کارکردهای خانواده

کارکردهای خانواده؛ عملکرد خانواده در زمینه‌های مختلف.

آموزش و تربیت، جامعه‌پذیری و اوقات فراغت سه مورد از کارکردهای مهم تربیتی خانواده است. یکی از وظایف اساسی خانواده در مورد فرزندان، توجه به مسائل تربیتی آنهاست. خانواده با فراهم کردن محیط مساعد، امکانات و شرایط مناسب و نظارت بر تربیت و آموزش فرزندان نقش مؤثری در کارکرد تربیتی آنها ایفا می‌کند. جامعه پذیری امری است که از همان دوران کودکی به فرد آموزش داده می‌شود و همواره مورد استفاده قرار می‌گیرد. اوقات فراغت نیز اگر در راه صحیح خود قرار بگیرد تأثیر مثبتی در تربیت فرد دارد. بررسی این موضوع پاسخ به سوال‌های مهمی چون «چرا باید تشکیل خانواده داد؟» و «چرا از خانواده تقدیس شده است؟» را در برخواهد داشت.

مفهوم‌شناسی

جامعه‌پذیری جنسیتی فرایندی است که در خلال آن، هنجارها، نقش‌ها، انتظارات و به‌طور کلی الگوهای رفتاری که در یک فرهنگ معین برای هریک از دو جنس معین شده، درونی می‌شوند. این فرایند بازنمود تفاوت‌های جنسیتی و موجب تقسیم کار جنسیتی در خانواده و جامعه است. والدین و کودکان در جامعه‌پذیری به کسب دانش‌ها، نگرش‌ها، مهارت‌ها، ارزش‌ها و انتظاراتی می‌پردازند که به آن‌ها امکان یکپارچگی با روابط اجتماعی جدید را می‌دهد. جامعه‌پذیری دارای ابعاد مختلف انگیزشی، آموزشی و پرورشی است.

نهاد خانواده و کارکردهای آن از دیرباز از سوی ادیان، مکاتب و فرهنگ‌های مختلف، مورد توجه قرار گرفته است. جامعه‌شناسان، چند کارکرد اساسی را برای خانواده شمرده‌اند که عبارتند از: تولیدمثل، تنظیم روابط جنسی، حمایت و مراقبت، عاطفه و همراهی و جامعه‌پذیری.

کارکردهای طبیعی

انسان، با توجه به برخورداری از میل جنسی نیرومند به‌طور طبیعی به سمت جنس مخالف کشیده می‌شود. ازدواج، بهترین و ایمن‌ترین راه مواجهه، تنظیم و مدیریت میل جنسی است تا علاوه بر نظم و قاعده‌بخشی به روابط جنسی، از هرج و مرج جنسی نیز جلوگیری شود. امروزه، تنظیم رفتار جنسی مشهورترین و عمومی‌ترین کارکرد ازدواج و تشکیل خانواده است. بر اساس باورهای جامعه‌شناسانه، بدون جذب متقابل جنسی و روابط جنسی مطلوب، زندگی زناشویی با سعادت و شیرینی همراه نخواهد بود. در دیدگاه اسلام، رفتارهای جنسی انسان، از قوانین رفتاری خاصی تبعیت می‌کنند تا هم به نیاز فطری او پاسخ گفته شود و هم‌چنین آن رفتار و روابط جنسی، زمینه‌ساز رشد معنوی فرد را فراهم کند و همسران، کامیابی کامل از یکدیگر داشته باشند. با ازدواج، چرخه تجدید و تداوم نسل بشر شروع می‌شود و در چنین شرایطی است که زوجینی که خانواده را شکل داده‌اند با زاد و ولد، در تجدید و تحقق نسل جدید نقش آفرینی می‌کنند. در اسلام، آیات و روایات بسیاری در این زمینه موجود است که در ابتدا غریزه جنسی را یک امر طبیعی و فطری می‌داند و آن را سبب‌ساز هماهنگی بین نظام هستی و نظام اخلاقی در محیط خانواده قرار داده است.

دین اسلام با سرکوب نیاز جنسی مخالف بوده و آن را مذمّت کرده است. از سوی دیگر، با رهابودن انسان از نظر جنسی و بی‌بند و باری نیز مخالفت کرده است. اسلام خواستار تعدیل نیاز جنسی و ارضای صحیح و مشروع آن است. بدین منظور، ازدواج را یگانه راه ارضای غریزه جنسی می‌داند، و البته به کسانی که امکانات لازم را برای ازدواج ندارند توصیه می‌کند که عفت پیشه نمایند تا زمانی که خداوند گشایشی ایجاد نماید: «وَلْیَسْتَعْفِفْ الَّذِینَ لَا یَجِدُونَ نِکَاحًا حَتَّی یُغْنِیَهُمْ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ …».

تداوم نسل

انسان به‌طور طبیعی و غریزی میل به بقاء دارد و بقای خود را در تداوم نسل می‌ببیند. ازدواج و تشکیل خانواده، به این نیاز انسان نیز پاسخ می‌دهد وآن را تأمین می‌کند. در یک رابطه آزاد جنسی نیز زاد و ولد صورت خواهد گرفت، لکن نسل‌ها مشخص نخواهد بود. خانواده داشتن نسلی متمایز را برای اهلش تضمین می‌نماید. در آیه ۷۲ سوره مبارکه نحل با تأکید بر این حقیقت چنین آمده است: «وَ اللَّهُ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً وَ جَعَلَ لَکُمْ مِنْ أَزْواجِکُمْ بَنینَ وَ حَفَدَةً…».

کارکردهای اقتصادی

تقسیم کار در خانواده عشایری

تقسیم کار در خانواده عشایری

کارکرد اقتصادی خانواده با دو هدف تأمین و مدیریت معیشت اعضای خانواده از یک‌سو و تأمین نیروی انسانی برای جامعهٔ مادر از سوی دیگر دو جنبه متفاوت اما هم‌راستا از کارکرد اقتصادی خانواده است. تأمین و مدیریت معیشت خانواده با اندک تفاوتی در فرهنگ‌ها بیشتر در دو مصداق تقسیم کار بین همسران و تأمین هزینه‌های فرزندان قابل شناسایی است. تربیت نیروی کار از جنبه‌های مهم ارتباط اقتصادی نهاد خانواده با جامعه است که در گذشته در قالب انتقال موروثی حرفه پدری به فرزندان جایگاه ویژه‌ای داشت که با رشد آموزش عمومی و توسعه صنعتی جوامع، اهمیت خود را از دست داده است و امروزه این مسئله بیشتر در قالب طرح‌های کلان دولت‌ها با ابزار نهادهای آموزشی اجرایی می‌شود.

