نشانههای ظهور امام مهدی؛ رویدادهای حتمی و غیرحتمی پیشبینیشده پیش از قیام جهانی امام مهدی.
نشانههای ظهور، رویدادهایی هستند که در آستانه قیام جهانی امام مهدی رخ میدهند. در منابع اسلامی، نشانهها به دو دسته حتمی مانند خروج سفیانی، قیام یمانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء و غیرحتمی که بدون تحقق آنها هم امکان ظهور امام مهدی وجود دارد، تقسیم میشوند. همچنین برای تطبیق صحیح این نشانهها بر مصادیق بیرونی، ضوابطی مانند یقین، دارا بودن همه ویژگیها، عدم تأویل، هماهنگی با کلیات دین و عرضه بر نشانههای جعلناپذیر ارائه شده است. توجه به نمادگرایی در فهم این روایات و پرهیز از چالشهایی مانند شایعهسازی، تفسیر ناموجه و تعیین وقت ظهور، از مهمترین ملاحظات اخلاقی و روششناختی در پژوهش نشانههای ظهور امام مهدی به شمار میرود.
مفهومشناسی
نشانه در لغت به معنای دلیل، اماره و پدیدهای است که موجب شناخت و راهنمایی به سوی موضوعی دیگر میشود[۱] و معادل عربی آن علامت و آیه است.[۲] در اصطلاح، نشانههای ظهور به مجموعه علامتها، حوادث، رویدادها و تحولاتی گفته میشود که پیش از ظهور یا همزمان با آن رخ میدهند.[۳]
نشانههای ظهور در اسلام
در دین اسلام نشانهها، در ابعاد مختلف طبیعی، اجتماعی، اخلاقی و معنوی است.[۴] محدثان شیعه و اهلسنت بهویژه شیعه از قرون آغازین اسلام به نقل از روایات نشانههای ظهور پرداختند که البته همه روایات از درجه اعتبار و حجیت برخوردار نیستند.[۵] بیشتر نشانههایی که در روایات شیعه بهعنوان نشانههای حتمی بیان شدهاند در روایات معتبر اهلسنت در زمره نشانههای ظهور معرفی شدهاند و این مسئله زمینه را برای تقریب و وحدت میان مذاهب اسلامی فراهم میآورد.[۶]
اقسام نشانههای ظهور
برای نشانههای ظهور اقسام گوناگون و متنوعی بیان شده است. تقسیم به حتمی و غیرحتمی، طبیعی و غیرطبیعی یا خارقالعاده،[۷] کلی و جزئی، عام و خاص، مجمل و کنایی، مقید و مشروط، قطعی یا مشکوک، واقعشده یا واقعنشده، تقسیم به لحاظ زمان، مکان[۸] و نوع رویداد و متصل و منفصل از جمله این اقسام میباشد.[۹] از مهمترین تقسیمبندی نشانهها نشانههای حتمی و غیرحتمی است.[۱۰]
- نشانههای حتمی: این دسته از نشانهها،[دیدگاه ۱] نشانههای قیام امام مهدی هستند[۱۱] بدون هیچ تردیدی رخ خواهند داد و خبر از نزدیکی ظهور میدهند. مهمترین آنها عبارتند از: قیام یمانی،[۱۲] خروج سفیانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بیداء.[۱۳]
- نشانههای غیر حتمی: این دسته از نشانهها قطعی نیستند و ممکن است برخی از آنها اصلا واقع نشود ولی ظهور محقق شود.[۱۴] در منابع روایی فهرستی از نشانههای غیرحتمی ظهور ذکر شده است. این نشانهها شامل، اختلاف بنیعباس و کشته شدن عبدالله، خورشیدگرفتگی و ماهگرفتگی در رمضان، پرچمهای سیاه از خراسان و از مشرق به حیره، خروج مردی از قزوین همنام یک پیامبر، فرو رفتن مسجد دمشق، ویرانی بصره و دیوار مسجد کوفه، طغیان فرات در کوفه، کشته شدن ۷۰ نفر پشت کوفه، ویرانی شام و عراق، کشمکش سه گروه (اصهب، ابلق، سفیانی)، به جنبش درآمدن بیرقهای قیس از مصر، خروج دوازده نفر از نژاد ابوطالب، سوزاندن مرد شیعه بین جلولاء و خانقین، کشمکش دو صنف از عجم (غیرعرب)، خرابی ری، جنگ ارمنی و آذربایجانی، مسخ بدعتگذاران، سه ندا در رجب، نداى چهارم جبرئیل، نداى پنجم شیطان، زنده شدن مردگان و بازگشت به دنیا، طلوع ستاره درخشان و سرخی آسمان، باد سیاه در بغداد، قحطی و کم شدن غلات میباشد.[۱۵]
کارکرد نشانههای ظهور [دیدگاه ۲]
