عایشه بنتالشاطی، بانوی پژوهشگر، مفسر قرآن و ادیب مصری
تولد
عایشه عبدالرحمان، معروف به بنتالشاطی سال 1913م در دَمیاط مصر متولد شد.[۱] او در خانوادهای متدین پرورش يافت و بسیاری از اجداد و نياكان او، عالم دانشگاه الازهر بودند.[۲]
تحصیلات
عايشه علوم مقدماتي، ادبيات عرب و آموزش قرآن را نزد پدرش که از عالمان دانشگاه الازهر بود، فراگرفت.[۳] پس از مدتی موفق به دریافت گواهی «الكفاة» (آموزش خانگی) و رتبه اول آن در سطح کشور مصر شد. او در سال 1931م موفق به اخذ مدرک دیپلم شد. نبوغ و علاقۀ او به فرهنگ و مطبوعات سبب شد تا به این عرصه وارد شود ولی بهدلیل مخالفتهای خانوادهاش تصمیم گرفت با نام مستعار «بنتالشاطی» بهمعنی دخترِ ساحل بنویسد تا او را نشناسند. [۴]عایشه در «مجلة النهضة» آغاز به نشر شعر و مقاله کرد و مدتی بعد منتقد ادبی روزنامۀ الأهرام شد.[۵] او در سال 1936م در دانشگاه فؤاد اول (قاهره کنونی) مشغول به تحصیل در رشتۀ ادبیات عرب شد و پس از دریافت لیسانس، در سال 1941م فوقلیسانس خود را نیز با رتبۀ برتر بهپایان رسانید.[۶] او توانست دو سال بعد با ارائۀ پایاننامهای دربارۀ «ابوالعلاء معری» دکتری خود را نیز در رشتۀ ادبیات عرب با موفقیت دریافت کند.[۷]
ازدواج
بنتالشاطی در 1324ق با امین خولی قرآنپژوه و ادیب مصری ازدواج کرد.[۸]
فعالیتهای اجرایی
او مدتی استاد پژوهشهای قرآنی در دانشکدۀ شریعت و دارالحدیث و همچنین عضو مجمع البحوث الاسلامیه بود.[۹] همچنین مدتی در دانشگاه عینالشمس قاهر تدریس کرد و در سمت استاد به پژوهشهای قرآنی در دانشگاه مصر پرداخت. وی پس از بازنشستگی نیز بهعنوان استاد مطالعات عالی قرآنی در دانشگاه قرویین -در شهر فاس مراکش- مشغول تدریس بود.[۱۰]
بنتالشاطی و فمینیسم
با گسترش گرایشهای فمینیستی در میان زنان تحصیلکردۀ عرب، بنتالشاطی کتاب و مقالههایی در اینباره نوشت. او در کتاب «المفهوم الإسلامی لتحریر المرأه» ضمن رد تساوی زن و مرد بهمعنای آنچه فمینیستها بر آن قائل بودند، بر این نکته تأکید میکند که زن و مرد برای رسیدن به کمال وجودی خود به همدیگر نیاز دارند و هریک مکمل دیگری است.[۱۱]
مهمترین اثر بنتالشاطی
مهمترین اثر او «التفسیر البیانی للقرآن الکریم» است. او با پیروی از روش امین خولی محتوای هر آیه را بهگونهای موضوعی و بادقت در همۀ آیات مشابه آن و با توجه به سبکهای ادبی در قرآن بررسی میکند. او همچنین نظر به ترتیب نزول آیات مشابه به جستجوی قرائن و شواهد همراه آیات میپردازد و در این مسیر از تأویل خلاف ظاهر، توجه به اسرائیلیات و تحمیل اکتشافات علمی و اقوال نحویان و مفسران بر آیات پرهیز میکند و سعی دارد تا معنای اصلی هر واژه را با توجه به کاربردهای قرآنی بیان کند.[۱۲]
آثار در مورد زنان خاندان پیامبر
از عایشه بنتالشاطی بیش از 60 اثر در زمینههای گوناگون فقه، قرآن، تاریخ، رجال و سیره به یادگار مانده است. برخی نوشتههای او دربارۀ زندگی پیامبر اکرم و خاندان ایشان بهدلیل پردازشهای هنری و داستانی در کنار استنادهای تاریخی، آثار او را از معاصرانی چون طه حسین و محمد حسنین هیکل متمایز کرده است.[۱۳]
- از جمله کتاب «السیدة زینب عقیلة بنیهاشم» دربارۀ حضرت زینب که سبب محبوبیت بیشتر او میان شیعیان شده است.[۱۴]
- کتاب «تراجم سیدات بیت النبوه»؛ که مجموع پنج کتاب کوچکتر او در شرححال خاندان پیامبر (مادر، زنان، دختران پیامبر، زینب عقیلۀ بنیهاشم و سکینه دختر امام حسین است و با عنوانهای مختلفی چون آمنه مادر پیامبر، زنان پیامبر، بانوی کربلا زینب دختر زهرا (علیها سلام)؛ شیرزن کربلا یا زینب دختر علی (علیه السلام)، قهرمان کربلا، زینب دختر علی (علیه السلام)، زینب بانوی قهرمان کربلا، سکینه دختر سیدالشهدا ستاره درخشان سرزمین وحی، به فارسی ترجمه شده است.
