پیش‌نویس:تقسیم کار جنسیتی

مفهوم‌شناسی

تقسیم کار جنسیتی به توزیع و تفکیک واقعی فعالیت‌ها و وظایف میان زنان و مردان در یک جامعه گفته می‌شود. این مفهوم با نقش جنسیتی تفاوت دارد؛ زیرا نقش جنسیتی به انتظارات و هنجارهای اجتماعی درباره رفتارها و فعالیت‌های مناسب برای هر یک از دو جنس اشاره دارد و بیشتر جنبه ذهنی و فرهنگی دارد، در حالی که تقسیم کار جنسیتی ناظر به سازمان‌یافتگی عملی کارها و مسئولیت‌ها میان زنان و مردان در عرصه‌های مختلف زندگی است. بر این اساس، تقسیم‌کار جنسیتی به‌پدیده‌هایی اشاره دارد که کارها را بر حسب جنس یا جنسیت به دو دسته زنانه و مردانه تقسیم می‌کند. در این چارچوب منظور از مشاغل جنسیتی، نوعی از مشاغل است که جنسیت از شرایط احراز آن است.

تاریخچه

در همهٔ جوامع، گونه‌ای تقسیم کار بر پایهٔ جنسیت وجود دارد که بر همین مبنا ارزش کارهای صورت گرفته توسط مرد و زن را متفاوت می‌کند. برخی بر این باورند که دو عامل جنس و سن، قدیمی‌ترین الگوی تقسیم کار است. شکل رایج تقسیم کار در جوامع سنتی چنین بوده که کارهای خانه اعم از پخت‌وپز، نگهداری از فرزندان، شست‌وشو و نظافت منزل بر عهدهٔ زنان و فعالیت‌های بیرون منزل، با مردان باشد؛ همچنین مدیریت خانواده نیز از وظایف مردان بیان شده است. در ایران زنان بیشترین مشارکت را در مشاغل آموزشی و کمترین اشتغال را در مشاغل ساختمانی، حمل و نقل، انبارداری و ارتباطات دارند، چرا که این دسته اخیر نوعی مشاغل مردانه محسوب می‌شود.

برخی پژوهشگران، تاریخ تقسیم کار جنسیتی را در سه دوره کلی طبقه‌بندی کرده‌اند. در این رویکرد، تحولات تاریخی بر پایه شکل‌گیری و تمایز میان مشاغل زنانه و مردانه بررسی می‌شود. بر این اساس، روند تقسیم کار جنسیتی معمولاً در سه مرحله جامعه بدوی، تمدن کشاورزی و دوره صنعتی تحلیل می‌شود.

تقسیم‌کار در جوامع بدوی

مورخـان و باستان‌شناسان نحوه زندگی انسان‌های اولیه را بر اساس شکار و گردآوری خوراک استوار می‌دانند؛ به‌نحوی که مردان با شکار حیوانات، غذای خانواده را تامین می‌کردند و زنان نیز در غیاب مرد، مسئول جمع‌آوری محصولاتی نظیر گیاهان، میوه‌ها، دانه‌های جنگلی، عسل، قارچ و غلات بوده‌اند تا آسیب‌پذیری خانواده را در برابر کمبود غذا جبران کنند. به ‌شکار رفتن و صید ماهی در خارج از خانه توسط مردان و انجام کارهای خانگی مانند کوزه‌گری، بافندگی، تهیه پوشاک، جمع‌آوري گیاهان خوراکی، باغبـانی و تهیـۀ غذا توسط زنان، نوع دیگری از تقسیم‌کار جنسیتی بوده که قدمت آن، تا ده‌هزار سال قبل از میلاد مسیح تخمین زده شده است. در جوامع ابتدایی، قابلیـت‌هـاي زنانگی مانند بارداري، زایمان و شیردهی، موجب می‌شد تا زنان بیشتر سرگرم اداره امور داخل خانه باشند و در مقابل، تهیه غذا و نقش‌هاي خارج از خانه مانند شکار، به‌عهـده مـردان بوده است.

