دریای عمان

دریای عمان؛

معرفی

دریای عمان در زبان‌های مختلف و در اسناد سازمان‌های بین‌المللی با عنوان خلیج عمان شناخته می‌شود. این دری، بازماندۀ اقیانوس باستانی نئوتتیس است که در پی برخورد ورقۀ عربی با اوراسیا، مساحت آن کاهش یافته است. از منظر مختصات جغرافیایی، دریای عمان در محدودۀ طول‌های جغرافیایی ۵۶ تا ۶۲ درجۀ شرقی و عرض‌های جغرافیایی ۲۲ درجه و ۳۰ دقیقه تا ۲۶ درجه شمالی قرار دارد. بخش عمده‌ای از این دریا در شمال مدار رأس‌السرطان و بخشی از آن در جنوب این مدار واقع شده است. از نظر موقعیت نسبی، دریای عمان همچون بازویی در شمال غربی دریای عرب قرار گرفته که از این طریق به اقیانوس هند متصل می‌شود؛ همچنین تنگه هرمز در شمال غربی آن واقع شده و ارتباط دریای عمان با خلیج فارس را برقرار می‌سازد. مرزهای خشکی این دریا در شمال با کشور ایران، در غرب با بخش‌هایی از سواحل عمان و امارات متحده عربی و در جنوب و جنوب غربی با سواحل کشور عمان تعیین می‌شود. گستره عرضی دریای عمان در بخش‌های مختلف متفاوت است؛ به‌طوری که در پهن‌ترین قسمت آن، یعنی در ورودی دریا بین رأس جیوانی و رأس الحد، این پهنه به ۳۴۳ کیلومتر می‌رسد. در مقابل، کمترین عرض دریا در بخش انتهایی و در محل ورود به تنگه هرمز، یعنی میان دو نقطه رأس الکوه و رأس لیمه، ۸۶ کیلومتر است. مساحت این دریا ۱۱۲٬۷۶۰ کیلومتر مربع است. در میان کشورهای ساحلی دریای عمان، ایران، عمان و امارات متحده عربی از موقعیت مناسبی برای دسترسی به خلیج فارس و دریای عمان برخوردارند و به‌ترتیب بیشترین طول ساحلی را در این دریا دارند؛ در مقابل، پاکستان کمترین طول ساحلی را دارد. طول دریای عمان از تنگه هرمز تا محل باز شدن آن به دریای عرب، تقریباً ۵۶۰ کیلومتر است.

نام‌گذاری

واژه‌شناسی عمان

دیدگاه‌های مختلفی درباره واژه‌شناسی نام عمان وجود دارد. بر اساس برخی تحلیل‌ها، این نام از دو ریشه ساخته شده است؛ “ow” به‌معنای آب و “man” در زبان پهلوی به‌معنای ماندن یا خانه است. نام «اومان» در دوران اشکانی و ساسانی برای این دریا به کار می‌رفته و با ورود اعراب، به‌شکل عمان در مورد دریای جنوب شرق ایران مورد استفاده قرار گرفته است.

نام‌های پیشین

این خلیج در طول تاریخ با نام‌های مختلفی از جمله «دریای مکران» و «دریای اخضر» شناخته شده است که نشان‌دهندۀ فرهنگ‌های متنوعی است که از این آب‌ها استفاده کرده‌اند.

پیشینه

دورۀ ایران باستان: دریای عمان و سرزمین‌های پیرامون آن، در طول تاریخ از مهم‌ترین نواحی بندری به‌ شمار می‌رفته‌اند. این منطقه در منابع جغرافیایی، بخشی از دریای پارس دانسته شده و از دیرباز نقش چشمگیری در تحولات اقتصادی و تجاری ایفا کرده است. نواحی جنوبی دریای پارس (سرزمین عمان و سواحل آن) در سال 326م در زمان کورش کبیر به تصرف هخامنشیان درامد. هخامنشیان با بهره‌گیری از موقعیت استراتژیک منطقه و ایجاد ناوگان، نخستین پایه‌های تسلط ایران بر دریای عمان را بنا نهادند. پس از یک دورۀ افول طولانی، صفویان به‌ویژه در دورۀ شاه‌عباس با اخراج پرتغالی‌ها و با کمک انگلیسی‌ها، حاکمیت ایران را احیا کردند. این روند در دورۀ نادرشاه افشار با ایجاد یک نیروی دریایی متمرکز تداوم یافت. اهمیت اقتصادی و ژئوپلیتیک دریای عمان به‌عنوان گذرگاه تجاری شرق و غرب، توجه قدرت‌های استعماری به‌ویژه انگلیس را جلب کرد. انگلیسی‌ها با حذف رقبا، مداخله در امور داخلی و تجزیه‌طلبی، بخش بزرگی از مکران را در دورۀ قاجار از ایران جدا کرده و به قلمرو هند بریتانیا ضمیمه کردند.