خانواده، نظام حمایتی است که انسان تا آخر عمر به آن دسترسی خواهد داشت و همیشه و در هر شرایطی مانند بیماری، ناراحتی، بی‌پولی و دیگر مسائل می‌توان به حمایت خانواده چشم داشت. نقش خانواده در تأمین نیازهای اساسی انسان در زندگی بسیار مهم بوده تا آنجا که یک خانوادهٔ متحد، مراقبت و پشتیبانی لازم برای رشد جسمی، عاطفی و فکری هر یک از اعضا را فراهم می‌کند.

کارکردهای اجتماعی

جامعه‌پذیری فرایندی است که از طریق آن، افراد نگرش‌ها، ارزش‌ها، و کنش‌های مورد پذیرش جامعه خود را فرامی‌گیرند. خانواده یکی از عوامل مهم جامعه‌پذیر کردن افراد جامعه است. همه مکاتب و ادیان دربارهٔ جامعه‌پذیری، به خانواده‌ها توصیه‌هایی کرده‌اند. اسلام بر کارکرد جامعه‌پذیری و نقشی که در شکل‌دادن به هویت و شخصیت انسان‌ها دارد، بسیار تأکید کرده و با دقت خاصی دربارهٔ جزئی‌ترین مسائل جامعه پذیری و نیز آموزش و پرورش، دیدگاه‌هایی ارائه نموده است. زندگی خانوادگی، نوعی زندگی اجتماعی است که بر پایه تعاون و همبستگی و همکاری اعضای خانواده سامان می‌یابد. همان‌گونه که در زندگی اجتماعی، انسان‌ها بدون یاری همدیگر نمی‌توانند نیازهای زیستی و روانی خود را برآورده سازند، در زندگی خانوادگی نیز اعضا برای برآورده شدن نیازهایشان به یاری یکدیگر احتیاج دارند. وجود کودکان و خردسالانی که توانایی برآوردن نیازهای اولیه و مراقبت از خود را ندارند و نیز حضور سالمندان یا بیمارانی که از رفع نیاز خویش عاجزند، ضرورت کارکرد مراقبتی و حمایتی خانواده را روشن می‌کند.

بر اساس تحقیقات انجام شده، در کنار اعضای خانواده بودن حس امنیت را در فرد ایجاد می‌کند. این امنیت، با عشق و عاطفه در خانواده نسبت به فرزندان تأمین می‌شود؛ انسان‌ها به‌طور طبیعی خواستار محبت هستند و مورد علاقه واقع‌شدن یک نیاز برای فرد است. تجربه عشق واقعی در خانواده باعث بهره‌مندی از شادی‌های حقیقی می‌شود که مانع از گرایش به سوی نیازهای کاذب می‌شود.

کارکردهای حمایتی-عاطفی

یکی دیگر از کارکردهای مهم نهاد خانواده، عاطفه و همراهی است. نیازهای عاطفی را می‌توان یکی از ضروری‌ترین نیازهایی دانست که از آغاز حیات تا پایان زندگی بشر، با انسان همراه است. نیاز به پیوندجویی و دوست داشتن و دوست داشته‌شدن از مهم‌ترین نیازهای فطری انسان به‌شمار می‌رود. این مسئله در پژوهش‌های اخیر روان‌شناختی مورد تأکید قرار گرفته است. خانواده بهترین و ایمن‌ترین بستر مهرورزی و محبت است. مدیریت روابط عاطفی و احساسی همسران، تأمین امنیت عاطفی فرزندان و روابط پایدار و سالم بین اقوام و خویشاوندان از مهم‌ترین جنبه‌های مهرورزی و محبت در خانواده است. تأمین و ارضاء عواطف زوجین، پیش‌نیاز ایجاد محیط سالم جهت رشد و پرورش فرزندان در همه جنبه‌ها به‌حساب می‌آید. حمایت عاطفی در اشکال گوناگون قلبی، ابزاری یا کلامی بین اعضای خانواده تبادل می‌شود، همچنین می‌تواند در قالب الگوها و عادت‌های رفتاری جریان داشته باشد. ایجاد انگیزه و امید به زندگی، جلوگیری از برخی انحرافات اخلاقی و رفتاری، افزایش حس اعتماد و رضایت درونی از مهم‌ترین نتایج کارکرد حمایت عاطفی خانواده به‌شمار می‌رود.

کودکان و سالمندان به‌لحاظ ویژگی‌های جسمی و روانی نیازمند توجه و مراقبت ویژه هستند که خانواده از گذشته‌های دور تاکنون این وظیفه را بر عهده داشته است. کودکان تا چندین سال پس از تولد و سالمندان به‌جهت مشکلات و ناتوانی‌های ناشی از بیماری به مراقبت زیادی نیاز دارند. علاوه بر مسئولیت اخلاقی و حقوقی خانواده در مراقبت از فرزندان و سالمندان، این مسئله در آموزه‌های ادیان مختلف مورد تأکید ویژه قرار گرفته است. در گذشته به‌جهت پررنگ بودن همین کارکرد و توجه بیشتر به برخی جنبه‌های مرتبط با احترام و رسیدگی به والدین، نسل گذشته در کنار نسل جدید در یک مکان زندگی می‌کردند و ساختار خانواه به‌شکل گسترده رواج داشت. آموزه‌های اسلامی نیز نگاه ویژه‌ای به کارکرد مراقبتی خانواده دارد. تکمیل دوره شیرخوارگی، تواضع و خاکساری در برابر پدر و مادر، سفارش ویژه به نیکی بی‌واسطه به والدین و حساسیت ویژه حتی در نوع سخن گفتن با والدین در سالمندی از مواردی است که در قرآن مورد اشاره قرار گرفته است.

در قرآن کریم، خانواده به اعتبار وجود همسر در آن، مایه سکون و آرامش معرفی گردیده است: «وَمِنْ آیَاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنفُسِکُمْ أَزْوَاجًا لِتَسْکُنُوا إِلَیْهَا…». واژه «أزواج» در این آیه کریمه، جمع «زوج» و به معنی «جفت» است و شامل زن و شوهر می‌شود. أزواج جمع «زوجات» نیست و ترجمه آن به زوجه نادرست است. تعبیر «لِتسکنوا» در آیه فوق نیز مبیِّن علت خلقت همسر برای انسان است. در این تعبیر، حرف لام، تعلیل را می‌رساند و «تسکنوا» علت آفرینش زن و مرد برای یکدیگر است؛ بنابراین، آرامش انسان در کنار همسر است. در عرف محاوره‌ای نیز از منزل به «مَسکَن» تعبیر می‌شود و این کلمه به معنای محل آرامش و سکون است. روشن است که این خصوصیت نه از «خانه» بلکه از «خانواده» است؛ بنابراین، خانواده را بحق باید «فراموش‌خانه رنج‌های روزانه» نامید.

