پیشنویس:تعیین زمان ظهور امام مهدی
تعیین زمان ظهور امام مهدی؛ مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت امام مهدی.[دیدگاه ۱]
تعیین زمان ظهور امام مهدی که در اصطلاح دینی توقیت نامیده میشود، به معنای مشخص کردن زمان دقیق یا حدودی برای پایان غیبت و قیام منجی موعود در باورهای شیعه است. بر اساس منابع کلامی و روایات قطعی امامان شیعه، تعیین زمان برای این رویداد بهشدت نهی شده و علم به آن را منحصراً در اختیار و ارادهٔ خداوند میدانند. در منابع مرتبط با مهدویت، مدعیان تعیین وقت صریحاً دروغگو خوانده شده و تکذیب آنان واجب شمرده شده است. در تاریخ اجتماعی شیعه، گروههایی مانند کیسانیه، ناووسیه و واقفیه برای ظهور وقت تعیین کردند که هر بار با نرسیدن آن، دچار پراکندگی و اضمحلال شدند. همچنین در میان جریانهای غیرشیعه، گروه بهائیت نیز با تعیین زمانهایی برای تحقق موعود، دچار انحراف و خروج از اسلام شد که خود نمونهٔ عینی دیگری از موانع اجتماعی توقیت محسوب میشود.از اینرو، حفظ روحیهٔ انتظار دائمی و آمادگی مستمر، بدون وابستگی به زمانبندیهای خاص، از اصول بنیادین باور به موعود در اسلام بهشمار میرود.
مفهومشناسی
تعیین زمان ظهور امام مهدی در منابع اسلامی به توقیت معروف است. واژه توقیت از نظر لغوی، مصدر باب تفعیل و برگرفته از ریشه وقت است. از این ریشه، واژه وقت به معنای زمان معلوم و مشخص استخراج شده است. همچنین واژه موقوت به چیزی گفته میشود که محدود و معین گردیده باشد. از نظر اصطلاحی، در فرهنگ مهدویت، مقصور از توقیت، تعیین زمان ظهور امام مهدی چه با اشاره با جزئیات زمانی مانند ساعت، روز، ماه یا سال و چه به صورت اشارهای کلی اما مقید به یک زمان معین است.[۱] موضوع تعیین وقت ظهور حضرررت امام مهدی از صدر اسلام تا به امروز از زوایای حدیثی، تاریخی، فقهی و اجتماعی، به طور جامع بررسی شده است.[۲]
گونههای تعیین وقت ظهور
تعیین زمان ظهور در متون اعتقادی از سه جنبه قابل دستهبندی است:
نخست از منظر «فاعل» که به سه گونه الهی، معصوم و غیرمعصوم تقسیم میشود؛ دوم از حیث «فعل و میزان استناد» که شامل توقیت باواسطه (مستند به روایات معصومان) و توقیت بیواسطه (بدون استناد) است[۳] و سوم از نظر «دقت زمانبندی» که سه سطح را در بر میگیرد:
- توقیت حدودیِ قطعی، مانند پیشبینی وقوع در یک دهه خاص؛[۴]
- توقیت تفصیلی، مانند تعیین دقیق روز، ماه و سال؛[۵]
- توقیت اجمالی، ارجاع به زمانهای کلی مانند سالهای فرد و عاشورا،[۶] یا تقارن با نشانههایی چون خروج سفیانی، صیحه آسمانی و کشته شدن نفس زکیه.[۷]
در رویکرد کلامی، سطح سوم عموماً مصداق توقیتِ اصطلاحی تلقی نمیشود.[۸]
مستندات تعیین وقت
مستندات و دلایل تعیینکنندگان وقت برای ظهور، عبارتند از:
- روایات: مستند برخی از این وقتگذاریها، تعدادی از روایات اهلسنت و شیعه است؛ ازجمله روایت ابولبید، روایت ابوحمزه و روایت اصبغ بننباته اشاره کرد.[۹]
- کشف و شهود: بیشتر توقیتها به شکل شعر مانند شعر شاه نعمتالله ولی ماهانی کرمانی (م۸۳۲ یا ۸۳۴ق) بیان شدهاند؛ زیرا در بسیاری از موارد منبع این اشعار را کشف و شهود یا الهام دانستهاند.