دورۀ قاجار و پهلوی: در عصر قاجار، با وجود اهمیت راهبردی و تجاری بنادر و جزایر دریای عمان، ضعف نیروی دریایی، محدودیت‌های انگلیس، واگذاری برخی بنادر به بیگانگان و کمبود زیرساخت‌ها مانع رشد اقتصادی این منطقه شد. در دوره پهلوی اول، دولت ایران با وجود موانع داخلی و خارجی، تلاش‌هایی برای تقویت نقش اقتصادی سواحل جنوبی آغاز کرد و نسبت به اواخر قاجار پیشرفت بیشتری نشان داد. در دوره پهلوی دوم، به‌ویژه با تضعیف بریتانیا و شکل‌گیری دکترین نیکسون، ایران به‌عنوان ژاندارم منطقه‌ای در خلیج فارس و دریای عمان مطرح شد و با تکیه بر قدرت نظامی، روابط با آمریکا و پاکستان و افزایش درآمد نفتی، نفوذ خود را در اقیانوس هند گسترش داد. در نتیجه، اواخر پهلوی دوم اوج قدرت منطقه‌ای ایران در خلیج فارس و دریای عمان به شمار می‌رفت.

اهمیت

دریای عمان از نظر اقتصادی، ارتباطی، نظامی و راهبردی برای کشورهای ساحلی و نیز برای تجارت و اقتصاد جهانی اهمیت فراوانی دارد. ذخایر انرژی و مواد معدنی موجود در بستر و کف دریا، به‌همراه ظرفیت‌های شیلاتی، از مهم‌ترین منافع اقتصادی دریاها به‌ شمار می‌آیند. از دیرباز نیز از منابع شیلاتی منطقه و دریای عمان بهره‌برداری شده است. این پهنه آبی، نزدیک‌ترین پهنه آبی به خلیج فارس که به‌منزله هارتلند انرژی جهان شناخته می‌شود، به شمار می‌رود. بخش قابل‌توجهی از ترانزیت انرژی جهان، پس از عبور از تنگه هرمز، از دریای عمان می‌گذرد و از آنجا به مقصد اقیانوس هند، آسیای شرقی و اروپا منتقل می‌شود. دریای عمان در شمال غربی اقیانوس هند واقع شده و پیوند دریایی ضروری میان دریای عرب و خلیج فارس را تشکیل می‌دهد. کشتی‌هایی که از آسیا، آفریقا یا اقیانوس هند به سمت بنادر خلیج فارس در حرکت هستند، باید پیش از ورود به گلوگاه تنگه هرمز، از دریای عمان عبور کنند.

شهرهای ساحلی و بنادر

در میان شهرهای ساحلی مهم دریای عمان می‌توان به چابهار و جاسک در ایران و مسقط و صحار در عمان اشاره کرد. همچنین بنادر استراتژیک حاضر در سواحل این دریا شامل بنادر شهید بهشتی، جاسک، بن‌پُر، کوچک و گواتر در ایران، بندر گوادر در پاکستان، بنادر مسقط، صحار، صور، خابوره و مطرح در عمان و بندر فجیره در امارات است.