تقسیم‌کار در دوره کشاورزی

در دوره تمدن کشاورزی یا به‌اصطلاحِ اروپاییان، دوران فئـودالی که زنان وارد کار و درآمدزایی شدند نیز نوع کار زنان با مردان کاملا متفاوت بوده است. آن‌ها در کارگاه‌هایی کاملا زنانه، مشغول ریسندگی، بافندگی، دوزندگی یا آماده کردن پشم بوده‌اند. این مقطع تاریخ از اروپا با ظهور اسلام همزمان بوده است. اسلام برای کار زنان نیز همچون مردان، ارج قائل شد و هریک از زن و مرد را مالک بهره‌برداري از کسب و کار خود دانسته است. تاریخ صدر اسلام و سیره و روش مردم در جامعه اسلامی آن زمان، بـه ‌گونه‌ای بوده که بسیاری از کارها بین زن و مرد مسلمان مشترك بوده و برخی از کارها نیز وجود داشته که اسـلام مایل به انجام آن از سـوي زنـان نبـوده اسـت. اسلام کارهایی همچون جهـاد، قضـاوت و تـدبیر امور مهـم جامعـه را کارهایی می‌داند که ویژگی مردانه دارند. البته اسلام مهم‌ترین کار و شغل زن را خانه‌داري می‌داند و تأکیدش بر این است که اقتصاد خانواده عمدتاً باید توسط مرد تأمین شود. نگاه اروپا در این مقطع زمانی، با نگاه اسلامی تا حدودی یکی بوده و از منظر آنها نیز بهترین کار برای زن، حضور او در خانـه و اداره امور خانه و فرزندان بوده است. در جوامع اروپایی استقلال اقتصادي زنِ شوهردار، بـه‌ضرر ازدواج و نهـادِ خـانواده شمرده می‌شد و کار کردن زن، خارج از خانه منجر به‌ عدم رسیدگی به فرزندان تلقی می‌شده است؛ همچنین اشتغال زنان به برخی کارها مانع فرزندآوری سالم شمرده می‌شد. در این دوره، با وجود جدایی جنسیتی در وظایف، میان کار مولـد و غیرمولـد و کـار درآمدزا و غیر درآمدزا تفکیکی وجود نداشته و تمام تلاش‌ها برای بقای خانواده بوده است.

در این دوره وضعیت اروپا با آسیا متفاوت بود. در اروپا دوره فئودالی بوده است که زنان با عنوان خدمه در کارگاه‌های نزدیک منازل در شغل‌های نظیر ریسندگی، بافندگی، دوزندگی و آماده کردن پشم و نظیر این قبیل کارها مشغول بودند. در این دوره از تاریخ غرب استدلال می‌شد که جای زن در خانه است و کار زنان با مشاغل بیرون از خانه سازگاری ندارد. در همین زمان، اسلام زن را مالک اموال خویش می‌دانست و بسیاری از مشاغل را نیز در زمره مشاغل مشترک اعلان کرد، همچنین تفکیک شغلی نظیر اروپا در جوامع اسلامی وجود نداشت.

تقسیم‌کار در دوره صنعتی

با شروع انقلاب صنعتی در قرن نوزدهم، ظهور کارخانه و کار مزدي، زنان و مردان را به ‌بیرون از خانه کشاند و به‌سوی کارخانه‌ها و اداره‌ها سوق داد. تولید از مصرف جـدا شـد. کـار مولـد از کـار غیرمولد فاصله گرفت و به تدریج، مردان، بیشتر در کارهای مولد و زنان، عمدتاً در کارهای غیرمولد اشتغال یافتند. در قـرن بیسـتم، همراه با صـنعتی شدن در قالب سرمایه‌داري، زنان علاوه بر نقش همسري و مادري در خانـه، به‌ ایفای نقـش اقتصادي و تولیدي در خارج از منـزل نیز پرداختند. ویرانی‌های حاصـل از جنـگ جهـانی دوم و گسـترش انـواع صنایع، موجب شد زنان کشاورزی را رها کرده و وارد بازار کار شوند. پدیده «جهانی‌شدن» نیز سهم عمده‌ای در افزایش اشتغال زنان داشته است. با تمام تحـولاتی کـه طی دهه‌های اخیر در بازار کار به وجود آمده، بسیاری از اندیشمندان معتقدند هنوز هم مردان به عنوان نیـروي کـار اصـلی و زنـان صرفاّ به عنوان نیروي کار ذخیره و فرعی محسوب می‌شوند. در کشورهاي صنعتی، تفکیک جنسیتی در بیشتر مشاغل مشاهده می‌شود؛ به ‌این صورت که اکثرا مردان، صاحب مشاغل پر نفوذ و داراي مهارت و حقوق بالا هستند؛ اما زنان نوعاً در کارهایي اشتغال دارند که از نظر ابتکار ذهنی به‌آموزش چندانی نیاز ندارد و معمـولاً شـامل کارهـایي بـا دورة زمانی کوتاه است که با نقش مادري و خانـه‌داری زنان چندان تعارضی نداشته باشد. در دوره صنعتی، کار مزدی زنان در خارج از خانه رواج یافت و بیشتر نظریه‌های علوم انسانی مربوط به‌اشتغال و جنسیت ناظر به این دوره است.