- اشعار: برخی از اشعار دربارهٔ امام مهدی چنین به نظر میرسد که خود شاعران قصد تعیین زمان ظهور را نداشتهاند، بلکه دیگران بعدها از همان اشعار برای اثبات توقیتهای خود بهره بردهاند. از نمونههای مشهور، شعر «تائیه» دعبل خزاعی است که نزد امام رضا خواند و در آن گفت: خروج امام لا محاله خارج / یقوم علی اسمالله و البرکات.
- خواب و رؤیا: توقیت محمدشریف رازی (درگذشته ۱۳۷۹ش) از این نمونه است.[۱۰]
انگیزههای تعیین وقت
انگیزههای مختلفی در طول تاریخ برای تعیین وقت ظهور امام مهدی ذکر شده است و موافقان تعیین حدودی زمان ظهور، به دلایل زیر آن را جایز میدانند:
- گفتوگوی روایی: عدهای با توجه به اینکه روایات و احادیثی در این مسئله به دست آوردند، انگیزهای جز بحث و گفتوگوی روایی نداشتهاند و سال ظهور را از آن روایات استخراج کردهاند.
- بشارت ظهور: گروهی برای مژده نزدیک شدن ظهور، از ابزار تعیین وقت، برای اقناع مخاطب استفاده کردهاند.
- حرام نبودن تعیین وقت: برخی، ضمن حرام ندانستن تعیین وقت، بیان زمان را امری نیکو میدانند.
- تطبیق منجر به توقیت: برخی از اشخاص نشانههای ظهور را بر افراد یا رویدادهای زمان خود تطبیق میدهند و ناخودآگاه در دام تعیین محدوده زمانی ظهور گرفتار میشوند.[۱۱]
دلایل جایز نبودن تعیین وقت
مخالفان تعیین وقت برای ظهور، به دلایل زیر بر نادرستی آن تأکید کردهاند:
احادیث امامان
بسیاری از نویسندگان شیعه، روایاتی را که از تعیین وقت برای ظهور امام مهدی نهی میکند، در کتابهای خود آوردهاند. ازجمله محمد بنیعقوب کلینی در کتاب الکافی، محمد بنابراهیم در الغیبة، محمد بنحسن طوسی در الغیبة، ملامحسن فیض کاشانی در الوافی و محمدباقر مجلسی در دو کتاب بحارالانوار و عوالم العلوم، این احادیث را نقل کردهاند.[۱۲] در میان نویسندگان معاصر نیز، علی نهاوندی در کتاب العبقری الحسان، محمدحسن حائری یزدی در الزام الناصب و لطفالله صافی گلپایگانی در منتخب الاثر به جمعآوری این روایات پرداختهاند. همچنین سیدمحمدحسین موسوی اصفهانی در کتاب مکیال المکارم و سیدمحمد صدر در تاریخ پس از ظهور دربارهٔ مسئله تعیین وقت بحث کردهاند.[۱۳]
مضمون اصلی روایات نهی از تعیین وقت موارد زیر است:
- هرکس برای ظهور وقتی تعیین کند، دروغگو است؛ زیرا تنها خداوند از زمان آن آگاه است.[۱۴]
- در روایات اسلامی، زمان ظهور بهطور دقیق بیان نشده و دانستن آن نیز برای مردم سودی ندارد.
