پیش‌نویس:شایعه

شایعه؛ انتشار خبر ساختگی و بدون منبع قابل اطمینان.

شایعه که همان سخن‌پراکنی بدون منبع قابل اطمینان است در حقیقت نوعی ناهنجاری اجتماعی بوده که در شزایط بحران شدت می‌یابد و گاهی خود بحران‌آفرین می‌شود. گرچه گاهی ممکن است شایعه برای کارکردهای مثبت در یک اجتماع استفاده شود اما غالب موارد آن در جهت اهداف منفی است. پیامدهای منفی شایعه می‌تواند یک شخص را تخریب کرده و یا یک جامعه را از نظر فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و امنیتی دچار اختلال کند.

مفهوم‌شناسی

شایعه در لغت به معنای «خبرهای بی اصل و نادرست» و «خبرهای منتشر شده در حالی‌که صحت و درستی آن معلوم نیست»، آمده است. معنای اصطلاحی شایعه تفاوت چندانی با لغت آن ندارد. شایعه در اصطلاح، خبری تایید نشده است که بدون استناد به منبع مورد اطمینان به‌طور شفاهی از فردی به فرد دیگر انتقال می‌یابد. غالب شایعات مربوط‌به وقایع و رویدادهای مهم، اشخاص مشهور، مسئولان، مردم، سازمان‌ها و نهادهاست. منبع خبر در شایعه کم‌رنگ بوده و غالبا با جملاتی مثل «می‌گویند»، «راستی شنیده‌ای» آغاز می‌شود و یا اینکه شنیدۀ خود را به افراد مورد اطلاع نسبت می‌دهند.

گاهی برای باورپذیر کردن شایعه، بخشی از خبر تاییدشده و واقعیت در آن گنجانده می‌شود.

انواع شایعات

شایعات از نظر محتوا، مقدار و یا مدت زمان تاثیرگذاری، سرعت انتشار و مانند آن دارای انواع مختلفی است. بعضی شایعات بیان کننده آرزوها و امیدهای یک گروه است و شایعات رویایی نامیده می‌شود. بعضی شایعات نیز بیان‌گر ترس‌ها و نگرانی‌های گروه خاص است. گاهی یک شایعه به صورت پچ‌پچ‌کنان و به صورت مخفیانه و احساس رازداری انتشار می‌یابد تا اینکه همه از آن خبردار می‌شوند. گاهی نیز یک شایعه به سرعت و در زمان کم انتشار وسیع می‌یابد. شایعات همراه با احساسات و عواطف شدید معمولا از این قبیل هستند. بعضی شایعات نیز همراه با ویژگی وحشت‌آوری بوده و گروه مخاطب را به واکنش و تحریک وامی‌دارد مثل شایعاتی که مربوط به دشمن و خطر حمله و خشونت از جانب آنان است و افراد را به یرداشتن اموال خود و خارج شدن از شهر تحریک می‌کند. بعضی شایعات برای مدت محدودی اثرگذاری دارد و سپس از بین می‌رود و بعضی شایعات برای مدت طولانی باقی‌مانده و اثرگذاری آن باقی می‌ماند. بعضی شایعات نیز گرچه بعداز مدتی خاموش می‌شود اما با گذشت زمان دوباره در لباسی جدید جلوه می‌کند. از نظر بعضی پژوهشگران دلیل آن، ثابت ماندن نیازها، ترس‌ها، امیدها و کینه‌ها در طول نسل‌هاست.

زمینه‌های ایجاد و گسترش شایعه

گرچه شایعه در همه فرهنگ‌های بشری وجود دارد ولی بعضی عوامل و ویژگی‌های فردی و اجتماعی، زمينۀ مناسب‌تری را برای ایجاد و انتشار شايعه فراهم می‌کند.

کارشناسان، دو امر اهمیت و ابهام را زمینۀ ایجاد شایعه می‌دانند. همچنین فقر اطلاع‌رسانی سریع و صحیح در جامعه، زمینۀ مساعدتری برای انتشار شایعه فراهم می‌کند. شایعه در میان گروه‌های همگن و افراد هم‌فکر شدت نفوذ بیشتری دارد.

از جهت فردی نیز، ویژگی‌هایی مثل ساده‌اندیشی و زودباوری، عدم اعتماد به نفس، عدم احساس امنیت روانی و یا اطمینان خاطر نسبت به حال و آیندۀ خود، سبب تأثیرپذیری بیشتر در برابر شایعات است.

گاهی نیز انگیزۀ جلب توجه اجتماعی، به‎ویژه در افراد با اعتمادبه نفس پایین و یا دچار خودتحقیری، از عوامل انتشار شایعه و تکرار آن و یا حتی شایعه‌سازی است.