خانواده نیاز انسان به دوست داشتن و محبوب واقع شدن را تأمین و تضمین می‌نماید؛ زیرا خداوند میان زوجین مودت و محبت برقرار نموده است. تعبیر «وَجَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَرَحْمَةً» در آیه ۲۱ سوره مبارکه روم، می‌فهماند که زن و شوهرها نیازی نیست پس از ازدواج برای ایجاد محبت تلاش کنند، زیرا خداوند آن را تأمین نموده است. آنان باید این نعمت را قدر بدانند و از آن مراقبت کنند و از هر چه که ممکن است این رابطه عاشقانه و عاطفی را تهدید نماید اجتناب نمایند.

کارکردهای تربیتی-آموزشی

کارکرد تربیتی خانواده با عنوان جامعه‌پذیری یا فرهنگ پذیری از مهم‌ترین کارکردهای خانواده با رویکرد جامعه‌شناختی است. جامعه‌پذیری فرایندی است که افراد، نگرش‌ها، ارزش‌ها و کنش‌های متناسب با جامعه به‌عنوان عضوی از آن آموخته و نهادینه می‌شود. انتقال معارف و ارزش‌های دینی یکی از مهم‌ترین زیرمجموعه‌های جامعه‌پذیری است. علاوه بر این گاهی با اخلال در فرایند جامعه‌پذیری زمینه آسیب‌ها و نابهنجاری‌های اجتماعی فراهم می‌آید که متقابلاً کارکرد نظارتی و کنترلی خانواده به‌عنوان یک راهکار سازنده به ایفای نقش می‌پردازد. قدرت نظارتی و کنترلی خانواده به‌منظور پیشگیری و اصلاح آسیب‌های اجتماعی ارتباط مستقیمی با جایگاه و اهمیت خانواده دارد. آموزش و نهادینه‌سازی ارزش‌های فرهنگی، اجتماعی و مذهبی در قالب فرایند جامعه‌پذیری از مهم‌ترین کارکردهای خانواده به‌شمار می‌رود. فرزندان در خانواده به‌عنوان فردی از یک فرهنگ و مذهب خاص می‌آموزند چگونه عضوی فعال و اثرگذار در اجتماع باشند.

شخصیت سالم در فرزندان، با حفظ احترام در روابط خود با دیگران، ارزش قائل‌شدن برای شخصیت و نظر اطرافیان و استفاده از استعداد و توانایی خود برای تحقق خودباوری نمود پیدا می‌کند. ایجاد چنین شخصیت سالمی در بستر خانواده‌ای سالم امکان‌پذیر است. آموزش و انتقال ارزش‌های جنسیتی نیز از دیگر ابعاد جامعه‌پذیری خانواده محسوب می‌شود. نهاد خانواده از همان ابتدا با به‌کارگیری شیوه‌های متفاوت تربیت کودکان دختر و پسر، باعث شکل‌گیری شخصیت‌های متمایزی می‌شود که به تناسب نقش‌های آینده در خانواده، نگرش‌ها، احساسات و رفتارهای متفاوتی را در آن‌ها برمی‌انگیزد. بنیان‌ها و الگوهای نقش‌های جنسیتی با کاربست آموزش‌های مستقیم و الگوسازی به کودکان منتقل می‌شود. این مسئله زمینه اعتراض و بعدها شکل‌گیری جنبش‌های اعتراضی از جمله جنبش فمینیسم شده است. از دیدگاه آنها مدیریت انتظارات و پاداش‌ها با توجه به جنسیت دخترانه و پسرانه نابرابری جنسی را رقم می‌زند که باید کنار گذاشته شود. آنها به‌منظور دستیابی به جامعه‌ای فارغ از نابرابری جنسیتی خواستار تبدیل الگوی سنتی جامعه‌پذیری دختران و پسران به الگویی تحت عنوان یکسان‌سازی الگوی تربیتی دختران و پسران هستند. به اعتقاد آنان، جامعه‌پذیری باید در راستای تلفیق بهترین ویژگی‌های جنسیتی مردانه و زنانه در هر دو جنس باشد. دیدگاه فمینیست‌ها علاوه بر مخالفت طیف وسیعی از طرفداران الگوی تربیت سنتی و حامیان خانواده، از میان خودشان نیز مخالفان سرسختی داشته است. عملی نبودن آرمان‌های فمینیستی و وجود تفاوت‌های ریشه‌دار جنسیتی دو مانع مهمی است که منتقدین فمینیست در مورد اهداف و خواسته‌های خود مطرح کرده‌اند. از این‌رو امروزه بسیاری از فمینیست‌ها ضمن احترام به بخشی از ابعاد زنانگی، با اندیشه جهان عاری از تفاوت‌های جنسیتی مخالفت کرده‌اند.

همچنین گفته شده است که بالا بودن اعتماد به نفس فرد موجب بهبود زندگی و کاهش آن سبب ایجاد سرخوردگی می‌شود. والدین نقش اساسی در تربیت فرزندان دارند و اعتماد به نفس نیز هدفی تربیتی محسوب شده و انسان با کسب اعتماد به نفس در مسیر صحیح قرار می‌گیرد.

