پیش‌نویس:نشانه‌های ظهور امام مهدی

نشانه‌های ظهور امام مهدی؛ رویدادهای حتمی و غیرحتمی پیش‌بینی‌شده پیش از قیام جهانی امام مهدی.

نشانه‌های ظهور، رویدادهایی هستند که بر اساس پیش‌بینی قرآن و روایات امامان معصوم، در آستانه قیام جهانی امام مهدی رخ می‌دهند و اگرچه زمان دقیق ظهور بر هیچ‌کس روشن نیست، تحقق این نشانه‌ها نویدبخش نزدیکی آن است. این نشانه‌ها در ادیان یهودیت و مسیحیت نیز با اشتراکات قابل توجهی گزارش شده‌اند؛ از جمله وقوع پدیده‌های غیرطبیعی در آسمان و زمین، فراگیری فساد و ظلم، جنگ‌های خونین، خروج دجال، و در نهایت استقرار حکومت الهی و میراث‌داری صالحان. در منابع اسلامی، نشانه‌ها از نظر قطعیت به دو دسته حتمی مانند خروج سفیانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء و غیرحتمی، و از نظر ماهیت به چهار دسته اجتماعی، دینی، طبیعی و فردی تقسیم می‌شوند؛ همچنین برای تطبیق صحیح این نشانه‌ها بر مصادیق بیرونی، ضوابط پنج‌گانه‌ای مانند یقین، دارا بودن همه ویژگی‌ها، عدم تأویل، هماهنگی با کلیات دین، و عرضه بر نشانه‌های جعل‌ناپذیر ارائه شده است. توجه به نمادگرایی در فهم این روایات و پرهیز از چالش‌هایی مانند شایعه‌سازی، تفسیر ناموجه و تعیین وقت ظهور، از مهم‌ترین ملاحظات اخلاقی و روش‌شناختی در پژوهش مهدوی به شمار می‌رود.

مفهوم‌شناسی

نشانه در لغت به معنای دلیل، اماره و پدیده‌ای است که موجب شناخت و راهنمایی به سوی موضوعی دیگر می‌شود و معادل عربی آن علامت و آیه است. در اصطلاح، نشانه‌های ظهور به مجموعه علامت‌ها، حوادث، رویدادها و تحولاتی گفته می‌شود که پیش از ظهور یا همزمان با آن رخ می‌دهند.

== نشانه‌های ظهور در اسلام در دین اسلام نشانه‌ها، در ابعاد مختلف طبیعی، اجتماعی، اخلاقی و معنوی است. محدثان شیعه و اهل‌سنت به‌ویژه شیعه از قرون آغازین اسلام به نقل از روایات نشانه‌های ظهور پرداختند که البته همه روایات از درجه اعتبار و حجیت برخوردار نیستند. بیشتر نشانه‌هایی که در روایات شیعه به‌عنوان نشانه‌های حتمی بیان شده‌اند در روایات معتبر اهل‌سنت در زمره نشانه‌های ظهور معرفی شده‌اند و این مسئله زمینه را برای تقریب و وحدت میان مذاهب اسلامی فراهم می‌آورد.

اقسام نشانه‌های ظهور

برای نشانه‌های ظهور اقسام گوناگون و متنوعی بیان شده است. تقسیم به حتمی و غیرحتمی، طبیعی و غیرطبیعی یا خارق‌العاده، کلی و جزئی، عام و خاص، مجمل و کنایی، مقید و مشروط، قطعی یا مشکوک، واقع‌شده یا واقع‌نشده، تقسیم به لحاظ زمان، مکان و نوع رویداد و متصل و منفصل از جمله این اقسام می‌باشد. از مهمترین تقسیم‌بندی نشانه‌ها نشانه‌های حتمی و غیرحتمی است.