بر اساس دیدگاه برخی پژوهشگران، نشانههای ظهور کارکردهای گوناگونی دارند. این کاربردها نه کاملاً ایجابی و نه سلبی هستند، بلکه ترکیبی از هر دو را شامل میشوند.[۱۶]مهمترین کارکرد نشانههای ظهور کارکرد استراتژیک یا راهبردی و تمدنی است.[۱۷]
- کارکرد ایجابی: نشانههای ظهور با ایجاد امیدبخشی، آگاهیبخشی و پیشگیری نسبت به انحرافات فراروی، غفلتزدایی و شناخت امام مهدی و ایجاد آمادگی بایسته و ایمانافزایی اخبار غیبی نقش بسزایی در آمادهسازی افراد ایفا میکنند.[۱۸]
- کارکرد سلبی: این نشانهها میتوانند به سوءاستفادههای سیاسی و اجتماعی، تعیین وقت نادرست ظهور و سرگردانی در تشخیص مدعیان دروغین بینجامند.[۱۹] برای پیشگیری از این موارد، معیارهایی چون یقین، انطباق کامل، پرهیز از تأویل، هماهنگی با کلیات دین و سنجش با نشانههای جعلناپذیر به کار گرفته میشود.[۲۰]
نمادگرائی در نشانههای ظهور
رویکردهایی درباره تفسیر نشانه ها وجود دارد:
- به طور مطلق زبان نشانههای ظهور را زبان نمادین با استعمال مجازی میداند.[۲۱]رمزیدانستن علائم ظهور خلاف ظاهر احادیث است زیرا کارکرد علائم ظهور، شناخت امام مهدی از مدعیان دروغین است[۲۲] و این مسئله باعث لغو کارکرد علائم ظهور میشود.[۲۳]
- به طور مطلق زبان نشانههای ظهور را زبان عرفی با استعمال حقیقی میداند.
- مختار است زبان نشانههای ظهور را تلفیقی از استعمال حقیقی و مجازی دانسته و پیشنهاد نظریه ترکیب زبان عرفی و نمادین میباشد.[۲۴]
نشانههای ظهور در شعر مهدوی[دیدگاه ۳]
با استناد به شواهدی از اشعار شاعران معاصر فارس و عرب، مشخص میشود شاعران معاصر با استشهاد بر تفاسیر قرآن و روایات متواتر در ترسیم نشانههای حتمی به مسائلی مانند صحیه آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج دجال، خسف بیداء و خروج یمانی اشاره داشتهاند. در بیان نشاهنههای غیرحتمی نیز به موضوعاتی مانند اوضاع کشورهای اسلامی و تجاوز به کشورهای مسلماننشین، ضعیف شدن اعتقادات و رواج بیدینی و سستی ایمان، گسترش ظلم و فساد، حاکمان ناشایست، سرزدن خورشید از مغرب و نمونههای دیگر پرداخته شده است.[۲۵] محمد بن حسام خوسفی، شاعر فارسی، فراگیری ظلم را در سرودههایش بازتاب داده است. سید حیدر حلی، شاعر عربی، به نابودی ستمگران در حکومت امام مهدی پرداخته است.[۲۶]
منبعشناسی
شیعه
در کتابهای الغیبه نعمانی، کمالالدین و تمامالنعمه صدوق، الغیبه شیخ طوسی، الارشاد شیخ مفید،[۲۷] نوائب الدهور فی علائم الظهور میرجهانی و معجم الفتن و الملاحم دهسرخی بخشی از روایات نشانههای ظهور ذکر شده است.[۲۸]
اهلسنت
در منابع اهلسنت مباحث مربوط به نشانههای ظهور عمدتاً ذیل عناوینی مانند ملاحم و فتن مطرح و با عنوان اشراط السّاعة یا علامات القیامة نوشته شده است.[۲۹] قدیمیترین منبع، کتاب الفتن نعیم بن حماد مروزی است.[۳۰] آثار دیگری مانند عقد الدرر فی اخبار المنتظر مقدس شافعی، العرف الوردی فی اخبار المهدی علیهالسلام، البرهان فی علامات مهدی آخرالزمان متقی هندی[۳۱] و السنن الوارده فی الفتن ابوعمر دانی نیز به این موضوع پرداختهاند.[۳۲]
معاصر
منابع معاصر را میتوان به دو دسته تقسیمبندی کرد:
- آثاری که صرفاً به گردآوری و نقل احادیث بسنده کرده و فاقد هرگونه تحلیل یا نظر مؤلف هستند. از جمله این آثار میتوان به معجم الملاحم و الفتن و ترجمه فارسی آن یأتی علی الناس زمان، همچنین کتاب نوائب الدهور فی علائم الظهور اشاره کرد. هرچند الزام الناصب و معجم احادیث المهدی به طور تخصصی برای نشانهها تألیف نشدهاند، اما به گستردگی به این روایات پرداختهاند.