بعضی کارشناسان مطالعه شایعات در میان یک گروه را معیاری برای سنجش روانی و نیازهای آن گروه و شاخصی برای شناخت روانی افراد تکرارکنندۀ آن تلقی می‌کنند. برای مثال اگر مضمون شایعه بدبینانه باشد نشان‌دهندۀ نگرانی و اضطراب و اگر مضمون آن امیدوارانه باشد نشان‌دهندۀ امیدواری آنهاست.

پیامدهای شایعه

شایعه در سطح فردی، سازمانی و اجتماعی دارای پیامدهای تأثیرگذار بوده و آسیب‌های آن می‌تواند جبران‌ناپذیر باشد. شایعه در سطح فردی ممکن است سبب حریم‌شکنی، مثل غیبت، تهمت، دروغ و یا بی‌آبرو کردن افراد شود. بعضی مطالعات نشان داده شایعات منفی با خستگی روحی، مسخ شخصیت و مراقبت کمتر از حد مطلوب، همبستگی مثبت و با تعهد شغلی و فرهنگ ایمنی بیمار همبستگی منفی دارد.

شایعه در سازمان می‌تواند به آرامش روانی کارکنان‌ لطمه وارد کرده و اعتبار آن سازمان را خدشه‌دار کند.

شایعه از نظر اجتماعی نیز موجب اضطراب اجتماعی، فضای بی‌اعتمادی ‌و یا ناامیدی شده، همچنین در فرآیند جامعه‌پذیری اختلال ایجاد می‌کند. گاهی نیز شایعه با هدف تحقیر هویت یک جمع یا جامعه بوده و روحیه خودتحقیری را در آنها القاء می‌کند.

شایعه از جهت اقتصادی نیز موجب کاهش بهره‌وری و تولید می‌شود. برای مثال شایعۀ اسیدپاشی به زنان در یک دوره، علاوه‌بر مخدوش کردن وجهۀ ملی، به اقتصاد گردشگری که سومین صنعت مهم جهان محسوب‌ می‌شود لطمۀ بسیاری وارد کرد.

از جهت سیاسی شایعه سبب بی‌اعتمادی مردم به رهبران جامعه، اختلاف و تفرقه در جامعه و ایجاد زمینه برای سیطره بیگانگان بر آن می‌شود. آسیب‌های آن می‌تواند موجب برهم‌زدن نظم سیاسی و یا امنیت ملی شده و جامعه را دچار تشویش کند. این پیامدها در جوامعی که رفتارهای احساسی بر رفتارهای ادراکی غلبه دارد، دارای شدت بیشتری است.

یکی از شیوه‌های جنگ روانی به‌ویژه در هنگام جنگ، ابجاد شایعه و انتشار آن در جامعۀ هدف است. تاثیر شایعه آنقدر زیاد است که می‌تواند یک ملت را بدون هیچ جنگی پیروز کرده و یا به شکست بکشاند. همچنانکه در بعضی از جنگ‌های تاریخ، شایعه تاثیر تعیین کننده‌ای در سرنوشت جنگ داشته است.

گرچه غالب کارکردهای شایعه با هدف القای ترس، بدبینی، تفرقه‌افکنی و یا ایجاد آشفتگی در اوضاع اقتصادی یک جامعه است اما در برخی جوامع توسعه‌یافته از روش شایعه برای بعضی اهداف خاص نیز استفاده می‌شود. برای مثال بعضی دولت‌ها ممکن است با شایعه‌پراکنی و بازخوردگیری از افکار عمومی، میزان خطرات یک تصمیم خاص را مورد سنجش قرار دهند و یا شایعه‌پراکنی را روشی برای زمینه‌سازی برای تصمیم خاص قرار دهند و یا این‌که ممکن است بعضی مسؤلان، با شايعه نسبت به استعفا، میزان محبوبیت خود در نزد عموم را بسنجند.

مدیریت شایعه

گرچه شایعه همیشه دروغ نیست اما فرآیند آن به گونه‌ای است که حتی در حالت صحت آن نیز سبب انحراف و یا اغراق در آن می‌شود. امروزه کنترل شایعه در کشورهای مختلف به‌ویژه در کشورهای در حال توسعه، بخشی از امنیت نرم محسوب می‌شود.

استفاده مؤثر از رسانه، یکی از مهمترین کارها برای مدیریت شایعه است. شروع پیش از دیگران و گرفتن ابتکار عمل در دست، بمباران اطلاعاتی، جریان‌سازی متناسب با حادثه، از جمله مواردی است که در مدیریت شایعه اهمیت پیدا می‌کند. آموزش همگانی در شناخت ماهیت شایعه و پرورش تفکر منطقی و تقویت توانایی افراد در سنجش صحت و سقم اخبار از دیگر موارد برای مدیریت شایعه است.