- هیچ معصومی هرگز زمانی را برای ظهور خود تعیین نکرده و اگر هم خبری نقل شده، قابل اعتماد نیست.[۱۵]
- تعیین وقت باعث سرخوردگی مؤمنان، تضعیف باورهای مهدوی، سوءاستفاده فرصتطلبان و[۱۶] تعویق در زمان ظهور میشود.[۱۷]
منافات با بداء
در دیدگاههای کلامی شیعه، تعیین زمان دقیق برای ظهور با مفهوم بَداء منافات دارد.[۱۸] بداء در لغت به معنای آشکار شدن امری پس از پنهان بودن[۱۹] و در اصطلاح کلامی به معنای تغییر در تقدیرات غیرحتمی بر اساس شرایط و افعال اختیاری انسان است. بنابر این باور، زمان قطعی و حقیقی ظهور تنها در لوح محفوظ ثبت شده و منحصراً در علم خداوند است و حتی امامان نیز از آن آگاهی ندارند. در مقابل، آنچه در لوح محو و اثبات، ثبت شده و ممکن است در آگاهی معصومان قرار گیرد، مشمول بداء و تغییرپذیر است. بر همین اساس، پیشوایان شیعه همواره از تعیین وقت برای ظهور پرهیز کردهاند؛ زیرا هر زمان پیشبینیشدهای ممکن است دستخوش بداء گردیده و با زمان اصلی و قطعی مغایرت داشته باشد.[۲۰]
توقیت در تاریخ اجتماعی شیعه با این حال، در تاریخ اجتماعی شیعه، گروههایی برای ظهور وقت تعیین کردند. در این گروهها برخی از توقیتها، زمان خاصی را برای ظهور نام میبرند که موانع متعددی مانند یأس و ناامیدی، زندگی در توهم، مسئولیتگریزی،[۲۱] بدبینی به اصل ظهور، امام و دین، برگشتن از دین، بستری برای مدعیان دروغین و تشکیل فرقههای انحرافی را برای اسلام و مسلمانان به همراه داشته است.[۲۲] کیسانیه پس از شهادت امام حسین، کیسانیه به رهبری مختار ثقفی، محمد بن حنفیه را مهدی دانستند و برای ظهور او وقت تعیین کردند[۲۳] و کیسانیه مراد از آیه نخست سوره تکویر را به زمان ظهور مهدي کیسـانی؛ محمد بن حنفیه تفسیر کردند که به آسمان صعود میکند و شمشیرش را از نیام بیرون میآورد که درخشش آن نور خورشید را تیره خواهد کرد.[۲۴] با نرسیدن زمان موعود و مرگ محمد بن حنفیه، این گروه دچار پراکندگی شد و از میان رفت.[۲۵] واقفیه پس از درگذشت امام کاظم(ع)، واقفیه[۲۶] با استفاده از روایات[۲۷] برای ظهور امام مهدی وقت تعیین کنند که این مسئله موجب شکلگیری جلسات مناظرات و مباحثه بین علمای شیعه و بزرگان واقفیه شد.[۲۸] سران واقفیه روایات مربوط به امام مهدی مانند زمان ظهور را بر امام کاظم تطبیق میدادند و برای اثبات عقاید خود کتابهایی از جمله کتاب الغیبه اثر حسن بن محمد بن سماعه کوفی،[۲۹] کتاب نصرة الواقفه علی بن احمد موسوی علوی[۳۰] و کتاب الغیبه علی بن حسن طاطری[۳۱] تألیف کردند. هرچند پس از آغاز غیبت صغری امام مهدی، این گروه دیگر حضور فعالی نداشتند و از میان رفتند.[۳۲] صفویه در دوره صفویه، برای نخستین بار یک دولت فراگیر شیعی تشکیل شد که بسیاری از مردم و عالمان آن را مقدمه ظهور امام مهدی دانستند. درباریان و صوفیان، شاه اسماعیل اول را نایب مهدی و پیشرو لشکر مهدی خواندند و شاه اسماعیل نیز در نامهای دولت خود را همان دولتنا فی آخر الزمان معرفی کرد. در دوره شاه طهماسب، رسالهای با عنوان شرح حدیث دولتنا فی آخر الزمان نوشته شد که در آن ادعا شده بود دولت صفوی مستقیماً به دولت امام مهدی متصل میشود.[۳۳] بعدها علامه مجلسی در کتاب رجعت خود، هرچند بهصراحت و با جزمیت، زمان ظهور امام مهدی را تعیین نکرده،[۳۴] در دو روایت از امام محمدباقر و امام جعفرصادق درباره خروج کنندگانی از مشرق و قیام کنندهای در گیلان را بر دولت صفوی و شاه اسماعیل تطبیق داد و آن را نشانه نزدیکی زمان ظهور دانست. با گذشت زمان و نیامدن ظهور، این نظریه تدریجاً کنار گذاشته شد.