دیگر آثار بنتالشاطی
- کتاب القرآن و التفسیر العصری؛
- کتاب مقال فی الانسان و الشخصیة الانسانیة؛
- کتاب القرآن و قضایا الانسان؛
- الاسرائیلیات فی الغزو الفکری؛
- القرآن و حریة الارادة؛
- القرآن و حقوق الانسان؛
- کتابنا الاکبر؛
- من اسرار العربیة فی البیان القرآنی؛
- مع ابیالعلاء فی رحلة حیاته؛
- الحیاة الانسانیة عند ابیالعلاء؛
- ابوالعلاء معرّی از مجموعه کتابهای «اعلام العرب»؛
- الخنساء؛
- الشاعرة العربیة الاولی؛
- تراثنا بین ماض و حاضر؛
- لغتنا و الحیاة؛
- قیم جدیدة للادب العربی، القدیم و الحاضر؛
- رجعة فرعون: روایة مصریة؛
- سید العزبة: روایة مصریة واقعیة؛
- ارض المعجزات: رحلة فی جزیرة العرب؛
- الغفران: دراسة نقدیة، رسالۀ دکتری؛
- جدید فی رسالة الغفران.[۱۵]
درگذشت
عایشه بنتالشاطی سرانجام در سال 1998م از دنیا رفت.[۱۶]
پانویس
- ↑ «ادعای عدم اعجاز علمی قران»، فارس نیوز، تاریخ درج مطلب: 1 اسفند 1394ش.
- ↑ «بنتالشاطی، شیدای زینب»، مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1390ش.
- ↑ «بنتالشاطی، شیدای زینب»، مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1390ش.
- ↑ شاکر و ساکی، «بنتالشاطی و سازماندهی تفسر ادبی»، 1393ش، ص85.
- ↑ «ادعای عدم اعجاز علمی قران»، فارس نیوز، تاریخ درج مطلب: 1 اسفند 1394ش.
- ↑ شاکر و ساکی، «بنتالشاطی و سازماندهی تفسیر ادبی»، 1393ش، ص85.
- ↑ شرقاوی، اتجاهات التفسیر فی مصر الحدیث، 1972م، ص203.
- ↑ کریمینیا، دانشنامه جهان اسلام، ج4، ذیل «عایشه عبدالرحمان بنتالشاطی»
- ↑ سعفان، المنهج البیانی فی تفسیر القرآن الکریم، 1981م، ص103.
- ↑ «ویراست تازهای از کتاب زینب بانوی قهرمان کربلا منتشر شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 26 اردیبهشت 1395ش.
- ↑ کریمینیا، دانشنامه جهان اسلام، ج4، ذیل «عایشه عبدالرحمان بنتالشاطی».
- ↑ سعفان، المنهج البیانی فی تفسیر القرآن الکریم، 1981م، ص115-120.
- ↑ کریمینیا، دانشنامه جهان اسلام، ج4، ذیل «عایشه عبدالرحمان بنتالشاطی».
- ↑ «عاشقانه بنتالشاطی زن محقق مصری دربارۀ حضرت زینب»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1390ش.
- ↑ کریمینیا، دانشنامه جهان اسلام، ج4، ذیل «عایشه عبدالرحمان بنتالشاطی».
- ↑ کریمینیا، دانشنامه جهان اسلام، ج4، ذیل «عایشه عبدالرحمان بنتالشاطی».
منابع
- «ادعای عدم اعجاز علمی قرآن»، فارس نیوز، تاریخ درج مطلب: 1 اسفند 1394ش.