آموزش و تربیت از اهداف اصلی هر خانواده در قبال فرزندان محسوب می‌شود. از نظر اسلام، تعیم و تربیت کودک گام به گام انجام شده و نخستین گام در خانواده برداشته می‌شود. در سیره معصومین تربیت کودک پیش از تولد، یعنی از زمان انتخاب همسر و ازدواج آغاز می‌شود. خانواده، کانون و نهادی است که برای اعضای آن تربیت و پرورش را به همراه دارد و می‌توان آن را در دو دسته تربیت برای زوجین و تربیت کودکان تقسیم‌بندی کرد: تربیت اخلاقی زوجین در خانواده: ازدواج از نظر اسلام وسیله‌ای برای پاکدامنی و پاک‌دامن زیستن و عاملی برای حفظ پاکدامنی و کسب اخلاق نیک است که در اسلام سفارش بسیاری به آن شده است. تربیت اخلاقی کودک و فرزندان در خانواده: خانواده اوّلین محیط برای تربیت کودک است. فضایل اخلاقی در این محیط رشد می‌کند و سنگ بنای اخلاق انسان در خانواده نهاده می‌شود. در قرآن آیات بسیاری در مورد تربیت اخلاقی کودک ذکر شده است که سوره لقمان بهترین نمونه آن است. در این سوره اهمیت صبر و انتقال آن به عنوان عاملی در برخورد با مشکلات و مصائب زندگی و تربیت فرزندانی صبور، هم چنین ایمان داشتن به خدای بزرگ، برپایی نماز و برپایی امر به معروف و نهی از منکر، برخورد صحیح و دوری از تکبر، معتدلانه راه رفتن، غرور نداشتن، به آرامی سخن گفتن و تقوا پیشه کردن، همگی از مواردی است که لقمان به فرزندش آموزش داده است. همچنین توصیه‌هایی در اسلام وجود دارد که می‌تواند ذیل عنوان «حقوق فرزند» بیان شود، مانند: انتخاب نام نیکو، سرزنده و گرامی داشتن مادر او، توجه به انتسابش به والدین، اهتمام به بهداشت و نظافت او، تعلیم و تربیت فرزند، تغذیه مناسب فرزند، محبت و مهروزی به کودک و…

آموزش تعالیم دینی

آموزش تعالیم و مفاهیم دینی توسط خانواده خصوصاً والدین، در روایات نیز مورد تأکید قرار گرفته است. اهمیت آموزش تعالیم دینی و انتقال این مفاهیم از سوی خانواده به فرزندان به آن میزان است، که اگر والدین و خانواده این آموزش را ترک کنند، کیفر خواهند دید. تعلیم و تربیت در خانواده طی مراحلی انجام می‌شود. همان‌طور که از پیامبر (ص) و ائمه از مجموع روایات می‌توان دریافت که والدین باید به کودک خود از سه سالگی ذکر «لااله الا الله» و از چهار سالگی ذکر «محمد رسول‌الله» را بیاموزند. هم چنین در پنج سالگی او را به قبله متوجه کنند و از شش سالگی سجده و رکوع را به او یاد دهند. از هفت سالگی نیز شیوه وضو گرفتن به کودک نشان دهند و او را به نماز گزاردن امر کنند. البته نباید نقش زمان و مکان را در القای این آموزه‌های دینی نادیده گرفت.

جامعه‌پذیری

جامعه شناسان معمولاً بحث کارکرد تربیتی را ذیل عنوان اجتماعی شدن یا جامعه پذیری مطرح می‌کنند. جامعه پذیری، فرایندی است که از راه آن، افراد نگرش‌ها، ارزش‌ها و کنش‌های مناسب هر فرد به عنوان عضوی از یک فرهنگ خاص را می‌آموزند. برخی جامعه شناسان، تعلیم و تربیت دینی را نیز که به معنای فرایند انتقال معارف و ارزش‌های یک مذهب خاص به فرد است، از کارکردهای خانواده به‌شمار آورده‌اند که با اندکی تسامح می‌تواند در ذیل عنوان جامعه پذیری گنجانده شود. کودکان با فراگیری داستان‌ها، اعتقادات و اعمال مذهبی خانواده، ابزار مورد نیاز برای شکل‌دادن به ذهنیت‌های خود راجع به پرسش‌های اساسی زندگی را به دست می‌آورند. جامعه پذیری کودک از نخستین روزهای زندگی آغاز می‌شود و حتی برنامه شیردهی به کودک - شیردهی منظم و طبق زمان‌بندی یا شیردهی در موقع درخواست کودک - بر روی شخصیت مطمئن یا غیر مطمئن او تأثیر می‌گذارد. با توجه به آموزه‌های اسلام تربیت در محیط خانواده نسبت به شیوه‌های دیگرجامعه پذیری کودکان اولویت ویژه دارد. از آنجا که خانواده نخستین و اصلی‌ترین عامل اجتماعی کردن فرزندان است ضروری است پدران و مادران بر اساس آموزه‌های دینی بتوانند روابط گرم و صمیمی در میان اعضای خانواده ایجاد کند، تا از بروز بسیاری از مسائل منفی تربیتی جلوگیری به عمل آورد.

مراحل جامعه‌پذیری به مرحله قبل از تولد و سه دوره هفت ساله بعد از تولد که در سخن رسول اکرم از آنها به مراحل سروری، فرمانبرداری و وزیری تعبیر شده است، تقسیم می‌شود. مرحله سروری دارای ویژگی‌های سه‌گانه: مهلت دادن و رها کردن کودک برای بازی؛ نرمی و وقار در برخورد با کودک؛ سیادت در بازی و نافذ بودن حکم کودک، است. مرحله دوم از دو ویژگی مطیع و خاضع بودن؛ آموزش دیدن و ادب آموختن برخوردار است. مرحله سوم نیز سه ویژگی مهم دارد که عبارتند از همراهی با والدین، آموختن حلال و حرام یعنی قوانین حاکم بر زندگی و پذیرش مسئولیت و انجام دادن امور محّول شده.

مرحله قبل از تولد، در ظاهر ارتباط مستقیمی با جامعه‌پذیری جنسیتی ندارد؛ اما ویژگی‌های فردی والدین و تغذیه مادر در دوره بارداری، در هویت جنسیتی فرزندان نقش دارد و شقاوت و سعادت فرزند در شکم مادر پایه‌گذاری می‌شود. خوشبخت کسی است که تولدش پاکیزه و مادرش دارای گوهر عفت و طهارت فکر باشد! استفاده زنان باردار از کندر، جنین پسر را پاکدل، دانشمند و دلیر ساخته و جنین دختر را زیبا و خوش‌اخلاق می‌سازد.