1. نشانه‌های حتمی: این دسته از نشانه‌ها، نشانه‌های قیام امام مهدی هستند بدون هیچ تردیدی رخ خواهند داد و خبر از نزدیکی ظهور می‌دهند. مهم‌ترین آنها عبارتند از: قیام یمانی، خروج سفیانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء.
2. نشانه‌های غیر حتمی: این دسته از نشانه‌ها قطعی نیستند و ممکن است برخی از آنها اصلا واقع نشود ولی ظهور محقق شود. در منابع روایی فهرستی از نشانه‌های غیرحتمی ظهور ذکر شده است. این نشانه‌ها شامل، اختلاف بنی‌عباس و کشته شدن عبدالله، خورشیدگرفتگی و ماه‌گرفتگی در رمضان، پرچم‌های سیاه از خراسان و از مشرق به حیره، خروج مردی از قزوین همنام یک پیامبر، فرو رفتن مسجد دمشق، ویرانی بصره و دیوار مسجد کوفه، طغیان فرات در کوفه، کشته شدن ۷۰ نفر پشت کوفه، ویرانی شام و عراق، کشمکش سه گروه (اصهب، ابلق، سفیانی)، به جنبش درآمدن بیرق‌های قیس از مصر، خروج دوازده نفر از نژاد ابوطالب، سوزاندن مرد شیعه بین جلولاء و خانقین، کشمکش دو صنف از عجم (غیرعرب)، خرابی ری، جنگ ارمنی و آذربایجانی، مسخ بدعت‌گذاران، سه ندا در رجب، نداى چهارم جبرئیل، نداى پنجم شیطان، زنده شدن مردگان و بازگشت به دنیا، طلوع ستاره درخشان و سرخی آسمان، باد سیاه در بغداد، قحطی و کم شدن غلات می‌باشد.

کارکرد نشانه‌های ظهور

بر اساس دیدگاه برخی پژوهشگران، نشانه‌های ظهور کارکردهای گوناگونی دارند. این کاربردها نه کاملاً ایجابی و نه سلبی هستند، بلکه ترکیبی از هر دو را شامل می‌شوند.

یکی از راه‌های حل پیچیدگی‌های بحث نشانه‌های ظهور، توجه به مقاصد امامان معصوم از طرح این رویدادهاست. یکی از آنها بّعد اثری نشانه‌ها و پیشگویی‌ها است که حاصل برداشت از ظواهر روایی می‌باشد. این آثار نه صرفاْ مثبت و ایجابی بوده و نه مخرب و منفی، بلکه ترکیبی متوازن و منطقی از آنها را در بردارد. مهمترین کارکرد‌های نشانه‌های ظهور کارکرد استراتژیک یا راهبردی و تمدنی است.

1. کارکرد ایجابی: نشانه‌های ظهور با ایجاد امیدبخشی، آگاهی‌بخشی و پیشگیری نسبت به انحرافات فراروی، غفلت‌زدایی و شناخت امام مهدی و ایجاد آمادگی بایسته و ایمان‎افزایی اخبار غیبی نقش بسزایی در آماده‌سازی افراد ایفا می‌کنند.
2. کارکرد منفی و سلبی: نیز این نشانه‌ها می‌توانند به‌عنوان معیاری برای شناسایی قیام‌های باطل و تحیر و سرگردانی در تشخیص و تصدیق جریان‌ها، تعیین وقت برای ظهور و شناخت مدعیان دروغین و سوء استفاده‌های سیاسی و اجتماعی ‌باشند.

برای جلوگیری از تطبیق‌های نادرست و سوءاستفاده‌های سیاسی و اجتماعی، معیارهایی مانند همراهی تطبیق با یقین، انطباق کامل ویژگی‌های نشانه بر مصداق، پرهیز از تأویل، هماهنگی با کلیات دین و عرضه بر نشانه‌های جعل‌ناپذیر ارائه شده است.