- آثاری که به بررسی و توضیح گزیدهای از احادیث پرداخته و آنها را تفسیر کردهاند. از جمله: مأتان و خمسون علامه، علامات الظهور فی المستقبل، و عصر الظهور. همچنین کتابهایی که با رویکردی نقادانه تألیف شدهاند، مانند دراسة من علامات الظهور از جعفر مرتضی عاملی، موسوعة الإمام المهدی از سید محمد صدر، کتاب دادگستر جهان، و مقالهٔ نشانههای ظهور از اسماعیل اسماعیلی.[۳۳]
چالشهای اخلاقی در نشانههای ظهور
موانع و چالشهای اخلاقی در مورد نشانههای ظهور دارای چند بُعد است.
- شایعهسازی، نقل بدون سند، بیان ناقص و ناتمام و تحلیل و تفسیر ناموجه و بدون مبنا.
- تنبلی، رخوت، ناامیدی، تردید و دودلی، رفتارهای احساسی و پیشبینیناپذیر در رفتارهای منتظران.[۳۴]
مسائل اخلاقی مرتبط با پیشگوییها را میتوان در چند مرحله تقسیمبندی کرد. اعتبار، فهم، تفسیر و تبیین، انتقال گزارهها و پیشگوییهای آخرالزمان، و همچنین پیامدهای غیراخلاقی مواجهه ناصحیح با این پیشگوییها در مقام عمل و رفتار که هم بُعد فردی و هم بُعد اجتماعی را شامل میشود.[۳۵]
راهکارها
- توجه به مفهوم بداء.
- پرهیز از تطبیق شتابزده روایات با رویدادهای جاری.
- تفکیک میان نشانههای حتمی و رویدادهای غیرحتمی.
- تغییر تمرکز از نشانههای حتمی به شرایط زمینهساز ظهور.
- توجه همزمان به چهار دیدگاه تطبیقگرایی حداکثری، حداقلی، انکار علائم و نگاه تفصیلی.
- اتخاذ رویکردی مستند، روشمند و متعادل برای جلوگیری از سوءاستفادههای سیاسی و اجتماعی و شکلگیری درکی تمدنساز از مهدویت و زمینهها و نشانههای ظهور.
- شناسایی سوءاستفاده جریانهای موعودگرا مانند صهیونیسم یهودی و مسیحی از مفاهیم آخرالزمانی و مقایسه و تحلیل رویکردهای موعودگرایانه با انقلاب اسلامی.[۳۶]
پانویس
- ↑ معین، فرهنگ فارسی، ۱۳۷۱ش، ج۴، ص۴۷۳۲.
- ↑ عبادی اردهائی، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانههای ظهور در اندیشه امامیه»، ۱۳۹۸ش، ص۷.
- ↑ آیتی، تأملی در نشانههای حتمی ظهور، ۱۳۹۰ش، ص۱۵؛ شفیعی سروستانی، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، ۱۳۸۷ش، ج۲، ص۴۱۶.
- ↑ موسوی گیلانی، «بررسی تطبیقی نشانههای ظهور موعود آخرالزمان از دیدگاه دین اسلام و مسیحیت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۳۱-۱۲۹.
- ↑ صادقی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲-۳۲۳.
- ↑ موحدی، «نشانههای ظهور در احادیث معتبر فریقین»، ۱۳۹۷ش، ص۴۵.