تفاوت درآمد زنان و مردان

در یک تحقیق مربوط به قرن شانزده در انگلیس ثابت شده است که زنان بین 52 درصد تا 61 درصد نسبت به متوسط مردان مزد می‌گرفتند. این عدد در سال 1913م به 43 درصد رسید. در سال 1989م به 67 درصد رسیده بود. سن نیز بر میزان نابرابری تأثیر داشته است. در یازده‌سالگی دختران 99 درصد پسران مزد می‌گرفتند و در پانزده‌سالگی اختلاف به 87 درصد رسیده بود. کمیسیون فرصت‌های برابر در سال 1989م متوسط دریافتی ساعتی زنان تنها با 49 درصد دریافتی مردانی مساوی بودند که در همان شغل تمام‌وقت کار می‌کنند. در همین ایام ده درصد مردان انگلیسی بیشتر از 350 پوند حقوق می‌گرفتند، در حالی که این رقم درباره زنان تنها یک درصد بوده است. در انگلستان متداول‌ترین توجیه برای این نابرابری، بی‌حالی و تنبلی زنان بوده است. میزان نابرابری در کشورهای مختلف یکسان نیست، به‌عنوان مثال در سوئد زنان به‌طور متوسط 90 درصد مردان حقوق می‌گیرند. این رقم در ژاپن 43 درصد است.

دلایل و عوامل تفاوت مشاغل زنان و مردان

به‌طور کلی در خصوص تقسیم کار، دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد. از جمله:

• برخی بر این باورند که تفاوت‌های زیست‌شناختی سبب شده تا زنان از مشارکت در حوزهٔ عمومی ناتوان باشند و چنین داوری می‌کنند که مردان از زنان منطقی‌ترند و زنان بیشتر از عواطف تأثیر می‌گیرند و در تصمیم‌گیری ناتوان هستند.
• گروهی نیز ساختار سیاسی مردسالار را سبب تمرکزگرایی و انحصار همه‌جانبهٔ قدرت می‌دانند که از پیوند دانش و قدرت، برای تولید و بازتولید خود بهره می‌گیرد.
• عده‌ای دیگر معتقدند که برداشت‌های مذهبی، پیوند فرادستی و فرودستی میان مرد و زن را تعیین می‌کند. بر این اساس، به جداسازی زندگی خانوادگی از زندگی اجتماعی روی می‌آورند و بر این باور پافشاری می‌کنند که برخی امور، به‌طور ذاتی مردانه و برخی دیگر، زنانه است.
• برخی دیگر، خود زنان را معمار جامعهٔ مردسالار تلقی می‌کنند و بانوان را سبب‌ساز برداشت «جنس دوم» دانسته‌اند؛ زیرا به توانایی‌های خود باور ندارند، تفکیک را پذیرفته‌اند و احساس «در حاشیه بودن»، «ارزش نداشتن» و «زیادی بودن» دارند و قادر به تصمیم‌گیری نیستند. خود را از «حق مالکیت»، بی‌بهره می‌انگارند و حضور مؤثری در برون و درون خانه برای خود نمی‌بینند.

