. احیا و بازنشر آثار: تصحیح، تجدید چاپ و انتشار دورۀ کامل مصنفات شیخ مفید به‌عنوان یک جنبش احیای آثار و میراث ماندگار علمی.
2. موضوع‌بندی و دیجیتال‌سازی: اقدام بنیادین در جهت نمایه‌سازی، موضوع‌بندی رایانه‌ای و استخراج ساختاریافته اهم موضوعات کلامی، اصولی و فقهی از میان آثار شیخ مفید با تکیه بر ساختار کتاب‌هایی همچون التذکره.
3. همایش‌های استانی و منطقه‌ای: توسعۀ جریان بزرگداشت شیخ مفید از پایتخت و مراکز حوزوی به سایر استان‌ها و شهرستان‌های کشور، نظیر برگزاری همایش‌های تبیینی در استان خوزستان و شهرستان کازرون، جهت فراگیر کردن شناخت ابعاد شخصیتی او.
4. طرح‌های هویت‌شناسی در مدارس: راهبری نهادهای آموزشی و آموزش و پرورش در جهت آشنا ساختن دانش‌آموزان با بزرگان دین و مذهب، به‌ویژه در مدارس و دبیرستان‌هایی که به‌نام این عالم شیعی مزین هستند، با هدف انتقال فرهنگ اهل‌بیت به نسل‌های جدید.
5. نشست‌ها و همایش‌های علمی: برگزاری کرسی‌های نظریه‌پردازی، نشست‌های تخصصی در حوزه‌های علمیه و دانشکده‌های الهیات جهت بررسی افکار تشیع راستین، نسبت عقل و نقل و پاسخ‌گویی به نیازهای معرفتی روز.
6. آیین‌های فرهنگی و هنری: برپایی محافل ادبی و شب‌های شعر با حضور شاعران و ادیبان برای قرائت چکامه‌ها و سروده‌هایی در پاسداشت جایگاه علمی و معنوی این متکلم شیعی.

منابع

• «9 آذر، روز بزرگداشت شیخ مفید»، جام‌جم آنلاین، تاریخ بارگذاری: 9 آذر 1394ش.
• «9 آذر؛ روز بزرگداشت شیخ مفید»، وب‌سایت ستاره، تاریخ بارگذاری: 11 آبان 1400ش.
• «اولین همایش بزرگداشت شیخ مفید در شهرستان کازرون برگزار شد»، وب‌سایت مصلای نماز جمعۀ شهرستان کازرون، تاریخ درج مطلب: 8 آذر 1396ش.
• «به مناسبت روز بزرگداشت شیخ مفید»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ بارگذاری: 9 آذر 1384ش.
• «پیام به کنگرۀ جهانی هزارۀ شیخ مفید»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریج درج مطلب: 28 فروردین 1373ش.
• «در حاشیۀ کنگرۀ جهانی هزاره شیخ مفید»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 22 دی 1388ش.
• «شیخ مفید، بزرگ‌ترین تحول‌ساز مکتب تشیع است»، وب‌سایت جامعه‌الزهرا، تاریخ بارگذاری: 8 آذر 1397ش.
• «شیخ مفید، مرزدار مکتب اهل‌بیت»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: 9 آذر 1398ش.
• «کنگرۀ جهانی هزاره شیخ»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 6 خرداد 1400ش.
• «ماجرای بزرگداشت شیخ مفید»، وب‌سایت رادیو صبا، تاریخ درج مطلب: 8 آذر 1402ش.