- «بنتالشاطی، شیدای زینب»، مشرق نیوز، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1390ش.
- «عاشقانه بنتالشاطی زن محقق مصری دربارۀ حضرت زینب»، خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: 28 خرداد 1390ش.
- «ویراست تازهای از کتاب زینب بانوی قهرمان کربلا منتشر شد»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 26 اردیبهشت 1395ش.
- سعفان، کامل علی، المنهج البیانی فی تفسیر القرآن الکریم، قاهره، مکتبه الانجلو المصریه، 1981م.
- شاکر، محمدکاظم، ساکی، نانسی، «بنتالشاطی و سازماندهی تفسیر ادبی»، فصلنامۀ علمی- پژوهشی تحقیقات علوم قرآن و حدیث دانشگاه الزهرا سلام الله علیها، سال یازدهم، شمارۀ 4، زمستان 1393ش.
- شرقاوی، عفت محمد، اتجاهات التفسیر فی مصر الحدیث، قاهره، مطبعۀ الکیلانی، 1972م.
- کریمینیا، مرتضی، دانشنامه جهان اسلام، ج4، مدخل «عایشه عبدالرحمان بنتالشاطی»، 1394ش.
ویکی ز عایشه عبدالرّحمان بنت الشّاطی؛ مؤلّف و محقّق مصری در ادبیات عرب و علوم قرآنی است. او نویسنده کتاب «زینب بانوی قهرمان کربلا» است
زندگینامه
عايشه عبدالرحمن، ملقّب به بنت الشاطي، در سال 1913 ميلادي، در شـهر دميـاط از كشـور مصر، ديده به جهان گشود.
پدرش شيخ محمدعلي عبدالرحمن از روحانيون دانشگاه الازهـر بهشمار ميرفت. عايشه، پس از گذراندن دوران خردسالي، علوم مقدماتي، ادبيات عـرب و آموزش قرآن را نزد پدرش به خوبي فراگرفت [۱].
بنت الشـاطي پـس از مـدتي لياقـت و كـارداني خـود را نشـان داد و در سـال 1929م به دريافت گواهي (آموزش خانگي) و رتبه اول آن در سطح كشور مصـر نائل آمد. وي تحصيلات كلاسيك خود را ادامه داد و در سـال 1931م، موفـق بـه اخـذ مـدرك ديـپلم گرديد.
نبوغ و استعداد ذاتي، او را به عرصه فرهنگ و مطبوعات كشاند و به ايـن علـت كـه خانوادهاش با ورود او به اين عرصه مخالف بودند، براي خـود نـام مسـتعار «بنـت الشـاطي به معنای دختر ساحل» را برگزيد، تا خانوادهاش او را نشناسـند.
او در سـال 1936 بـه دانشـگاه فـؤاد اول (قاهرة كنوني) وارد شد و در رشته ادبيات عرب مشغول به تحصيل گرديد.[۲]
وي پس از چهار سـال تـلاش علمـي، در سـال 1939م، بـا موفقيـت، مـدرك ليسـانس را دريافت كرد. و پس از دو سال در 1941م فوق ليسانس خود را بـا موفقيـت دريافـت نمـود و نيز به عنوان رتبه اول دانشگاه برگزيده شد. [۳]
او دو سال بعد مدرك دكتراي خـود را در رشـته ادبيـات نامـه عـرب، بـا ارائـه پايـان «ابوالعلاء معرّي» دريافت نمود. وی از رساله دکترای خود در حضور استاد مسلّم ادبیات عرب مصر، دکتر «طه حسین»، به نحو شایسته ای، دفاع کرد. [۴]
بنت الشّاطی در ۱۹۴۵م با امین خولی ازدواج کرد. و همواره از او متأثر ماند، به گونهای که غالب تألیفات خود را به وی اهدا کرد. [۵]
روش تفسیری
بنت الشاطي در مقدمه كتاب «التفسير البياني للقرآن الكـريم» بـه آرا و نظرياتي كه از خولي دريافت كرده، صراحتاً اشاره میکند و سـعي دارد بـا رعايـت اين نظريات و اعمال آنها تفسير بنويسد.
