مجسمه والِریَن؛ نمادی از شکست امپراطور روم در برابر شاپور پادشاه ساسانی ایران
مجسمه والِریَن در شش کیلومتری شمال تخت جمشید، در مجموعه باستانی نقش رستم، به دستور پادشاه ساسانی شاپور یکم، پس از پیروزی بر والِریَن امپراتور روم در جنگ اِدسا تراشیده شد. در این نقشبرجسته، شاپور یکم پیروزمندانه بر اسب نشسته و امپراتور شکستخورده روم، فروتنانه در برابر وی زانو زده است. با الهام از این شکست تاریخی، در آبان 1404ش، شهرداری تهران با رونمایی از مجسمه «زانو زنندگان برابر ایران» در میدان انقلاب، با اشاره به عظمت و ایستادگی ملت ایران در جنگ دوازده روزه، به بازنمایی این مسئله تاریخی پرداخت.
آغاز منازعه شرق و غرب
منازعه شرق و غرب با روی کار آمدن هخامنشیان در 550 سال قبل از میلاد مسیح و ایجاد نخستین شاهنشاهی وحدتبخش مبتنی بر تنوع فرهنگی و قومی آغاز شد. این تقابل پس از هخامنشیان در تمام دوران باستان به صورت اشکانیان-رومیان و ساسانیان – رومیان ادامه داشت. تا جایی که یکی از علل سقوط اشکانیان، فرسودگی و ناتوانی از تنش ها و جنگ های چهارصد ساله با رومیان بود.[۱]
حکومت ساسانیان
اردشیر بابکان پس از شکست دادن اردوان پنجم اشکانی، سلسله ساسانیان را پایهگذاری کرد. به گواه مورخان، ساسانیان از همان ابتدا خود را جانشین و احیاکننده شاهنشاهی هخامنشیان میدانستند. از این رو مدعی سرزمینهایی بودند که در گذشته، تحت سلطه هخامنشان قرار داشت و اکنون به تصرف امپراتوری روم درآمده بود. بههمین خاطر تغییر سلسله اشکانیان به ساسانیان به سال 224م در ایران و روی کار آمدن ساسانیان، یک تهدید جدی برای امپراتوری روم در خاور نزدیک به شمار میرفت.[۲]
نبرد اِدسا
ساسانیان از همان ابتدا بر خلاف اشکانیان در قبال امپراتوری روم، سیاست تهاجمی در پیش گرفتند. شاپور، دومین پادشاه ساسانی که خود را میراثدار هخامنشیان میدانست سه نبرد سرنوشتساز با امپراتوری روم داشت. نبرد اول با تصرف برخی شهرهای امپراتوری روم و کشته شدن پادشاه جوان رومی به نفع ایران خاتمه یافت. نبرد دوم که بین شاپور و فیلیپ عرب پادشاه رومی اتفاق افتاد با شکست رومیان و پرداخت خراجی سنگین و متارکه 14 ساله جنگ همراه بود که دیری نپایید و پادشاه ساسانی به بهانه کارشکنی و نقض توافق رومیان، با حمله به ارمنستان و تصرف آن، یکی از پایگاههای مهم رومیان را از چنگشان در آورد. در سال 260 م شاپور یکم در سومین نبرد به فکر حمله به انطاکیه و قلب امپراتوری روم افتاد و در نبردی مهم و تاریخساز با محاصره سپاه روم، والِریَن (والریانوس ) قیصر روم را به همراه تعداد زیادی از سربازان رومی به اسارت گرفت.[۳] شاپور پس از این نبرد که خود را شاهنشاه شرق و غرب میدانست، تعدادی از شهرهای رومی را به شاهنشاهی ساسانی ضمیمه کرد. پس از شکست ادسا و اسارت والرین، قدرت امپریالیستی رومیها تا حدودی تجزیه گردید و شورشهایی در سراسر روم بهوجود آمد.[۴]
برخی در روایت تاریخی این مسئله تشکیک کرده و پادشاه زانوزده را فیلیپ عرب نام بردهاند. با وجود این، کسی در شکستهای متوالی رومیان از شاپور یکم و اسارت یکی از پادشاهان روم تردید نکرده است.[۵]
مجسمه والرین در میدان انقلاب