ضوابط تطبیق نشانه‌های ظهور

پیشوایان دینی نشانه‌های ظهور را با مقاصد خاصی مطرح کرده‌اند که تحقق برخی از آنها در گرو تطبیق درست این نشانه‌ها بر مصادیق بیرونی است. تطبیق نشانه‌های ظهور بر مصادیق آن سه مشکل اساسی وجود دارد:

1. ضابطه‌مند نبودن تطبیق.
2. قابلیت انطباق بر مصداق‌های متعدد و مشکل شناخت مصداقی که علامت است.
3. امکان سوءاستفاده و جعل و ساختن مصادیق دروغین و مشکل شناخت مصادیق جعلی که به شخصیت‌ها و رخدادهای اجتماعی و امثال آن مربوط است.

برای عبور از این دشواری‌ها، پنج معیار ارائه شده است که با رعایت این پنج معیار، می‌توان به مصادیق واقعی‌ای دست یافت که احتمال تعدد مصداق و جعل در آنها وجود ندارد.

1. تطبیق باید همراه با یقین باشد.
2. مصداق مورد نظر باید تمام ویژگی‌های یادشده برای آن نشانه را بالفعل دارا باشد.
3. تطبیق نباید به تأویل روایات بینجامد.
4. تطبیق باید با چارچوب‌های کلی دین هماهنگ بوده و باعث نقض هیچ یک از ضوابط دین نشود.
5. نشانه‌های قابل جعل باید بر نشانه‌هایی که جعل‌شدنی نیستند عرضه شوند.

نمادگرائی در نشانه‌های ظهور

دوگانگی زمانی میان متن روایات نشانه‌های ظهور که متعلق به فضای فکری مخاطبان عصر حضور معصومان است و محتوای آنها که معطوف به آینده و مخاطبان عصر غیبت و ظهور می‌باشد، امامان معصوم را ناگزیر به بهره‌گیری از سبک سخن نمادین و سمبلیک ساخت. این سبک، راهکاری برای همپوشانی این فاصله زمانی و فکری و نیز فرار از تنگنای واژگانی بوده است؛ چنان‌که ویژگی‌های افسانه‌ای دجال که نماد و رمزی ناظر به جریان‌های فرهنگی، اجتماعی و تاریخی به شمار می‌آید مانند حرکت‌های سرسام‌آور، مرکب عظیم‌الجثه، کارهای اعجازگونه و نیز نشانه‌هایی مانند طلوع خورشید از مغرب و ندای آسمانی، تنها با ابزار نمادگرایی قابل توجیه هستند.

رویکردهایی درباره تفسیر نشانه ها وجود دارد:

1. به طور مطلق زبان نشانه‌های ظهور را زبان نمادین با استعمال مجازی می‌داند.
2. به طور مطلق زبان نشانه‌های ظهور را زبان عرفی با استعمال حقیقی می‌داند.
3. مختار است زبان نشانه‌های ظهور را تلفیقی از استعمال حقیقی و مجازی دانسته و پیشنهاد نظریه ترکیب زبان عرفی و نمادین می‌باشد.

رمزی‌دانستن علائم ظهور خلاف ظاهر احادیث است زیرا کارکرد علائم ظهور، شناخت امام مهدی از مدعیان دروغین است و این مسئله باعث لغو کارکرد علائم ظهور شود.

نشانه‌های ظهور در ایران و خراسان

بررسی روایت‌های نشانه‌های ظهور مرتبط با ایران و خراسان مانند خروج حسنی، خراسانی، شعیب‌بن‌صالح و زندیق نشان می‌دهد که به جز تعداد بسیار اندک، بیشتر این روایت‌ها از نظر سندی ضعیف هستند. از میان آنها، تنها یک روایت صحیح‌السند درباره حسنی از نوادگان امام حسن وجود دارد که به اختلال درونی بنی‌عباس، خروج شامی و یمانی و سپس حرکت حسنی و به دنبال آن ظهور امام مهدی اشاره دارد. درباره خراسانی نیز فقط یک روایت صحیح‌السند پیدا شد که متن آن از نظر دلالی متزلزل است. درباره شعیب‌بن‌صالح یک روایت صحیح وجود دارد که قیام او را پیش از ظهور معرفی می‌کند. روایت مربوط به خروج زندیق از قزوین، شخصیتی منفی که ظهور پیش از او محال دانسته شده نیز صحیح‌السند نیست.