سروری، تا سن هفت‌سالگی را شامل می‌شود. کودک در سن پنج و شش‌سالگی، نسخه کوچکی از جوانی است. کودکان در حدود دو سالگی وارد هویت جنسیتی شده و قادرند که به خود و دیگران برچسپ دختر یا پسر بزنند، در سن پنج‌سالگی به سازگاری جنسیتی رسیده و می‌فهمند که جنسیت جنبه تغییرناپذیر هویت او است. کودکان در این مرحله تحت مراقبت‌های مادرانه هستند. مراقبت از کودک تا پنج سالگی بر عهده مادر است. کودکان هر دو جنس در ابتدا با مادر همانندسازی شخصیتی می‌کنند ولی در ادامه، مادران پسران خود را تشویق می‌کنند، تا در همانندسازی با پدر، نقش‌های مردانه را بپذیرند. اگر در این سن پدر یا مردی دیگر به‌عنوان جانشین پدر حضور فیزیکی و معنوی در زندگی نداشته باشد، پسر ناخودآگاه با مادر همانندسازی می‌کند و ویژگی‌های زنانه در او تقویت می‌شود. اگر دختری در این مرحله از داشتن مادر محروم باشد با پدر همانندسازی کرده و تمایل به فعالیت‌های مردانه پیدا می‌کند. تأکید والدین بر هنجارهای اخلاق جنسی، مرزهای جنسیتی را برای نونهالان برجسته می‌کند. سوال‌های جنسی کودکان که بیشتر از سنین سه تا چهار سالگی آغاز می‌شود، باید به‌صورت مناسب پاسخ داده شود. آمیزش جنسی والدین، حتی در حضور فرزندی که خواب است، نکوهش شده است. کودکان نیز نباید بدون اجازه وارد اتاق خصوصی والدین شوند. والدین باید با فرزندان خود، رفتار عفیفانه داشته باشند، مرد نامحرم نباید دختر بچه شش‌ساله را بوسیده یا در آغوش گیرد. حتی پسر بچه نیز نباید دختر بچه شش‌ساله را ببوسد.

مرحله فرمانبرداری از هفت‌سالگی تا چهارده‌سالگی را شامل شده و دوران فراگیری تأدیب است. تأدیب جنسیتی جدی‌تر از قبل صورت می‌گیرد تا هویت جنسیتی فرزندان رشد یابد. در این دوره جامعه‌پذیری افزون بر خانواده، گروه‌های دوستی، رسانه‌ها، آموزش و پرورش و سازمان‌های اجتماعی مؤثر هستند و مقطع مناسبی برای آموزش ارزش‌ها، احکام عبادی و آداب اجتماعی متناسب با جنسیت بچه‌ها است. حساسیت این مقطع برای دختران بیشتر است چون آنها از لحاظ جسمانی، سریع‌تر از پسران رشد کرده و علاقه خود را نسبت به جنس مخالف درک می‌کنند. در این مرحله باید حیا در وجود فرزندان به‌خصوص در دختران تقویت شود. حیا موجب احساس احترام و عفت در برخورد با جنس مخالف می‌شود. از موانع پیدایش حیا در میان فرزندان شیوه نادرست معاشرت در خانه است. گفتار و کردارهای افرادی که در یک محل زندگی می‌کنند، نقش مهمی در تقویت یا تضعیف حیا در فرزندان دارد. محیط خانواده باید آرام و بدون علامت‌های جنسی باشد تا باعث بروز انحراف‌های جنسی، بلوغ زودرس و ناهنجاری در آنها نشود. از سن ده‌سالگی باید بستر خواب بچه‌ها از همدیگر جدا شود. دختران در التزام به حجب و حیای زنانه عمدتاً متأثر از مادران خود هستند، مادری که به زن بودن خود افتخار کند و هویت زنانه خود را بپذیرد به بهترین شکل می‌تواند احساس زیبای زن بودن را به دختر خود منتقل کند. غیرت از ویژگی‌های محوری هویت مردانه است که عمدتاً از طریق تعامل پسر با پدر و دیگر مردان خانواده، در او پرورش می‌یابد. غیرت نقش جدی در آلوده نشدن نوجوانان و جوانان به رفتارهای نابهنجار جنسی دارد. در این دوره، دختران و پسران متناسب با سن و جنسیت‌شان باید به‌تدریج وادار به عبادت و کار شوند تا با الزامات بندگی مأنوس شده، سختی‌های روزگار را ببینند و به‌عنوان فردی مؤمن و کارآزموده وارد اجتماع شوند. همچنین در قبال انجام دادن مسئولیت‌ها تشویق شده و در صورت نافرمانی باید تنبیه شوند. پاداش‌ها باید هماهنگ با دستورالعمل‌های فرهنگی که رفتارهای مناسب را برای پسران و دختران در نظر می‌گیرد، ارائه شوند.

وزیری، شامل دوره‌های نوجوانی و اوائل جوانی و به‌دلیل رخداد بلوغ، حساس‌ترین سال‌های زندگی فرد است. نوجوان دوست دارد مستقل باشد. برای این‌که بزرگ شدن و استقلال خود را ثابت کند، بین خود و خانواده فاصله ایجاد کرده، به گروه همسالان خود نزدیک می‌شود. او از نظر روانی در شرایط ویژه‌ای زندگی می‌کند؛ نه مانند کودکان نابالغ فکر می‌کند، نه از تجربیات و افکار پخته بزرگسالان برخوردار است. احساسات تند، همراه با نیروی جسمانی، او را به کارهای تند عاطفی فرا می‌خواند. لذا این دوره شعبه‌ای از جنون دانسته شده است. در این دوره سنی، برنامه‌های آموزشی و تربیتی مراحل پیشین باید عمیق‌تر و گسترده‌تر شده و به آموزش نقش‌های جنسیتی توجه جدی‌تری شود. آنها متناسب با جنسیت‌شان در انجام فعالیت‌های اجتماعی و اداره خانه، شریک و سهیم شوند. در مورد تربیت جنسی نوجوانان و جوانان، والدین دو وظیفه اساسی دارند. اول اینکه آنها را با حقایق صحیح جنسی بیولوژیک آشنا کنند تا فرزندان بدانند که دستگاه‌های جنسی چگونه کار می‌کنند و تأمین بهداشت آنها چگونه امکان‌پذیر است. دیگر اینکه به آنها آموزش دهند که میل جنسی خود را صرفاً در چارچوب اصل زناشویی تعریف کنند تا از انحراف و آسیب‌های روانی در امان باشند. والدین باید مراقب دوستان فرزندان خود باشند، به پسران یاد دهند که داشتن دوست‌دختر، نه تنها یک انحراف اخلاقی است که سرنوشت دختری را نابود می‌کند و دختران باید بفهمند که پسران جوان از دوستی با دختران، عمدتاً در صدد کامروایی جنسی هستند و نباید در دام دوستی‌های خیابانی گرفتار شوند. والدین باید در یافتن همسر مناسب برای فرزندان خود تلاش کنند؛ در ادبیات روایی تأکید شده است که دختران خود را (در مجالسی که نامحرم حضور ندارد)، به طلا و نقره بیارایید و جامه نیکو بر آن‌ها پوشانده تا خواستگار پیدا کنند. پسر و دختر در پایان این مرحله سنی باید به‌گونه‌ای تربیت شده باشند که آمادگی برای ازدواج را پیدا کرده و بتوانند نقش‌های پدری، مادری و همسری را در چارچوب تشکیل خانواده، ایفا کنند. چون همانگونه که پسری ناآگاه از نقش‌های مردانه از توان مدیریت زندگی خانوادگی خود عاجز است، اگر دختری برای نقش‌های مادری و همسری پرورش نیافته باشد، در آینده نمی‌تواند این نقش‌ها را به‌درستی ایفا کند.