- ↑ صدر، تاریخ الغیبة الکبری، ۱۴۱۲ق، ص۴۸۰.
- ↑ محمدی، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانههای ظهور درباره شخصیتهای مطرح در ایران و خراسان»، ۱۴۰۰ش، ص۷ و ۳۹.
- ↑ صادقی، تحلیل تاریخی نشانههای ظهور، ۱۳۸۹ش، ص۵۷-۵۶.
- ↑ مفید، الارشاد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰.
- ↑ سلیمیان، فرهنگنامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۵.
- ↑ صدوق، کمالالدین و اتمامالنعمه، ۱۳۹۵ق، ج۲، ص۶۵۰.
- ↑ علیانسب و نبوی، «بررسی تعداد و مصادیق نشانههای حتمی قیام حضرت مهدی(ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آنها»، ۱۳۹۹ش، ص۲۴۹.
- ↑ صدوق، کمالالدین و اتمامالنعمه، ۱۳۹۵ق، ص۶۵۰؛ سلیمیان، فرهنگنامه مهدویت، ۱۳۸۸ش، ص۴۴۶.
- ↑ صدوق، کمالالدین و اتمامالنعمه، ۱۳۹۵ق، ص ۶۵۰؛ مفید، الارشاد فی معرفه حججالله علی العباد، ۱۴۱۳ق، ج۲، ص۳۷۰-۳۶۸؛ نعمانی، الغیبه، ۱۳۹۷ق، ص۴۲۹؛ طوسی، الغیبه، ۱۴۲۵ق، ص۴۴۵؛ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۵۳، ص۱۸۲.
- ↑ پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.
- ↑ همایون، «نشانههای ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، ۱۳۹۷ش، ج۱، ص۲۳۴ و ۲۴۳.
- ↑ آیتی، «کارکردهای نشانههای ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۱-۱۰؛ پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.
- ↑ آیتی، «کارکردهای نشانههای ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۱۷-۱۲؛ پوررستمی و شاکری زواردهی، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، ۱۳۹۵ش، ص۴۳.
- ↑ آیتی، «معیارهای تطبیق نشانههای ظهور»، ۱۳۹۱ش، ص۶-۵ و ۸.
- ↑ رجبی، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه های ظهور»، ۱۳۹۶ش، ص۲۱۴.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۱۵-۴۱۴.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۶۰.
- ↑ الهینژاد، «نمادگرائی در نشانه های ظهور»، ۱۳۹۵ش، ص۲۶.
- ↑ بابایی، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی »، ۱۳۹۷ش، ص۱۹.
- ↑ قائمی و همکاران، «نشانههای ظهور و ویژگیهای حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، ۱۳۹۵ش، ص۶۸-۶۷ و ۹۵-۹۴.
- ↑ «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان.
- ↑ «منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وبسایت ثقلین.
- ↑ «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان.
- ↑ صادقی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، ۱۳۸۲ش، ص۳۲۲.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۱۳۹۳ش، ج۷، ص۴۲۲.
- ↑ «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان.
- ↑ «منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان.
- ↑ فلاح، «علائم و نشانههای ظهور بارویکرد آسیبشناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.
- ↑ فلاح، «علائم و نشانههای ظهور بارویکرد آسیبشناسی اخلاقی»، ۱۳۹۶ش، ص۸۷.
- ↑ فلاح زیارانی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفتوگو با کارشناسان»، ۱۴۰۳ش، ص۱۲-۱۱ و ۲۳.
دیدگاههای ارزیابان
منابع
آیتی، نصرتالله، تأملی در نشانههای حتمی ظهور، قم، آینده روشن، ۱۳۹۰ش.
آیتی، نصرتالله، «کارکردهای نشانههای ظهور»، مشرق موعود، سال۶، شماره۲۴، ۱۳۹۱ش.
آیتی، نصرتالله، «معیارهای تطبیق نشانههای ظهور»، مشرق موعود، سال۶، شماره۲۳، ۱۳۹۱ش.
الهینژاد، حسین، «نمادگرائی در نشانه های ظهور»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
بابایی، حدیث، «بررسی تطبیقی علایم ظهور در شعر معاصر عربی و فارسی »، قم، همایش بینالمللی دکترین مهدویت پیشگوییهای آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
پوررستمی، حامد؛ شاکری زواردهی، روحالله، «زمینههای برداشت سازنده و مخرب از نشانههای ظهور منجی»، سال۱۰، شماره۳۸، ۱۳۹۵ش.