نشانه‌های ظهور در شعر مهدوی

با استناد به شواهدی از اشعار شاعران معاصر فارس و عرب، مشخص می‌شود شاعران معاصر با استشهاد بر تفاسیر قرآن و روایات متواتر در ترسیم نشانه‌های حتمی به مسائلی مانند صحیه آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج دجال، خسف بیداء و خروج یمانی اشاره داشته‌اند. در بیان نشاهنه‌های غیرحتمی نیز به موضوعاتی مانند اوضاع کشورهای اسلامی و تجاوز به کشورهای مسلمان‌نشین، ضعیف شدن اعتقادات و رواج بی‌دینی و سستی ایمان، گسترش ظلم و فساد، حاکمان ناشایست، سرزدن خورشید از مغرب و نمونه‌های دیگر پرداخته شده است. محمد بن حسام خوسفی، شاعر فارسی، فراگیری ظلم را در سروده‌هایش بازتاب داده است. سید حیدر حلی، شاعر عربی، به نابودی ستمگران در حکومت امام مهدی پرداخته است.

شعر مهدوی از زیر مجموعه‌های شعر مناقبتی است که در قلمرو شعر آیینی، از گستره وسیع، شکوه و منزلت خاصی برخوردار است. محمد بن حسام خوسفی و سید حیدر حلی دو شاعر، متعهد و شیعی‌مذهب، در حوزه شعر مهدوی در ادب فارسی و عربی هستند. آنان توانستند روایات و احادیث مربوط به نشانه‌های ظهور امام مهدی و خصوصاْ تحریف دین را به‌عنوان یکی از نشانه‌ها، در اشعار خود بازتاب دهند که نشان‌دهنده ارادات آنان به اهل‌بیت است. شباهت‌های بسیاری در رویکرد این دو شاعر به شعر مهدوی، اما تفاوت‌های قابل ملاحظه‌ای هم بین آن دو وجود دارد. خوسفی، بیش‌تر از نشانه‌های ظهور به ویژه فراگیر شدن ظلم، اما حیدر حلی، به ویژگی‌های حکومت آن حضرت به خصوص نابود کردن ظالمان توجه نموده‌ است.

منبع‌شناسی

شیعه

در کتاب‌های الغیبه نعمانی، کمال‌الدین و تمام‌النعمه صدوق، ، الغیبه شیخ طوسی و الارشاد شیخ مفید مواردی به روایات علائم ظهور گزارش شده است. همچنین می‌توان به کتاب نوائب الدهور فی علائم الظهور اثر محمدحسن میرجهانی در دو جلد و کتاب معجم الفتن و الملاحم نوشته سیدمحمود دهسرخی در چهار جلد، نام برد.

اهل‌سنت

اهل‌سنت نشانه‌های ظهور را با نشانه‌های برپایی قیامت ترکیب کردند و کتاب‌هایی با عنوان اشراط السّاعة یا علامات القیامة نوشته‌اند. همچنین کتاب‌هایی با عنوان فتن یا ملاحم یا ترکیبی از آن دو نوشته‌اند و احادیث نشانه‌های ظهور را در آنها آورده‌اند. قدیمی‌ترین منبع موجود از اهل سنت درباره نشانه‌های ظهور، کتاب الفتن اثر نعیم بن حماد مروزی (اوایل قرن سوم) با نقل دو هزار و چهار حدیث است. آثار دیگری مانند عقد الدرر فی اخبار المنتظر اثر یوسف بن یحیی مقدس شافعی، العرف الوردی فی اخبار المهدی علیه‌السلام، البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان اثر متقی هندی و السنن الوارده فی الفتن اثر ابوعمر دانی نیز به این موضوع پرداخته‌اند.