پرورش نسل

یکی از کارکردهای اساسی و مثبت تربیتی خانواده، اوقات فراغت است که در سیره معصومین هم به آن سفارش بسیاری شده است که با بررسی آنها در می‌یابیم که اوقات فراغت و بهره‌گیری مناسب از آن می‌تواند تأثیر بسیاری در تربیت فرد داشته باشد.

خانواده کانون پرورش نسل آینده است. فرزندانی که محصول پیوند زن و مرد هستند، برای پرورش سالم و صالح، نیاز به یک کانون مناسب دارند؛ خانواده این بستر را بخوبی فراهم می‌نماید. خداوند والدین را نسبت به تربیت فرزندان مسئول شناخته و خطاب به آنان فرمود: «یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا قُوا أَنْفُسَکُمْ وَ أَهْلیکُمْ ناراً وَقُودُهَا النَّاسُ وَ الْحِجارَةُ عَلَیْها مَلائِکَةٌ غِلاظٌ شِدادٌ لا یَعْصُونَ اللَّهَ ما أَمَرَهُمْ وَ یَفْعَلُونَ ما یُؤْمَرُونَ».

روش‌های آموزش

الکسیس کارل معتقد است؛ نباید پرورش روحی و نوع زندگی دختر و پسر را با یک روش انجام داد. اشخاصی که تعلیم و پرورش اطفال را برعهده دارند، باید متوجه این موضوع باشند که وضع جسمی و روحی دختر و پسر با هم فرق دارد، پس در پرورش و طرز تغذیه آنها نیز باید تفاوت قائل شد. آلبرت بان دورا معتقد است که کودک از دو راه عمده، رفتارهای اجتماعی و نقش‌های جنسیتی را می‌آموزد: نخست از راه آموزش مستقیم با عوامل تقویت کننده که طی آن کودک با پاداش و تنبیهی که دریافت می‌کند، رفتارهای جنسیتی را فرا می‌گیرد؛ دوم از راه تقلید و همانندسازی، رفتارهای جنسیتی توسط والدین و دیگر عوامل جامعه‌پذیری الگوسازی می‌شوند و کودک از این الگوها تقلید و پیروی می‌کند. این امور مورد تأیید متون دینی هم است.

انحصار کارکردها در خانواده

نقش خانواده در تأمین نیازهای طبیعی زوجین به قدری اهمیت دارد که هیچ چیز نمی‌تواند جانشین آن گردد. اگر نیاز زن و مرد تنها وسیله‌ای برای ارضای غرائز جنسی باشد، این مقصود در روابط آزاد جنسی نیز تأمین می‌شود و تشکیل خانواده و پذیرش مسئولیت‌های آن بیهوده می‌نماید. ارتباط غیرمشروع با جنس مخالف، میل جنسی انسان را برای لحظات کوتاهی برآورده می‌سازد ولی به هیچ‌وجه قادر به ایفای کارکردهای فراوان خانواده نمی‌باشد، بلکه زیان‌های جبران‌ناپذیری را نیز به دنبال دارد که پرداختن به آن مجال دیگری می‌طلبد. هم‌جنس‌گرایی نیز که امروزه در برخی کشورها صورت قانونی به خود گرفت، خود داستان دیگری دارد. قرآن کریم، این نوع رابطه را نیز با ذکر داستان قوم حضرت لوط نبی تقبیح نموده و آنان را به خاطر این عملشان، قومی نادان، مسرف، مفسد، و ستم‌پیشه « نامیده است. بدین ترتیب، آنان که در تلاشند «خانه» را جانشین «خانواده» سازند، بی‌گمان به بی‌راهه می‌روند و نقش خانواده در تأمین نیازهای زوجین بی‌بدیل است. نقش و کارکرد خانواده برای کودکان نیز بی‌بدیل است. اگر نیاز کودک تنها خوراک، پوشاک، بازی، تر و خشک کردن و درس خواندن باشد، مراکز نگه‌داری و مهدکودک‌ها می‌توانند این کار را انجام دهند. مهم‌ترین نیاز کودک مهر و محبت است. آن هم مهر و محبتی که از عمق وجود پدر و مادر برمی‌خیزد و به روح کودک تزریق می‌شود و بوسه‌های گرم و نوازش‌های مهربانانه‌ای که هیچ‌گاه از یاد کودک نمی‌رود.

رویکردها

اسلامی

در آموزه‌های اسلامی تربیت فرزندان تکلیف الزامی موقعیت پدری است. اما مادر به‌دلیل حضور بیشتر در منزل و ارتباط عاطفی با فرزندان، از بیشترین نقش الگویی برخوردار است و در قبال فرزندان خود مسئول دانسته می‌شود. از دیدگاه امام خمینی نقش مادر در نونهالان و پدر در نوجوانان، بسیار حساس است. اگر فرزندان در دامن مادران و با حمایت پدران متعهد به‌طور شایسته و با آموزش صحیح تربیت شده و به مدارس فرستاده شوند، کار دیگر کارگزاران بیرونی مثل معلمان نیز آسان‌تر خواهد بود. اصل مهم در جامعه‌پذیری جنسیتی، لزوم اجتناب والدین از تبعیض میان دختران و پسران خود است.

فمینستی

فمینیست‌ها، با تأکید بر این اندیشه کلی که انسان، زن زاده نمی‌شود، به این مسئله پرداخته‌اند که نقش‌های جنسیتی، بخشی از ایدئولوژی هستند. آنها در صدد یکسان‌سازی نقش‌های زن و مرد بوده و جامعه‌پذیری جنسیتی در خانواده را از علل اصلی نابرابری‌های جنسی در سطح خانواده و اجتماع تلقی می‌کنند. اما در نگرش اسلامی؛ زن و مرد مکمل یکدیگر هستند. آنها هرچند از ظرفیت‌های یکسانی برای رسیدن به سعادت برخوردار هستند، اما راه رسیدن به آن متفاوت دانسته می‌شود. خانواده در فرایند جامعه‌پذیری جنسیتی، تفاوت‌های زنانه و مردانه را در کودکان ایجاد نمی‌کند بلکه به تفاوت‌های طبیعی آنها پاسخ می‌دهد. متناسب با این تفاوت‌ها است که ایفای نقش‌های همسری، مادری و پدری، زن و مرد را به سعادت می‌رساند. جامعه‌پذیری جنسیتی فرایندی برای احراز این جایگاه‌ها است. چون پسر و دختر اگر متناسب با این موقعیت‌ها پرورش نیابند، در آینده نمی‌توانند نقش‌های محوله خود را به درستی ایفا کنند.