پیام‌های اقناعی از سوی نخبگان، سبب ایمن شدن مخاطبان در برابر پیام‌های مخرب و ابهام زا می‌شود. هرقدر اقناع بیشتر باشد اثرگذاری شایعات کمتر است. مطالعات نشان داده برای برای متقاعدکردن مردم، استفاده از متخصصان و نیز کسانی که در نظر مردم آگاه‌تر هستند، تاثیرگذاری بیشتری در مدیریت شایعه دارد.

پیام‌های غير مستقيم تاثیر بیشتری نسبت به پیام‌های مستقيم در متقاعد کردن دارد. همچنین پیام‌های همراه با هیجان قوی مثل ترس، احتمال متقاعد شدن مردم را افزایش می‌دهد. برای مثال به عواقب و پیامدهای ناگوار شایعه اشاره شود. در صورت پذیرش شایعات از سوی مخاطبان، استفاده از رویکرد دو طرفه یعنی حضور موافق و مخالف برای متقاعد کردن تأثیرگذاری بیشتری دارد.

شايعه در آموزه‌های دینی

قرآن کریم شايعه پردازان را مرجفون ناميده به‌معنای کسانی‌که شایعه می‌پراکنند تا جامعه را دچار تشویش و اضطراب کنند.

در آموزه‌های دینی با روش‌هایی مثل توصیۀ اخلاقی نسبت به حسن ظن به یکدیگر و پرهیز از سخن‌پراکنی علیه همدیگر و نیز تهدید به عذاب نسبت به شايعه پراکنان تلاش شده شایعه مدیریت شود. آموزه‌های دینی با دستور به رها کردن سخنی که علم به آن نداریم، از مسلمانان می‌خواهد نسبت به موضوعات مهم که امنیت جامعه را به خطر می‌اندازد و یا سبب ترس می‌شود، علم آن‌را به رهبران الهی واگذار کنند.

منابع

• قرآن کریم.
• افروز، غلامعلی، «مبانی روانشناختی شایعه»، مجله روان‌شناسی و علوم تربیتی، دوره 2، شماره پیاپی 882، 1374ش.
• بابایی آقبلاغ، مریم و ستاری اردبیلی، فرزاد، «بررسی سازه‌های شکل دهنده رفتار شایعه‌سازی، روانی اجتماعی و سازمانی»، مجله علوم روان‌شناختی، دوره 17، شماره 69، 1397ش.
• جادران، زهرا سادات، «دلایل حرمت شایعه پراکنی و تاثیرات آن بر جامعه »، مجله معارف علوم اسلامی و علوم انسانی، شماره 17، 1403ش.
• الحرّ العاملي، محمد بن الحسن، وسائل الشيعة، قم، مؤسسة آل البيت عليهم السلام لإحياء التراث.
• حسین‌نژاد، «شایعه و کارکردهای آن در عملیات روانی»، مطالعات عملیات روانی، شماره 8، ۱۳۸۴ش.
• درویشی، سعید، «حمله بی‌امان به هویت ایرانی باالقای خود تحقیری»، وب‌سایت روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: 17 تیر 1398ش.
• رئیسی وانانی، حسین، بررسی نقش رسانه ملی در پیشگیری از بروز و مقابله با ترویج شایعه در جامعه، قم،
• انتشارات صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، چ۱، ۱۳۹۶ش.
• «شایعه»، وب‌سایت دانشنامه‌ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۴۰۲ش.
• غروی نائینی، نهله و دیگران، «شایعه در قرآن و روایات و امنیت جامعه»، مجله لسان صدق، دوره 1، شماره3، 1399ش.
• کرامتی مقدم، مجید، «مروری بر تأثیرات شبکه‌های اجتماعی در تولید، انتشار و باورپذیری شایعه در سطح جامعه»، فصلنامه مدیریت کسب‌وکارهای دانش بنیان، شماره۱، ۱۴۰۰ش.
• مکارم، حمید، «شایعه‌سازی و راه مقابله با آن»، ماهنامه مکتب اسلام، شماره۳. ۱۳۷۸ش.
• مكارم شيرازی، ناصر، تفسير نمونه، کتابخانه مدرسه فقاهت.
• منطقی، محسن، «سازوکارهای مقابله با شایعه سازمانی با رویکرد اسلامی»، فصلنامه اسلام و مطالعات پژوهشی، سال ۱۲، شماره ۳، ۱۴۰۳ش.
• نعامی، فهیمه، آسیب‌شناسی شایعه در قرآن، اهواز، ترنگ، چ۱، ۱۴۰۱ش.