معاصر

منابع معاصر را می‌توان به دو دسته تقسیم‌بندی کرد:

1. نقل احادیث، بدون اظهارنظر و تحلیل: آثاری که صرفاً به گردآوری و نقل احادیث بسنده کرده و فاقد هرگونه تحلیل یا نظر مؤلف هستند. از جمله این آثار می‌توان به معجم الملاحم و الفتن و ترجمه فارسی آن یأتی علی الناس زمان، همچنین کتاب نوائب الدهور فی علائم الظهور اشاره کرد. هرچند الزام الناصب و معجم احادیث المهدی به طور تخصصی برای نشانه‌ها تألیف نشده‌اند، اما به گستردگی به این روایات پرداخته‌اند.
2. بررسی و توضیح گزیده‌ای از احادیث با رویکرد تفسیری یا نقادانه: آثاری که به بررسی و توضیح گزیده‌ای از احادیث پرداخته و آنها را تفسیر کرده‌اند. از جمله: مأتان و خمسون علامه، علامات الظهور فی المستقبل، و عصر الظهور. همچنین کتاب‌هایی که با رویکردی نقادانه تألیف شده‌اند، مانند دراسة من علامات الظهور از جعفر مرتضی عاملی، موسوعة الإمام المهدی از سید محمد صدر، کتاب دادگستر جهان، و مقالهٔ نشانه‌های ظهور از اسماعیل اسماعیلی.

چالش‌های اخلاقی در نشانه‌های ظهور

موانع و چالش‌های اخلاقی در مورد نشانه‌های ظهور دارای چند بعد است.

1. نوع مواجهه: شایعه‌سازی، نقل بدون سند، بیان ناقص و ناتمام و تحلیل و تفسیر ناموجه و بدون مبنا از جمله مسائلی است که بدون ملاحظات اخلاقی صورت می‌گیرد.
2. عدم تفسیر صحیح و برداشت نامرتبط از روایات پیشگویی و به‌ویژه روایات: که ‌این خود، زمینه‌ساز آسیب‌های اخلاقی چون: تنبلی، رخوت، ناامیدی، تردید و دودلی، رفتارهای احساسی و پیش‌بینی‌ناپذیر در رفتار‌های منتظران می‌شود. در حالی‌که امیدواری، نشاط، تلاش معقول، امید، آگاهی و دیگر مسائل اخلاقی نتیجه مواجهه خردمندانه و اخلاقی با پیشگویی‌های آخرالزمان است.

مسائل اخلاقی مرتبط با پیشگویی‌ها را می‌توان در چند مرحله تصویر کرد: اعتبار، فهم، تفسیر و تبیین، انتقال گزاره‌ها و پیشگویی‌های آخرالزمان، و همچنین پیامدهای غیراخلاقی مواجهه ناصحیح با این پیشگویی‌ها در مقام عمل و رفتار که هم بُعد فردی و هم بُعد اجتماعی را شامل می‌شود.

راهکارها

پرهیز از تطبیق شتاب‌زده روایات با حوادث جاری. تغییر تمرکز از علائم حتمی به شرایط زمینه‌ساز ظهور. شناسایی سوءاستفاده جریان‌های موعودگرا مانند صهیونیسم یهودی و مسیحی از مفاهیم آخرالزمانی و مقایسه و تحلیل رویکردهای موعودگرایانه با انقلاب اسلامی. توجه همزمان به چهار دیدگاه تطبیق‌گرایی حداکثری، حداقلی، انکار علائم و نگاه تفصیلی. لحاظ کردن مفهوم بداء در تحلیل‌ها. تفکیک دقیق میان علائم حتمی و شرایط غیرحتمی و انسان‌ساخت. اتخاذ رویکردی مستند، روشمند و متعادل برای جلوگیری از سوءاستفاده‌های سیاسی و شکل‌گیری فهمی تمدن‌ساز از مهدویت و زمینه‌ها و نشانه‌های ظهور.

منابع

آیتی، نصرت‌الله، تأملی در نشانه‌های حتمی ظهور، قم، آینده روشن، ۱۳۹۰ش.

آیتی، نصرت‌الله، «کارکردهای نشانه‌های ظهور»، مشرق موعود، سال۶، شماره۲۴، ۱۳۹۱ش.