منابع

• قرآن کریم.
• «اهمیت خانواده در روان‌شناسی و اسلام»، وب سایت دکتر فکر، تاریخ بازدید: ۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
• «تعریف انواع خانواده از نظر تربیتی»، مؤسسه پرورش فرزندان برتر، تاریخ بازدید: ۱۰ بهمن۱۴۰۱.
• «تعریف خانواده از دیدگاه اسلام»، وب سایت مرکز اسلامی امام علی (ع)، تاریخ بازدید: ۱۷ دی ۱۴۰۱ش.
• «جنسیت در تربیت اسلامی»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید: ۲۲ بهمن ۱۴۰۲ش.
• «مراحل تربیت کودک و نوجوان»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۲ش.
• «نقش مادر در خانواده»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید: ۲۲ بهمن ۱۴۰۲ش.
• «نگاهی به مراحل تربیت کودک از منظر دین»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۵ بهمن ۱۴۰۲ش.
• آشتیانی عراقی، مهدیه و آخوند، سکینه، «اهداف ازدواج و کارکردهای آن از منظر اسلام»، فصلنامه طهورا، ش۱۳، ۱۳۹۱ش.
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده از منظر متون دینی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، موئسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
• ابن‌بابویه، محمد بن علی، کتاب من لایحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه، ۱۴۱۳ق.
• احمدی، فاطمه و تشکری، زهرا، «تأثیر خانواده در جامعه‌پذیری نقش‌های جنسیتی از دیدگاه اسلام و فمینیسم»، در مجله پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال چهارم، شماره ششم، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
• استافورد، لورا و بایر، چری، «تعامل والدین و کودکان»، ترجمه محمد دهگانپور و مهرداد خرازچی، تهران، رشد، ۱۳۷۷ش.
• اعزازی، شهلا، جامعه‌شناسی خانواده، تهران، مطالعات زنان، ۱۳۸۳ش.
• افروز، غلامعلی، «خانوادهٔ متعالی در سایه حاکمیت حقوق عاطفی»، در فصلنامهٔ خانواده و پژوهش، دورهٔ ۱۷، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۹ش.
• امینی، ابراهیم، اسلام و تعلیم و تربیت، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۷ش.
• بستان، حسین، «جنسیت در خانواده از دیدگاه جامعه‌شناسی اسلامی»، در فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم انسانی، شماره ۱۳، ۱۳۹۷ش.
• بستان، حسین، جامعه‌شناسی خانواده با نگاهی به منابع اسلامی، قم، پژوهشکده حوزه و دانشگاه، چاپ۵، ۱۳۹۶ش.
• بهشتی، احمد، خانواده در قران، قم، مؤسسه بوستان کتاب، چاپ۱، ۱۳۷۷ش.
• پاینده‏، ابوالقاسم، نهج الفصاحة مجموعه کلمات قصار حضرت رسول، تهران، ‏ دنیای دانش، ‏۱۳۸۲ش.
• پسندیده، عباس، «روایات «سبع سنین» در فرزندپروری، گونه‌ها و تحلیل درونی آنها»، در فصلنامه علوم حدیث، دوره ۲۱، شماره ۸۱، ۱۳۹۵ش.
• پسندیده، عباس، رضایت زناشویی، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۲ش.
• پیکار، زینب و محمدی، اصغر، «مطالعهٔ تطبیقی خانواده از دیدگاه شهید مطهری و تالکوت پارسونز»، در پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، دورهٔ ۲۳، شمارهٔ ۱۱۵، شمارهٔ پیاپی، ۱۱۵، بهمن ۱۳۹۶ش.
• ترکاشوند، جواد و دیگران، «الگوی اسلامی سلسله مراتب در خانواده با رویکرد روان‌شناختی»، مجله علوم حدیث، س۱۸، ش۴، ۱۳۹۲ش.
• جوادی آملی، عبدالله، فلاح‌زاده، محمدحسین؛ مقدسی، یدالله؛ عمادی، سیدکمال‌الدین؛ لطیفی، محمود؛ آریانی، جعفر، مفاتیح الحیاه، قم، اسرا، چاپ۲۱۲، ۱۳۹۶ش.
• چراغی کوتیانی، اسماعیل، «رویکرد اسلام به چهار کارکرد مهم خانواده»، معرفت، شماره۱۳۹، سال۱۸، تیر۱۳۸۸ش.
• چراغی کوتیانی، اسماعیل، «فمینیسم و کارکردهای خانواده»، معرفت، شماره۱۳۱، سال۱۷، آبان۱۳۸۷ش.
• حاجی‌اسماعیلی، سمیه، «بررسی تطبیقی جامعه‌پذیری جنسیتی از منظر اسلام و رویکردهای جامعه‌شناختی»، در مجله معرفت، شماره ۲۹۴، خرداد ۱۴۰۲ش.
• حرعاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۹ق.
• حسن‌زاده، صالح، «عوامل تحکیم خانواده در فرهنگ اسلامی»، پژوهش‌نامه معارف قرآنی (آفاق دین)، دانشگاه علامه طباطبایی، سال چهارم، ش۱۵، ۱۳۹۲ش.
• حسینقلی‌پور، اصغر و دیگران، «خانواده و اهمیت آن در اسلام»، کنفرانس بین‌المللی علوم رفتاری و مطالعات اجتماعی، ۱۳۹۵ش.
• حقیقی، ابراهیم، «نقش و اهمیت خانواده»، وبلاگ ابراهیم حقیقی، تاریخ انتشار: ۳۰ بهمن ۱۳۹۹ش.
• حیدری، میلاد، «۱۰ دلیل اهمیت خانواده و ۹ ویژگی یک خانواده مستحکم»، ۱۳۹۰ش. وب‌سایت یهترین کودک، تاریخ بازدید: ۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
• خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