بـه همـين دليـل او تعمـداً تعـدادي از سـورههای كوچك قرآن را براي تفسير انتخاب كرد تا نتايج حاصل از به كارگيري روش خولي را بـه طريقي فوق العاده مؤثر نشان دهد. او تأكيد مي كند كه هر يك از اين سورهها، يك واحـد موضوعي است؛ چرا كه خولي در خصوص تفسير موضوعي بـر ايـن نظـر اسـت كـه آيـات قرآن نه به صورت موضوعي مرتب شده تا هر موضـوعي تنهـا در فصـل و بـاب خـودش بيايد و نه مثل كتب فقهي، اخلاقي وتاريخ، بلکه حتي ترتيب آن همانند برخـي كتـابهای اديان نيز تدوين نشده است كه هر سفری، را به حادثهاي اختصاص داده باشد.[۶]
به همين دليل وي بر آن است كه مفسر بايست در كنار هر موضوعي درنگ كند و همـه آيات مربوط به آن موضوع را در كل قرآن استقصاء كند. به اين معنا كـه در تفسـير ترتيبـي به هر موضوعي كه ميرسد آن موضوع را به طور مستوفي در تمام قرآن بررسـي و در موارد بعد از پرداختن دوباره به اين موضوع پرهيـز كنـد، تـا بـدين وسـيله هـم بـه ديـدگاه صحيح دست يابد و هم از تكرار مباحث مصون بماند و هم تعيين حـدود معنـي را از طريـق تفسیر موضوعی قابل اطمینانتر میداند.[۷]
دیدگاه درباره حقوق زنان
با رواج گرایشهای فمینیستی در میان زنان تحصیل کرده جهان عرب، بنت الشّاطی کتاب و مقالاتی در این باره تألیف کرد.
او در کتاب «المفهوم الاسلامی لتحریر المرأة» تساوی زن و مرد به مفهوم جدید آن را نمیپذیرد، اما بر اینکه زن و مرد یکدیگر را کامل کرده و برای تحقق بخشیدن به کمال وجودی خود به همدیگر نیاز دارند، تأکید میکند.
به اعتقاد وی، هر چند مطابق آیات قرآن، مردان بر زنان حق سرپرستی دارند، اما هیچ یک از این دو، مسئول اعمال دیگری نیست و تفاوت نسل جدید زنان با گذشتگان در این است که زنان امروز از حقوق خدادادی خود باخبرند و میدانند که باید این حقوق را بگیرند و بطلبند، نه آنکه با لطائف الحیل آنها را به عنوان هدیه از چنگ مردان درآورند.[۸]
نقد روش تفسیری
«لتفسیر البیانی بنتالشاطی»؛ تفسیری بیانی است که مؤلف در آن روشهای منظمی را برای دستیابی به فهم دقیقتر از آیات، مبنای کار خود قرار دادهاست، به باور پژوهشگران وی در این مسیر، خود را تا حد زیادی موفق نشان داده است؛ اما در برخی موارد آسیبها و نقدهایی را میتوان بر آن وارد دانست که در تقویت و پربار شدن این روش تفسیری میتواند مؤثر باشد؛ نقدهای وارد شده را میتوان چنین بیان کرد:
- ادبی درنظرگرفتن متن قرآن بهصورت مطلق
- معیار قراردادن فهم مردم عصر نزول و مردود شمردن هرگونه تفسیر علمی و عصری از قرآن
- استغنا از روایات تفسیری
- استقصای همه آیات ناظر بر یک موضوع و تنظیم و تفسیر آنها برحسب ترتیب نزول
- عدم پایبندی به شیوه تفسیری خود در استقصا و تحلیل تمام کاربردهای یک واژه در برخی موارد
- توجیه وجه اختلاف معنایی در برخی کلمات مترادف که موفق به یافتن اقتضای معنایی درستی از آن در کاربرد قرآنی نشده است، بدون توجه به احتمال وجود فصاحت و آهنگ در کلام.[۹]
فعالیت
- نویسندگی در مجله «النهضة النسائیة» و مجله معروف «الاهرام»
- استاد زبان و ادبیّات عرب در دانشگاه «عین شمس» شهر قاهره
- استاد پژوهش های قرآنی در دانشکده شریعت و دارالحدیث
- استاد مطالعات قرآنی در دانشگاه «قرویین» شهر «فاس» به مدت 20 سال در مراکش
- عضو «مجمع البحوث الاسلامیه»
آثار
بنت الشاطی بیش از 60 اثر در زمینههای مختلف ادبی، فقهی، قرآن، تاریخ، رجال، سیره و ... دارد.