رویکردهای نظری

مشاغل جنسیتی و پدرسالاری

اولین تئوری‌پردازی درباره رابطه جنسیت و شغل، به انگلس نسبت داده شده است؛ از نظر او ‌حوزه فعالیت مردان،‌ شروع به ایجاد ارزش افزوده می‌کند و از این طریق بر تولید مثل، ‌حوزه فعالیت زنان، تسلط بیشتری می‌یابد. این وضعیت با ایجاد نهادهای مورد نیاز مانند مالکیت خصوصی، طبقات اجتماعی و حکومت به پدرسالاری منجر شده است. به نظر او حذف نظام سرمایه‌داری و مالکیت خصوصی، برابری جنسیتی را دوباره ایجاد خواهد کرد. مخالفان انگلس معتقدند رابطه سرمایه‌داری و پدرسالاری پیچیده‌تر از آن چیزی است که او تصور می‌کرده و داده‌های انگلس از جامعه مادر‌سالار نیز مورد اطمینان نبوده است.

تابعیت شغلی زنان

طبق نظر گلدهورب و پارکین، شغل زن، تابع موقعیت مرد و رئیس خانواده است. آن‌دو، شغل را یک متغیر وابسته موقعیت اجتماعی خانواده می‌دانند و خانواده را نیز تابع مطلق موقعیت شوهر می‌شمارند. در نهایت به این نتیجه می‌رسند که هر چه موقعیت شغلی مرد اقتضا کند، همان برای زن شمرده می‌شود و موقعیت شغلی جداگانه زن معنا ندارد.

پرونده:فرشته-بیرانوند.jpg

آیا رانندگی ماشین سنگین شغلی مناسب برای زنان است؟

نسبت جنسیت و نظام شغلی

جنسیت و موقعیت شغلی، دو امر مستقل و در عین حال مرتبط با همدیگر هستند. طبق این دیدگاه روابط مختلفی بین دو متغیر جنسیت و نظام شغلی قابل تصور است. به‌عنوان مثال جنسیت باعث تأمین حمایت رایگان زنان از نیروی کار نظام سرمایه‌داری است؛ چراکه شغل اصلی زنان، کار خانگی است و کار خانگی زنان حمایت رایگان از نیروی کار نظام سرمایه‌داری است. یکی از پیشنهادها برای اصلاح مشکل فوق پرداخت دستمزد به کار خانگی است، کورز معتقد است که چنین پیشنهادی به‌معنای تبدیل روابط اجتماعی خانوادگی به روابط تک بعدی اقتصادی است. بریومن معتقد است که زنان به‌عنوان ارتش ذخیره کار در خدمت نظام سرمایه‌داری و نیروهای مطیع و ارزان هستند. نظام صنعتی با انتقال کار از داخل خانه به کارخانه باعث وابستگی زنان به مردان شد. خلاصه نظریه تأثیر و تأثر متقابل جنسیت و کار است. طبق این نگاه تابعیت زن از مرد، جزئی از یک سیستم کلی اجتماعی است. تعلق کارِ خانه به زن، به‌خصوص تربیت فرزندان، حتی وقتی که زن‌ها بیرون از خانه کار می‌کنند چیزی است که در کشورهای صنعتی هم دیده می‌شود.

تاثیر باروری زنان بر تقسیم جنسیتی مشاغل

دیدگاه فمینیستی افراطی معتقد است که مهم‌ترین نقطه ضعف زنان در کار، مسئله اختصاص تولید مثل به زنان است. این دیدگاه مسئله تربیت و فرایند رشد بچه را مورد توجه قرار نمی‌دهد و چنین بیان می‌کند که تنها زنان مسئول پرورش و زاد و ولد فرزندان هستند و باید این مسئولیت سنگین از دوش زنان برداشته شود.

تأثیر نظام اجتماعی بر تقسیم جنسیتی مشاغل

نظام اجتماعی از طریق اشاعه پدرسالاری بر زنان، کنترل ایدئولوژیکی و نظام اقتصادی از طریق نظام سرمایه‌‌داری کنترل اقتصادی اعمال می‌کند. نظام اقتصادی و اجتماعی کار خانه غیر مولد و فاقد دستمزد معرفی می‌کند و زمینه استثمار شدن زنان را فراهم می‌کند.