[۳۵] قاجار در دوره قاجار، سید علیمحمد شیرازی (باب) در سال ۱۲۵۹ق خود را باب امام زمان و سپس مهدی موعود اعلام کرد.[۳۶] او زمان ظهور را دقیقاً سال ۱۲۶۰ق تعیین کرد. پیروان او، نشانههای روایی ظهور را بر شخص او و رویدادهای زمان خود تطبیق میدادند.[۳۷] این جنبش ابتدا گسترش یافت، اما پس از سرکوب،[۳۸] گروهی از پیروان او به رهبری میرزا حسینعلی نوری (بهاءالله) از اسلام خارج شدند و فرقه بهائیت را تشکیل دادند.[۳۹] فتنه بهایی و بابی بزرگترین نمونه عینی تعیین زمان ظهور و تطبیق نشانهها در تاریخ معاصر ایران است و تطبیق برخی چهرههای سیاسی و مذهبی با افرادی که در برخی روایات بهعنوان بازیگران عصر ظهور معرفی شدند.[۴۰] پهلوی در دوره پهلوی دوم، محمود حلبی انجمن حجتیه را با هدف مبارزه با بهائیت تأسیس کرد.[۴۱] برخی از اعضای این انجمن معتقد بودند که گسترش ظلم و گناه در جامعه، مقدمه ظهور امام مهدی است و نباید برای رفع فساد و ظلم تلاش کرد.[۴۲] مراجع تقلید و عالمان شیعه از جمله سیدحسین بروجردی، محمدرضا گلپایگانی، شهابالدین مرعشی نجفی، محمدهادی میلانی، سیدعبدالله شیرازی، مرتضی مطهری،[۴۳] سید روحالله خمینی،[۴۴] سیدعلی خامنهای،[۴۵] درباره این انجمن و اندیشههای آنان، دیدگاههای متفاوتی دارند. انجمن حجتیه در مرداد ۱۳۶۲ش تعطیل شد.[۴۶]
انقلاب اسلامی در سالهای اخیر مستندی بهنام ظهور بسیار نزدیک است در شهرهای مختلف کشور و به صورت رایگان پخش شد که از چهرههای معاصری بهعنوان افرادی در روایات نام برده است. مراجع تقلید مانند ناصر مکارم شیرازی، سیدعلی حسینی سیستانی، جعفر سبحانی و عبدالله جوادی آملی و مراکز علمی مانند مرکز تخصصی مهدویت حوزه علمیه قم به انتقاد از این مستند پرداختند.[۴۷]
راهکارها
در مواجهه با موانع یادشده، بر ضرورت جایگزینی رویکردهای عامیانه و غیرمستند با پژوهشهای تخصصی و روشمند تأکید میشود. به باور سید علی خامنهای، اتکا به روایات ضعیف و تطبیق مکرر و نامعتبر نشانههای ظهور بر اشخاص در دورههای مختلف تاریخی، زمینهساز انحرافات عقیدتی، مهجوریت حقیقت و پیدایش مدعیان دروغین است. از اینرو، پرهیز از ترویج شایعات و توهمات بیاساس، بهعنوان راهکاری اساسی برای حفظ اصالت این مفهوم و جلوگیری از گمراهی عمومی تلقی میگردد.[۴۸] در همین چارچوب، محققان مسائل مهدویت هرگونه تطبیق علائم ظهور بر انقلاب اسلامی ایران را خطا دانسته و این وقایع و شکلگیری نظام جمهوری اسلامی ایران را صرفاً زمینهساز برای ظهور امام مهدی دانستهاند.[۴۹]
پانویس
- ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجلالله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۴-۱۷۳.
- ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجلالله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۷۱.
- ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۰.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۰.
- ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۰.
- ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۱–۱۶۰.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۴۹-۴۸.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۱۰-۱۰۶.
- ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۳-۴۲.
- ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۴۴-۴۳.
- ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۲–۱۶۱.