محیط زیست دریای عمان

اکوسیستم دریایی: دریای عمان با بیش از ۵۳۰ گونه ماهی ثبت‌شده، از اکوسیستم‌های دریایی متنوع برخوردار است؛ از جمله ماهی تن، مارلین، پومفریت، ماهی شمشیر، ماکرل و سیل‌فیش، کوسه‌های آبی، کوسه‌های ابریشمی، کوسه‌های سرچکشی و کوسه‌های ترشر چشم‌بزرگ، همچنین گونه‌هایی از لاک‌پشت‌های دریایی، دلفین‌ها و انواع بی‌مهرگان. ماهیگیری سنتی همچنان برای جوامع ساحلی در عمان و ایران مهم است، اگرچه عملیات تجاری و فشارهای محیطی در دهه‌های اخیر بر ذخایر ماهی تأثیر گذاشته است.

تغییرات اقلیمی: دانشمندان در سال ۲۰۱۸م تأیید کردند که دریای عمان یکی از بزرگترین مناطق مرده دریایی جهان را در خود جای داده است؛ منطقه‌ای با کمبود شدید اکسیژن. شرایط کم‌اکسیژن ناشی از روان‌آب‌های کشاورزی است که نیتروژن و فسفر را از زمین‌های اطراف به دریای عمان منتقل می‌کنند. این مواد باعث رشد جلبکی می‌شوند که پس از مرگ و در حین تجزیه، اکسیژن محلول در آب را مصرف می‌کنند. تحقیقات منتشر شده در سال ۲۰۲۴م نشان می‌دهد که تغییرات اقلیمی و آلودگی‌های مداوم، همچنان در حال افزایش است. موجودات دریایی قادر به بقا در مناطقی با شدت آلودگی بالا نیستند که این امر پیامدهای اکولوژیکی در سراسر زنجیره غذایی ایجاد کرده و عملیات صید تجاری را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

ملاحظات امنیتی

تنش‌های منطقه‌ای بین ایران و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس، همراه با اختلافات بین‌المللی، نگرانی‌های امنیتی برای کشتیرانی تجاری در این منطقه ایجاد می‌کند. اپراتورهای کشتی که از دریای عمان عبور می‌کنند باید توصیه‌های امنیتی را زیر نظر داشته باشند و اقدامات حفاظتی را در نظر بگیرند. این ملاحظات عبارت است از:

• تشدید رویه‌های نگهبانی با استفاده از دیدبان‌های اضافی؛
• رعایت کد ISPS در سطوح امنیتی بالاتر؛
• ارتباط با مقامات دولت صاحب پرچم؛
• اطلاع‌رسانی به بیمه در خصوص عبور از دریای عمان؛
• هماهنگی با نیروهای دریایی در صورت درخواست؛
• رویه‌های «کشتی خاموش» در صورت اقتضای عملیاتی؛

درک الزامات کد ISPS و نگهداری مستندات به‌روزِ انطباق با دولت صاحب پرچم، به اپراتورهای شناور کمک می‌کند تا در شرایط متغیر امنیتی به دریانوردی ادامه دهند.

چالش‌ها و فرصت‌های عمان برای ایران

فرصت ژئوپلیتیکی

موقعیت جغرافیایی دریای عمان و خلیج مکران، آن را به یکی از مهم‌ترین مرزهای دریایی ایران تبدیل کرده است که امکان دسترسی مستقیم ایران به آب‌های آزاد و پهنۀ اقیانوس هند را فراهم می‌آورد. این دسترسی اقیانوسی، پیامدهای ژئواستراتژیک و اقتصادی گسترده‌ای در زمینه‌های حمل‌ونقل، کشتیرانی، امنیت انرژی، شیلات و مدیریت منابع دریایی دارد. علاوه بر این، برخورداری ایران از کرانه‌های دریای عمان، ایران را به عضوی مؤثر در سازمان همکاری‌های اقتصادی کشورهای اقیانوس هند تبدیل می‌کند. از این رو، تأمین امنیت در این منطقه جهت دستیابی به منافع ایران در عرصه‌های جهانی، منطقه‌ای و داخلی، امری اجتناب‌ناپذیر است.

ظرفیت‌های اقتصادی، ترانزیتی و کریدورهای بین‌المللی

موقعیت استراتژیک سواحل مکران و دسترسی آن به آبراه‌های بین‌المللی، بستری برای ترانزیت کالا و انرژی فراهم کرده است. ایران با تکیه بر این مزیت جغرافیایی و بهره‌گیری از کریدورهای حیاتی مانند «شمال-جنوب»، «مسیر ترانزیتی ایران» و «هند-ایران-افغانستان»، در تلاش است تا پتانسیل‌های بالقوه منطقه را به امکاناتی بالفعل تبدیل کند.