- کتاب الاعجاز البیانی للقران الکریم: ترجمه شده با عنوان «اعجاز بیانی قرآن»
- کتاب مقال فی الانسان و الشخصیة الانسانیة
بنت الشّاطی در این دو کتاب چندان بر روش ادبی و بیانی در تفسیر تکیه نمیکند، بلکه بیشتر به سبک اجتماعی و هدایتی در تفسیر ـ یعنی روش عبده، رشید رضا و سید قطب ـ نزدیک میشود و با نثر ویژه خود میکوشد تا مسائل انسان شناختی و ارتباط انسان با مفاهیم اساسی دین را در پرتو آیات قرآن بشکافد.
- کتاب القرآن و التفسیر العصری
- کتاب تراجم سیّدات بیت النبوة: این کتاب مجموعه پنج کتاب کوچکتر اوست که در شرح حال زنان خاندان پیامبر اکرم (صلّی اللّه علیه وآله وسلّم) مادر، زنان و دختران پیامبر، زینب عقیله بنی هاشم، و سکینه دختر امام حسین(علیه السلام) - تألیف کرده و غالب آنها به فارسی ترجمه شده است.[۱۰]
عناوین پارهای از ترجمهها چنین است:
- آمنه مادر پیامبر آمنه مادر پیغمبر اسلام (صلی الله علیه و آله)؛
- زنان پیامبر
- بانوی کربلا، زینب دختر زهرا (علیها السلام)؛
- شیرزن کربلا یا زینب دختر علی (علیه السلام)؛
- قهرمان کربلا، زینب دختر علی (علیها السلام)؛
- زینب بانوی قهرمان کربلا، سکینه دختر سیدالشهدا (علیه السلام)
- ستاره درخشان سرزمین وحی.
- کتاب مع المصطفی (علیه الصلاة والسلام)
- کتاب القرآن و قضایاالانسان
- الاسرائیلیات فی الغزو الفکری
- القرآن و حریة الارادة
- القرآن و حقوق الانسان
- کتابنا الاکبر
- من اسرار العربیة فی البیان القرآنی
- مع ابی العلاء فی رحلة حیاته
- الحیاة الانسانیة عند ابی العلاء؛[۱۱]
پانویس
- ↑ «زندگینامه عایشه عبدالرّحمان«بنت الشّاطی»،وبسایت علما و عرفا
- ↑ «بنت الشاطی، شیدای زینب»، وبسایت اطلاع رسانی حوزه
- ↑ دانشنامه قرآن و قرآن پژوهی، ج 1، ص 389
- ↑ «بنت الشاطی، شیدای زینب»، سایت اطلاع رسانی حوزه
- ↑ «عایشه عبدالرحمن بنت الشاطی»، در ویکی فقه
- ↑ شاکر، محمد کاظم و نانسی ساکی، «بنتالشاطی و ساماندهی تفسیرادبی»، فصلنامه علمی -پژوهشی«تحقیقات علومو قرآن»، 1393ش،ص4
- ↑ شاکر، محمد کاظم و نانسی ساکی، «بنتالشاطی و ساماندهی تفسیرادبی»، فصلنامه علمی -پژوهشی «تحقیقات علوم و قرآن»، 1393ش،ص4
- ↑ «عایشه عبدالرحمن بنت الشاطی»، در ویکی فقه
- ↑ سهرابی،ذبیح الله، «نقد التفسیر البیانی بنت الشاطی»، فصلنامه نقد کتاب قرآن و علوم دینی، 1396ش، ص1
- ↑ «بنت الشاطی، عایشه»، در ویکی نور
- ↑ «عایشه عبدالرحمن بنت الشاطی»، در ویکی فقه
منابع
- «عایشه عبدالرحمن بنت الشاطی»، در ویکی فقه، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1401ش.
- «بنت الشاطی، عایشه»، در ویکی نور، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1401ش.
- شاکر، محمد کاظم و نانسی ساکی، «بنتالشاطی و ساماندهی تفسیرادبی»، فصلنامه علمی -پژوهشی «تحقیقات علوم و قرآن»، 1393ش.
- سهرابی،ذبیح الله، «نقد التفسیر البیانی بنت الشاطی»، فصلنامه نقد کتاب قرآن و علوم دینی، 1396ش.
- «زندگینامه عایشه عبدالرّحمان«بنت الشّاطی»،وبسایت علما و عرفا، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1401ش.
- «بنت الشاطی، شیدای زینب»، وبسایت اطلاع رسانی حوزه، تاریخ بازدید: 16 بهمن 1401ش.
ویکی ج