شهرداری تهران، شب جمعه 16 آبان 1404ش در جریان رویدادی با عنوان «ایونت شب ایران» و در قالب پویش «مقابل ایران دوباره زانو میزنید» که توسط سازمان زیباسازی شهرداری تهران برگزار شد به رونمایی از مجسمه والرین در میدان انقلاب تهران پرداخت. طراحی صحنه این رویداد با استفاه از نمادهای ایرانی و اسلامی انجام شده بود و شاخصترین بخش آن کنار هم قرار گرفتن دو سرباز ایرانی یکی از عصر معاصر و دیگری از عصر ساسانی بود. همچنین در این رویداد علاوه بر اجرای ارکستر سمفونیک تهران، چهار خواننده مطرح نیز به اجرای برنامه پرداختند.[۶] پیش از این نیز در ۳۱ خردادماه، مجسمهای از آرش کمانگیر در میدان ونک نصب و رونمایی شده بود.[۷]
سخنگوی شهردار تهران با اشاره به رونمایی مجسمه زانو زدن والرین در برابر پادشاه ایرانی اعلام کرد: پس از گذشت مدت زمانی مشخص و با انجام مراحل جاگذاری، این مجسمه از میدان انقلاب به محدوده اطراف فرودگاه مهرآباد و میدان آزادی انتقال مییابد.[۸]
پانویس
- ↑ نصراله زاده، رویارویی ایران و روم در عصر ساسانی بر اساس کتیبه شاپور بر کعبه زردشت، 1393ش، ص136
- ↑ طلایی، ارزیابی و تحلیل نبرد ادسا و پیامدهای آن در خاور نزدیک، فصلنامه پژوهش های علوم تاریخی، 1401ش، ص45.
- ↑ طاهری و ظفرکامل، مطالعه تطبیقی بازنمود روایات تصویری اسارت والرین به دست شاپور در نقشبرجسته نقش رستم و برخی از نقاشیهای غربی، 1400ش، ص55.
- ↑ حسین طلایی، پرویز، ارزیابی و تحلیل نبرد ادسا و پیامدهای آن در خاور نزدیک، 1401ش، ص52.
- ↑ «مجسمه والرین، واقعیت یا خطای تاریخی؟»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «جزییات رونمایی از مجسمه والرین امپراتور رم در میدان انقلاب»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «زانو زدن والرین؛ مجسمه شاپور ساسانی و چهار واکنش متفاوت»، وبسایت فرارو.
- ↑ «مجسمه «زانو زدن والرین» چه زمانی از میدان انقلاب تهران می رود؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
منابع
- «جزییات رونمایی از مجسمه والرین امپراتور رم در میدان انقلاب»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: 16 آبان 1404ش.
- «زانو زدن والرین؛ مجسمه شاپور ساسانی و چهار واکنش متفاوت»، وبسایت فرارو، تاریخ درج مطلب: 18 آبان 1404ش.
- حسین طلایی، پرویز، «ارزیابی و تحلیل نبرد ادسا و پیامدهای آن در خاور نزدیک»، فصلنامه پژوهش های علوم تاریخی، س14، ش2، 1401، ص45.
- طاهری، علیرضا و ظفرکامل، اعظم، «مطالعه تطبیقی بازنمود روایات تصویری اسارت والرین به دست شاپور در نقشبرجسته نقش رستم و برخی از نقاشیهای غربی»، رهپویه هنرهای تجسمی، س4، ش1، 1400ش، ص55.
- «مجسمه زانو زدن والرین چه زمانی از میدان انقلاب تهران می رود؟»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 30 آبان 1404ش.
- «مجسمه والرین، واقعیت یا خطای تاریخی؟»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج خبر: 23 آبان 1404ش.
- نصراله زاده، سیروس، «رویارویی ایران و روم در عصر ساسانی بر اساس کتیبه شاپور بر کعبه زردشت»، فصلنامه زبان پژوهی، س6، ش13، 1393ش، ص136