• دهخدا، علی اکبر، لغت نامه، وب سایت واژه یاب، تاریخ بازدید: ۱۹ دی ۱۴۰۱ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۸ فروردین ۱۴۰۲ش.
• ری‌شهری، محمد و دیگران، دانشنامه قرآن و حدیث، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۰ش.
• زارعی توپخانه، محمد و دیگران، «بررسی رابطه ساختار قدرت در خانواده با کارآمدی آن»، مجله روان‌شناسی و دین، س۶، ش۳، ۱۳۹۲ش.
• زیبایی‌نژاد، محمدرضا، «ریشه‌های تحولات ساختار خانواده در ایران»، ماه‌نامه تخصصی رویش اندیشه، سال دوم، شماره پنجم، فروردین ۱۴۰۱ش.
• سالاری‌فر، محمدرضا، خانواده در نگرش اسلام و روان‌شناسی، تهران، سمت، ۱۳۹۹ش.
• سراقی، همایون و صفورایی پاریزی، محمدمهدی، «بازتعریف خانواده بر اساس قرآن و منابع روایی»، دوفصلنامه تخصصی پژوهش‌های روان‌شناسی اسلامی، س۲، ش۲، ۱۳۹۸ش.
• سعیدی، میلاد، «بررسی مؤلفه‌های احساس امنیت روانی خانواده‌های ایرانی وآسیب‌شناسی آن درخرده نظام‌های خانواده و فرایند رشدی فرزندان»، فصل‌نامه فرهنگ مشاوره و روان درمانی، دانشگاه علامه طباطبائی، سال یازدهم، ش۴۱، بهار۱۳۹۹ ش.
• سلطانی، محمدرضا و دیگران، «درآمدی بر نقد نظریه سلسله مراتب نیازهای مزلو»، فصلنامه مطالعات سازمانی، س۵، ش۱، ۱۳۹۵ش.
• سید میرزایی، سیدداود؛ شاهرخی، سید علی؛ قطبی، هادی، آداب و آفات تربیت کودک و نوجوان، قم، انتشارات احمدیه، چاپ۱۷، ۱۳۹۲ش.
• شاهرودی، محمدرضا؛ فیضی، زهرا؛ باقری، زهرا؛ خانواده و کارکرد تربیتی آن در قران و روایات، پژوهش‌های میان رشته‌ای قرآن کریم، سال هشتم، شماره دوم، ۱۳۹۶ش.
• شعیری، محمدبن محمد، جامع الاخبار، المطبعة الحیدریة، نجف اشرف، عراق، بی تا.
• صدوق، محمّد، علل الشرائع، قم، کتابفروشی داوری، ۱۳۸۶ق.
• صدوق، محمّد، من لایحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۴۱۳ق.
• صفورایی پاریزی، محمدمهدی، اثر بخشی رعایت آموزه‌های اخلاق اسلامی در کارآمدی خانواده، معرفت اخلاقی، ۱۹۱–۱۱۸، زمستان۱۳۸۸ش.
• طبرسی، رضی‌الدین، مکارم الأخلاق‏، قم، رضی‏،۱۳۷۰ش.
• علینی، محمد، بررسی کارکردهای خانواده در شکل‌گیری سبک زندگی اسلامی، اسلام و مطالعات اجتماعی، سال اول، شماره چهارم، بهار۱۳۹۳ش.
• عمید، حسن، فرهنگ فارسی، وب سایت واژه یاب، تاریخ بازدید: ۱۹ دی ۱۴۰۱ش.
• فاضل، رضا و دیگران، «سرمایه اجتماعی خانواده و عوامل مؤثر بر آن»، فصلنامه مطالعات جامعه‌شناختی ایران، س۱، ش۲، ۱۳۹۰ش.
• فاضلی، سمیه‌سادات، «راهکارهای تربیت جنسی فرزندان در خانواده»، در پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال چهارم، شماره ششم، بهار و تابستان ۱۴۰۰ش.
• فلسفی، ‏محمدتقی، الحدیت، تهران، فرهنگ اسلامی‏، ۱۳۶۸ش.
• قرشی، علی‌اکبر، قاموس قرآن‏، تهران، دار الکتب الاسلامیه‏، ۱۳۷۱ش.
• کلینی، ابوجعفر، الکافی، تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۴۰۷ق.
• گیدنز، آنتونی، جامعه‌شناسی، ترجمه منوچهر صبوری، تهران، نی، ۱۳۸۳ش.
• محمدی ری‌شهری، محمد، تحکیم خانواده، قم، دارالحدیث، ۱۳۹۰ش.
• محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، قم، دارالحدیث، ۱۳۸۷ش.
• محمدی، مسلم، «تحلیل تفاوت‌های جنسیتی زن و مرد در علوم تجربی و آموزه‌های دینی»، در دوفصلنامه انسان‌پژوهی دینی، سال دهم، شماره ۲۹، بهار و تابستان ۱۳۹۲ش.
• مشهدیان، نازنین و ساجدی، فاطمه، «نقش خانواده بر اعتماد به نفس فرزندان»، نخستین کنفرانس ملی مطالعات روان‌شناسی سلامت روان، ۱۴۰۱ش.
• مصطفوی، سیدحسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد، ۱۳۶۸ش.
• مظاهری، روح‌الله، «خانواده در اسلام»، وب‌سایت راسخون، تاریخ انتشار: ۲۲ خرداد ۱۳۹۰ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب سایت واژه یاب، تاریخ بازدید: ۱۹ دی ۱۴۰۱ش.
• ملکی فاراب، ندا و دیگران، «تدوین شاخص‌ها و ترسیم الگوی خانواده تراز اسلامی»، فصلنامه فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، س۱۰، ش۴۰، ۱۳۹۸ش.
• مهاجرانی، ندا، «از خانواده هسته ای تا خانواده گسترده»، مجله ویستا، تاریخ بازدید: ۱۰بهمن ۱۴۰۱ش.
• مینوچین، سالوادور، خانواده و خانواده‌درمانی، ترجمه باقر ثنایی، تهران، بین‌الملل، ۱۳۹۵ش.
• نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۰۸ق.
• وجدانی‌فخر، قدرت‌الله، الجواهر الفخریة فی شرح الروضة البهیه، قم، سماء قلم، ۱۴۲۶ق.
• هاشمی‌علی‌آبادی، سیداحمد و خسروی، جواد، «بررسی چرایی تفاوت شیوه‌های تربیتی دختران پسران در خانواده با تکیه بر آیات و روایات»، فصلنامه پژوهش‌های اعتقادی- کلامی، سال ۱۲، شماره ۴۸، زمستان ۱۴۰۱ش.