رجبی، ابوذر، «تحلیل و بررسی نمادانگاری نشانه های ظهور»، مشرق موعود، سال۱۲، شماره۴۱، ۱۳۹۶ش.
رضوی، سیدعباس، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانه های ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهل سنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، پایاننامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی، ۱۴۰۳ش.
سلیمیان، خدامراد، فرهنگنامه مهدویت، قم، بنیاد فرهنگی مهدی موعود(عج)، ۱۳۸۸ش.
شفیعی سروستانی، ابراهیم، معرفت امام زمان و تکلیف منتظران، تهران، موعود عصر، ۱۳۸۷ش.
صادقی، مصطفی، «تأملی در روایتهای علائم ظهور»، انتظار موعود، سال۳، شماره ۸ و ۹، ۱۳۸۲ش.
صادقی، مصطفی، تحلیل تاریخی نشانههای ظهور، قم، نشر باقری، ۱۳۸۹ش،
صدوق، محمد بن علی، کمال الدین و تمام النعمه، تصحیح علیاکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۹۵ق.
طوسی، محمد بن حسن، الغیبة، مصحح: عبادالله تهرانی و علی احمد ناصح، قم، دارالمعارف الإسلامیة، ۱۴۲۵ق.
عبادی اردهائی، سیدمحمد، «سیر تطور تاریخی بحث از نشانههای ظهور در اندیشه امامیه»، پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده شیعهشناسی، ۱۳۹۸ش.
علیانسب، سیدضیاءالدین؛ نبوی، سیدمجید، «بررسی تعداد و مصادیق نشانههای حتمی قیام حضرت مهدی(ع) در روایات شیعی و نقد برخی از آنها»، پژوهشنامه قرآن و حدیث، سال۱۵، شماره۲۶، ۱۳۹۹ش.
فلاح، محمدجواد، «علائم و نشانههای ظهور بارویکرد آسیبشناسی اخلاقی»، مشرق موعود، سال۱۱، شماره۴۳، ۱۳۹۶ش.
فلاح زیارانی، مرتضی، «مهدویت و علائم ظهور در اندیشۀ معاصر شیعه؛ بررسی تطبیقی علائم ظهور با وقایع معاصر خاورمیانه، در گفتوگو با کارشناسان»، معرفت شیعه، سال۲، شماره۶، ۱۴۰۳ش.
قائمی، مرتضی و همکاران، «نشانههای ظهور و ویژگیهای حکومت امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف در شعر مهدوی»، عصر آدینه، سال۹، شماره۱۸، ۱۳۹۵ش.
مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
محمدی، محمدکاظم، «بررسی میزان اعتبار روایات نشانههای ظهور درباره شخصیتهای مطرح در ایران و خراسان»، مطالعات مهدوی، دوره۱۲، شماره۵۱، ۱۴۰۰ش.
محمدی ریشهری، محمد، دانشنامه امام مهدی(عج) بر پایه قرآن، حدیث و تاریخ، قم، مؤسسه علمی فرهنگی دارالحدیث، ۱۳۹۳ش.
معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.
مفید، محمد بن محمد، الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد، قم، مؤسسه آلالبیت علیهمالسلام، کنگره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
«منابع و کارکرد نشانه های ظهور»، وبسایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ فروردین ۱۴۰۵ش.
«منابعی درباره علایم ظهور از اهل سنت و تشیع»، وبسایت ثقلین، تاریخ بازدید از سایت: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
موحدی، مرتضی، «نشانههای ظهور در احادیث معتبر فریقین»، قم، همایش بینالمللی دکترین مهدویت پیشگوییهای آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
موسوی گیلانی، سیدجعفر، «بررسی تطبیقی نشانههای ظهور موعود آخرالزمان از دیدگاه دین اسلام و مسیحیت»، مطالعات تفسیر تطبیقی، سال۶، شماره۲، ۱۴۰۰ش.
نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبة للنعمانی، تصحیح علیاکبر غفاری، تهران، نشر صدوق، ۱۳۹۷ق.
همایون، محمدهادی، «نشانههای ظهور و تصویرپردازی از یک انتقال تمدنی»، قم، همایش بینالمللی دکترین مهدویت پیشگوییهای آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.