- ↑ رنجبری حیدرباغی، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، ۱۳۹۲ش، ص۲۵-۲۴.
- ↑ هاشمی، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۸ش، ص۵۳؛ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
- ↑ صفری، «احکام فقهی مهدویت»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۶–۱۶۲؛ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۷۸-۷۵.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
- ↑ ولیزاده، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۸۶-۸۵.
- ↑ شعبانی، «بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء»، ۱۳۸۹ش، ص۲.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۲-۶۱.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
- ↑ گودرزی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، ۱۳۹۸ش، ص۶۴.
- ↑ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص ۳۶-۳۴.
- ↑ حسینی شیرگ، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن»، ۱۴۰۲ش، ص ۴۱.
- ↑ صفری فروشانی و برادران، «بررسي تحليلي مهدي باوري در يان كيسانيان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهايي»، ۱۳۹۵ش، ص۹۲.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۱۳۹۶ش، ص۲۲۲.
- ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۴۲۲ق، ص۱۹۸و۲۰۰؛ صدوق، کمالالدین، ۱۴۱۶ق، ص۲۸۶و۶۴۴.
- ↑ اشعری، المقالات و الفرق، ۱۳۶۲ش، ص۹۱؛ نوبختی، فرق الشیعه، ۱۳۵۵ش، ص۲۳۹ ،۹۲، ۸۱.
- ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۱۳۴.
- ↑ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج۱، ص۳۰.
- ↑ طوسی، الفهرست، ۱۴۲۰ق، ص۲۷۳.
- ↑ طوسی، الغیبة، ۱۴۱۷ق، ج ۱، ص۴۳.
- ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وبسایت خبر آنلاین.
- ↑ سلیمیان، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجلالله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، ۱۴۰۴ش، ص۱۸۵.
- ↑ «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وبسایت خبر آنلاین.
- ↑ محمدی اشتهاردی، بابیگری و بهاییگری، ۱۳۸۳ش، ص۴۶.
- ↑ آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۷۸.
- ↑ آیتی، الکواکب الدریة، ۱۳۴۳ق، ج۱، ص۱۶۴.
- ↑ صدری، «بهائیت»، ۱۳۷۷ش، ص۷۳۳.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
- ↑ زاهد زاهدانی، بهائیت در ایران، ۱۳۸۸ش، ص۲۴۸.
- ↑ مطهری، قیام و انقلاب مهدی، ۱۴۰۲ش، ص۵۹-۵۸.
- ↑ خسروپناه، جریانشناسی ضد فرهنگها، ۱۳۹۰ش، ص۵۰۳. و ۵۰۸-۵۰۷.
- ↑ امام خمینی، صحیفه امام، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۳۰۰-۲۹۹.
- ↑ خسروپناه، جریانشناسی ضد فرهنگها، ۱۳۹۰ش، ص۵۰۳. و ۵۱۰-۵۰۹.
- ↑ جعفریان، جریانها سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران، ۱۳۹۰ش، ص۵۳۷.
- ↑ سبحانینیا، «تحلیل حدیثشناسانۀ تعیین وقت ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۱۰۵.
- ↑ خامنهای، «بیانات در دیدار اساتید و فارغالتحصیلان تخصصی مهدویت»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای.
- ↑ آل نبی، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینهساز ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
دیدگاههای ارزیابان
- ↑ مقاله انتزاعی و کتابی نگارش شده است. اگر مقاله برای ویکی شیعه هم نگارش میشد همین مطالب را باید می آورد. رویکرد حاکم هر برآن رویکرد کلامی است. در حالیکه تفاوت اصلی ایران پدیا با دیگر ویکی ها در این است که ایران پدیا رویکرد اجتماعی و سبک شناسی دارد. باید مصادیق عینی و نمودهای اجتماعی در مباحث نشان داده شود. صبغههای تاریخی، فرهنگی و سبکی مدخل در این مقاله کاملا مغفول مانده است. باید جریان ها معرفی شود. اگر عینیت اجتماعی ندارد، نیازی به مدخل جدید نیست، در حد یک و دو بند در اخر مقاله انتظار که نگارش هم شده است اضافه شود. یا مقاله امام مهدی. موارد دیگر در متن نگارش شده است.