عوامل مؤثر بر ارتباط جنسیت و شغل

یک) باورهای فرهنگی موجود در جامعه و سازمان‌ها؛ به‌عنوان مثال هیل‌من در پژوهش خود در سال 1389م نشان داد که زنان در عوامل اعتماد به نفس، ثبات احساسات و توان تحلیل نسبت به مردان ضعیف‌تر هستند.

دو) نگرش منفی مدیران سازمان‌ها نسبت به‌مهارت‌های مدیریتی زنان.

سه) محدودیت‌های زنان؛ به‌عنوان نمونه تحقیق فورچون نشان می‌دهد که زنان به‌خاطر ناچاری راهبرد کارکردن فراتر از حد انتظار را بر می‌گزینند. به این معنا که اولا نسبت به همتایان مرد بیشتر کار می‌کنند؛ ثانیا مهارت بیشتری نسبت به آنان کسب می‌کنند و تلاش می‌کنند خط مشی‌هایی مطابق با سلایق مردان پدید ‌آورند و در بسیاری موارد کارهای سخت‌تر را انجام می‌دهند.

جنسیت و نابرابری شغلی

کیت گیرنت بر این باور است که امروزه بیشتر زنان در جوامع غربی مشغول کار هستند و برخی قوانین برای برقراری عدالت اجتماعی در کشورهای نظیر انگلیس وضع شده است. چنین قوانینی آثار مثبت اندکی داشته است، اما در همه زمان‌ها و مکان‌ها آثار این قوانین یکسان نبوده است و در هیچ مورد کاملا موفق نبوده است. دلیل گرینت اختصاص موقعیت پائین شغلی زنان در همه مشاغل است. شغل‌های مدیریتی و دارای اعتبار در همه موارد در اختیار مردان هستند و زنان در همه عرصه‌ها موقعیت‌های پائین‌تری را در اختیار دارند. دلایل این مسئله متفاوت است، از جمله این دلایل برخی محدودیت‌ها و تعارضات شغلی زنان است. گاهی حتی بدون تعارض، شخصا مسئولیت‌های خانوادگی را ترجیح می‌دهند، یا بین کار خانه و بیرون جمع می‌کنند، در برخی موارد صاحبان مشاغل آنان را به‌دلیل تعارض مسئولیت‌ها انتخاب نمی‌کنند. گاهی زنان احساس می‌کنند که انتخاب مشاغل پر دردسر و مدیریتی برای آنان گزینه مناسبی نیست. در نتیجه مشاغل تحت تأثیر جنسیت هست و بر آن تأثیر نیز می‌گذارد اما تبیین آن دلایل متفاوتی دارد. در زمان‌ها و مکان‌های مختلف متفاوت است. تنها نکته مورد اتفاق اختصاص بیشتر شغل‌های مدیریتی و با درآمد و اعتبار اجتماعی بالا به مردان در تمام دنیا است. در مجموع این نظریه‌ها مکمل همدیگرند و هرکدام یک بخش واقعیت را تشریح می‌کند.

نظریه سرمایه انسانی

سرمایه انسانی، نظریه اقتصاددانان کلاسیک است که برای تبیین تفاوت‌هاي جنسیتی و تبعیض در کارهـا، به متغیرهایی نظیـر نیروی جسمی، ساعات کار، مسـئولیت‌هاي خانوادگی، آموزش فنی، آموزش عمومی، غیبت از کار و جابه‌جایی در کـار متوسل می‌شوند.

اقتصاددانان کلاسیک معتقدند که کم‌بـودن درآمـد زنان نسبت به‌ مردان، مربوط به‌ عامل «سرمایه انسانی» آنها است؛ زیرا انتظار اساسی از زنان، فرزندآوری است و این ویژگی در وجود آن‌ها نهادینه شده است. گرچه برخی از زنان بچه ندارند، اما بسیاری از آن‌ها برای فرزندآوری برنامه‌ریزی می‌کنند. فرزندآوری یا فرزندخواهی، باعث می‌شود آن‌ها آموزش کمتری ببینند و سـرمایه‌گذاري کمتري روي سـرمایۀ‌ انسانی خود داشته باشند و در نتیجه بهره‌وري کاري پایین‌تري داشته باشند. این واقعیت زنان را به‌سـمت مشاغلی هدایت می‌کند که براي بچه‌دار شدن و پرورش فرزند، تحت فشار و جریمه قرار نگیرند. در آن‌سو مردان مشاغلی را انتخاب می‌کنند که در گذر زمان سرمایه انسانی آنها افزایش داشته باشد.