دریاي عمان روزانه شاهد تردد میلیون‌ها بشکه نفت و حجم عظیمی از کالا است؛ از این‌رو، حضور در مسیر کشتی‌های غول‌پیکر اقیانوس هند می‌تواند قدرت کشتیرانی، حجم مبادلات تجاری و درآمدهای گمرکی ایران را به‌طور چشمگیری افزایش دهد. بدین ترتیب، سواحل مکران به‌عنوان دروازه ارتباطی با کشورهای محصور در خشکیِ آسیای مرکزی، قفقاز و اروپا، می‌تواند پس از نفت و گاز، به یکی از ستون‌های اصلی درآمدی اقتصاد ایران بدل شود.

فرصت‌های سیاسی-امنیتی

از دیدگاه سیاسی-امنیتی، موقعیت ایران در کرانه‌های دریای عمان، به‌ویژه تسلط بر تنگه هرمز، کنترل حیاتی بر مبادی ورودی خلیج فارس و اقیانوس هند را تضمین می‌کند. این گستره آبی، که یکی از مهم‌ترین راه‌های آبی جهان است، به مرکزی برای قدرت اقتصادی و نظامی ایران بدل شده و اشراف عملیاتی بر آن، بازدارندگی مؤثری در برابر رقبا ایجاد می‌کند. خط ساحلی ۲۳۱ کیلومتری در این منطقه، قابلیت‌های دفاعی دریایی ایران را به‌طور قابل توجهی تقویت می‌کند.

همچنین، سیطره بر بخش شمالی دریای عمان و جغرافیای خاص سیستان و بلوچستان، به ارتقای امنیت منطقه‌ای در برابر تهدیدات خارجی کمک کرده و نفوذ بیگانگان را به حداقل می‌رساند. آب‌های کم‌عمق ساحلی نیز به‌عنوان یک پدافند طبیعی، مانعی استراتژیک در برابر ناوهای جنگی مهاجم محسوب می‌شوند. این موقعیت ژئوپلیتیک می‌تواند به‌گونه‌ای مدیریت شود که هزینۀ تأمین امنیت منطقه بر عهده سایر بازیگران ذینفع بین‌المللی باشد که این خود یک مزیت سیاسی-امنیتی بزرگ برای ایران محسوب می‌شود.

علاوه بر این، جنوب شرق ایران پتانسیل بالایی برای اجرای استراتژی‌های دریایی گسترده دارد. برخلاف محدودیت‌های ساختاری خلیج فارس، دریای عمان و اقیانوس هند بستری مناسب برای تبدیل شدن ایران به یک قدرت نظامی میان‌اقیانوسی را فراهم می‌سازند. توسعه پایگاه هوایی چابهار و گسترش رزمایش‌های دریایی در خارج از آب‌های خلیج فارس، قدرت نظارتی و کنترلی ایران بر شمال اقیانوس هند را تقویت می‌کند. در همین راستا، ایران با بهره‌گیری از قراردادهای دوجانبه با کشورهایی مانند هند و چین، در تلاش است تا نقش راهبردی سواحل دریای عمان را در ابعاد نظامی و اقتصادی احیا کند.

منابع

• راستی، عمران و اشرفی، علی، «ببرسی فرایند قلمروسازی کشورهای ساحلی در دریای عمان و محاسبه قلمروهای دریایی»، پژوهش‌های جغرافیای سیاسی، شمارۀ 3، بهار 1395ش.
• معلومی، فاطمه‌السادات و علیخانی، حمیدرضا، «تأثیر جایگاه دریای عمان بر خط مشی‌های امنیتی و اقتصادی جمهوری اسلامی ایران»، نظریه‌پردازی راهبردی، سال سوم، شمارۀ چهارم، زمستان ۱۴۰۳ش.
• میرشاهی، سینا، «اقتصاد تجاری سرزمین های پیرامون دریای عمان در قرون نخستین اسلامی مطالعه مورد بررسی: کرمان- مکران و عمان»، مطالعات ایرانی، شماره 42، پاییز و زمستان ۱۴۰۱ش.