منابع
- آل نبی، سید محسن، «انقلاب اسلامی آغاز ظهور یا زمینهساز ظهور»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۵ شهریور ۱۳۹۶ش.
- آیتی، عبدالحسین، الکواکب الدریة، مصر، مطبعة السعادة بجوار محافظة مصر، ۱۳۴۳ش.
- اشعری، سعد بن عبداللَّه، المقالات و الفرق، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۲ش.
- جعفریان، رسول، جریانها و سازمانهای مذهبی-سیاسی ایران؛ از روی کارآمدن محمدرضا شاه تا پیروزی انقلاب اسلامی (۱۳۲۰-۱۳۵۷)، تهران، علم، ۱۳۹۰ش.
- حسینی شیرگ، سیدمرتضی، «عوامل گرایش کیسانیه به جعل و تحریف در مهدویت و گونهشناسی آن»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال۱۶، شماره۳۳، ۱۴۰۲ش.
- خامنهای، سید علی «بیانات در دیدار اساتید و فارغالتحصیلان تخصصی مهدویت»، دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۰ش.
- رنجبری حیدرباغی، احمد، «گزارشی از توقیتها در گستره تاریخ»، پژوهشهای مهدوی، سال۲، شماره۵، ۱۳۹۲ش.
- زاهدزاهدانی، سیدسعید، بهائیت در ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۸ش.
- سبحانینیا، محمد، «تحلیل حدیثشناسانهٔ تعیین وقت ظهور»، حدیثپژوهی، سال۸، شماره۲، شماره پیاپی ۱۶، ۱۳۹۵ش.
- سلیمیان، خدامراد، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی (ع) در منابع اسلامی»، مشرق موعود، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
- سلیمیان، خدامراد، «تحلیل مفهومی توقیت ظهور حضرت مهدی عجلالله تعالی فرجه الشریف و کارکرد آن در تعیین مصداق»، مجله جامعه مهدوی، شماره پیاپی ۱۱، بهار و تابستان ۱۴۰۴ش.
- شعبانی، مجید، «بررسی آثار و لوازم اعتقاد به آموزه بداء»، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه اصفهان، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۸۹ش.
- صدری، محمود، «بهائیت»، در دانشنامه جهان اسلام (ج۴)، زیرنظر غلامعلی حدادعادل، تهران، بنیاد دایرة المعارف اسلامی، چاپ اول، ۱۳۷۷ش.
- صدوق، محمد بن علی، کمالالدین و تمام النعمة، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، ۱۴۱۶ق.
- صفری، عبدالخالق، «احکام فقهی مهدویت»، پایاننامه کارشناسیارشد، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه عالی فقه و اصول، ۱۴۰۳ش.
- صفری فروشانی، نعمتالله؛ برادران، رضا، «بررسي تحليلي مهدي باوري در يان كيسانيان موعودگرا از وفات ابوهاشم (م۹۸) تا انقراض نهايي»، انتظار موعود، سال۱۶، شماره۵۳، ۱۳۹۵ش.
- طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، ۱۴۱۷ق.
- طوسی، محمد بن حسن، الفهرست، قم، مؤسسة آل البیت، ۱۴۲۰ق.
- گودرزی، مجتبی، «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)»، مشرق موعود، سال۱۳، شماره۴۹، ۱۳۹۸ش.
- محمدی اشتهاردی، محمد، بابیگری و بهاییگری، قم، گلستان ادب، ۱۳۸۳ش.
- منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
- «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وبسایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
- نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، قم، انوار المهدی، ۱۴۲۲ق.
- نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، حیدریه، ۱۳۵۵ش.
- ولیزاده، محمدجواد، «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور»، انتظار موعود، سال۱۲، شماره۳۸، ۱۳۹۱ش.
- هاشمی، عبدالله، «بررسی امکان تعیین وقت ظهور»، مشرق موعود، سال ۱۳، شماره۵۰، ۱۳۹۸ش.