نظریه بازار کار دوگانه

بر اساس نظریۀ بازار کار دوگانه، برخی مشاغل از لحاظ پرداخت مزد و فرصـت‌هـاي پیشـرفت، وضع نسبتاً خوبی دارند و در مقابل، مشاغلی هستند کـه مـزدشان کمتر و امکان پیشرفت کمتری دارند. مشاغل دسته اول، مختص به‌ مردان لحاظ شده؛ چرا که در این دیدگاه، متناسب‌سازی کارگران با احتیاجات موسسه‌‌ مورد نظر و ثبات کارگران مد نظر است. دسته‌ دوم از مشاغل، به‌زنان اختصاص داده می‌شود؛ زیرا زنان، وظایفی همچون فرزندآوری و خانه‌داری و پرورش فرزند را به‌عهده دارند و این امر با ثبات کار مد نظر کارفرما در تضاد است و به‌ همین دلیل کارفرمایان مردان را نیروی کار بهتری نسبت به ‌زنان می‌دانند.

بنابراین در دیدگاه بازار کار دوگانه، بر دو امر اهمیت وضعیت ورود بـه‌ سـازمان بـراي تعیـین امکانـات آینده در کسب سرمایه انسانی و دیگری پایداري شغلی تاکید می‌شود و قسمتی از تفکیک جنسـیتی در مشاغل را مـرتبط با نـوع مشـاغل می‌داند نه ویژگی‌هاي ذاتی مردانه و زنانه.

نظریه جنسيتي

تبعیت زن از مرد، جزئی از یک نظام کلان اجتماعی است که منجر به تابع بودن زن در خانواده و به‌تبع آن در بازار کار نیز می‌انجامد. یک موضوع کلیدي در نظریه‌هاي جنسیت، کار خانگی است که به ‌زنان اختصاص دارد. دلیل اشـتغال زنان در مشاغل پایین جامعه، در عوامل داخلی بازار کار و شرایطی که زنان تحت آن، نیروي کار خود را می‌فروشند، جست‌وجو می‌شد. زنان، به خصوص زنان متأهل، مسـئولیت خود در خانواده و منزل را در انتخاب شـغل دخالت می‌دهند؛ به‌همین دلیل در کشورهاي صنعتی حتی آن‌جا که زنان در خارج از خانه کار می‌کنند، کار خانگی، به‌ویژه مراقبت از کودکان، مختص زنان است.

مزاحمت‌هـاي جنسـی، موضوع دیگری است که اندیشمندان نظریه‌ جنسیتی در تفکیک مشاغل بین زنان و مردان، موثر می‌دانند و بر این باورند که این نوع مزاحمت‌ها از ورود زنان به ‌قلمـروی مشـاغل مردانـه جلوگیری می‌کند.

نظریه نهادی (کنش متقابل)

در این دیدگاه، چگونگی تفکیک جنسیتی مشاغل، به ‌عملکـرد کارفرمایـان و سـاختار فرصـت بستگی دارد تا به‌ انتخاب خود کارکنان؛ یعنی کارفرمایان عزل و نصب‌هاي شـغلی را در عمـل بر اسـاس درك خود از تفاوت‌هاي جنسیتی انجام می‌دهند. جداسازی جنسیتی مشاغل می‌تواند به‌صورت تبعیض آماري، تبعیض ناشی از مشتریان و تبعیض ناشی از کارکنان تقسیم شود که در این میان، تبعیض آماري مهم‌ترین آن‌ها است. مطالعه‌ای پـس از سـال‌ها تجربـه، زنان تحویل‌دار را نسبت به ‌مردان، دارای اشتباه کمتری می‌داند و این امر باعث می‌شود مـردان تحویـل‌دار اخـراج و تنهـا زنـان برای این شغل اسـتخدام شونـد.