آیتی، نصرت‌الله، «معیارهای تطبیق نشانه‌های ظهور»، مشرق موعود، سال۶، شماره۲۳، ۱۳۹۱ش.

اصغری، محمدجواد، «آخر الزمان»، کلام اسلامی، سال۱۶، شماره۶۲، ۱۳۸۶ش.

الهی‌نژاد، حسین، «نمادگرائی در نشانه های ظهور»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.

بابایی، حدیث، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی »، قم، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.

پوررستمی، حامد؛ شاکری زواردهی، روح‌الله، «زمینه‌های برداشت سازنده و مخرب از نشانه‌های ظهور منجی»، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.

دین‌پناه، حسن؛ خواص، امیر، «بررسی پیش‌گویی‌های عهدین درباره کشتارهای جمعی پیش از ظهور»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۱، ۱۳۹۶ش.

رجبی، ابوذر، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه های ظهور»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۱، ۱۳۹۶ش.

رسول‌زاده، عباس، «آخرالزمان و حيات اخروی در یهودیت و مسیحیت»، معرفت ادیان، سال۱، شماره۲، ۱۳۸۹ش.

رضوی، سیدعباس، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، پایان‌نامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی، ۱۴۰۳ش.

سلیمیان، خدامراد، فرهنگ‌نامه مهدویت، قم، بنیاد فرهنگی مهدی موعود(عج)، ۱۳۸۸ش.

شفیعی سروستانی، ابراهیم، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، تهران، موعود عصر، ۱۳۸۷ش.

صادقی، مصطفی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، انتظار موعود، سال۳، شماره ۸ و ۹، ۱۳۸۲ش.

صادقی، مصطفی، تحلیل تاریخی نشانه‌های ظهور، قم، نشر باقری، ۱۳۸۹ش،

صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.

طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، مصحح: عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح، قم، دارالمعارف الإسلامیة، ۱۴۲۵ق.

عبادی اردهائی، سیدمحمد، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانه‌های ظهور در اندیشه امامیه»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده شیعه‌شناسی، ۱۳۹۸ش.

«علائم ظهور در ادیان»، وب‌سایت پرسمان، تاریح درج مطلب: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.

علیانسب، سیدضیاءالدین؛ نبوی، سیدمجید، «بررسی تعداد و مصادیق نشانه‌های حتمی قیام حضرت مهدی(ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آن‌ها»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال۱۵، شماره۲۶، ۱۳۹۹ش.

فلاح، محمدجواد، «علائم و نشانه‌های ظهور بارویکرد آسیب‌شناسی اخلاقی»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۴۳، ۱۳۹۶ش.

فلاح زیارانی، مرتضی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفت‌و‌گو با کارشناسان»، معرفت شیعه، سال۲، شماره۶، ۱۴۰۳ش.

قائمی، مرتضی و همکاران، «نشانه‌های ظهور و ویژگی‌های حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، عصر آدینه، سال۹، شماره۱۸، ۱۳۹۵ش.

مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.

محمدی، محمدکاظم، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانه‌های ظهور درباره شخصیت‌های مطرح در ایران و خراسان»، مطالعات مهدوی، دوره۱۲، شماره۵۱، ۱۴۰۰ش.

محمدی ‌ری‌شهری، محمد، دانشنامه امام مهدی(عج) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۳ش.

معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.

مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، قم، مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.

«منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۴۰۵ش.

«منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وب‌سایت ثقلین، تاریخ بازدید از سایت: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.

موحدی، مرتضی، «نشانه‌های ظهور در احادیث معتبر فریقین»، قم، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.

موسوی گیلانی، سیدجعفر، «بررسی تطبیقی نشانه‌های ظهور موعود آخرالزمان از دیدگاه دین اسلام و مسیحیت»، مطالعات تفسیر تطبیقی، سال۶، شماره۲، ۱۴۰۰ش.

نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة للنعمانی، تصحیح علی‌اکبر غفاری، تهران، نشر صدوق، ۱۳۹۷ق.

همایون، محمدهادی، «نشانه‌های ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، قم، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.