از سوي دیگر، بیشتر بودن مسئولیت‌های زنانه، مانند نگهداري از فرزند و تـرك شـغل، بـه ‌تبعیت از تغییر شغل همسر، کارفرمایان را به‌این نتیجه می‌رساند کـه اسـتخدام زنان نسبت به ‌مردان پرهزینه‌تر است و استخدام مردان، منافع بیشتری برای آنها دارد لذا زنان را از ایـن مشـاغل محروم می‌کند. در برخی مشاغل، ‌مهارت و چالاکی انگشتان زنانه موجب محرومیت مـردان از آن مشاغل می‌شود.

تبعیض ناشی از مشتري زمانی اتفاق می‌افتد که کارفرما معتقد است مشتریان جنس مخالف، کارگر خود را از دست می‌دهند؛ اگر مدیر یک فروشگاه معتقد باشـد کـه مشـتریان تـرجیح مـی‌دهنـد از یک مرد خریداري کنند، ممکن است تصمیم بگیرد زنان را از این کار کنار بگذارد. در تبعیض ناشی از کارکنان نیز کارفرما معتقد است کارکنان قدیمی، از کار کردن با افراد جدیدالورود و جنس مخالف سر باز می‌زنند؛ به‌همین دلیل حذف افراد جدید را به ‌نفع خود می‌داند.

نظریه فمينيستي

در نگاه فمینیستی، علت تفکیک جنسیتی و کمتر بودن درآمد زنان نسبت به‌ مردان، حاکمیت نظـام اخلاقی و مدیریت مردمحور بر شرکت‌های تجاری بزرگ است. این دست نظامات به‌عنوان مانعی برای پیشرفت زنان عمل می‌کند.

دیدگاه اسلامی

تفکیک جنسیتی در نگاه اسلامی از وجوه مشترك و تمایزات تکوینی بین زن و مرد پیروي می‌کند؛ دین اسلام ضمن پذیرش کارهاي مشترك بین زن و مرد، نسبت به‌ تقسیم‌کار جنسیتی در عرصه‌هایی خاص نیز نظـر موافـق دارد. بـا نگـاه به ‌منابع اسلامی می‌توان گفت تقسیم‌کار در اسلام بر دو اساس بنیان نهاده شده: یکی تخصص و دیگری جنسیت.

در نگاه اسلامی، تخصص کاری برای تصدی یک شغل لازم و مورد تاکید است و از عهده‌دار شدن کاری که در توان فرد نیست، به ‌شدت نهی شده است و اگر کسی بدون مهارت کافی وارد شغلی شود، قبل از انجام درست کار، آن را تباه می‌کند. این امر آنقدر از نگاه اسلامی مهم است که گماشتن فرد فاقد تجربه و تخصص، مانند به‌کارگیری فرد خیانت‌کار تلقی می‌شود؛ زیرا تفاوتی در نتیجه کار این دو گروه نیست.

از سوی دیگر دین اسلام، تفکیک جنسیتی مشاغل را عامل موثری بر رفتار فرد شاغل می‌داند و زنان را از تعامل با مردان و تجارت‌کردن بازداشته است.

در سبک زندگی اسلامی، هزینه‌های جاری زن بر عهده شوهر بوده و بر او لازم است که نیازهای همسر خود را تامین کند و در مقابل، زن را از مسئولیت‌های اقتصادي در برابر همسر و به‌تبع آن، از کار کردن بیرون از منزل معاف می‌داند. از سوی دیگر از اختلاط‌های غیر ضروری و مفسده‌انگیر میان زنان و مردان به شدت نهی کرده و این کار را به نوعی موجب فزونی بی‌حیایی برای زنان و بی‌غیرتی برای مردان تلقی می‌کند. از نگاه اسلامی هرگونه فعالیت اجتماعی مبتنی بر روابط میان زن و مرد، باید بر اساس اصل محرمیت یا تفکیک جنسیتی، رعایت شود.

الگوی تقسیم کار در اسلام ناظر به اشتراکات و تمایزات زنان و مردان طراحی شده است و ملاک‌ اصلی آن به کاردانی، تجربه، تخصص و آگاهی بر می‌گردد. برخی از مشاغل کاملا زنانه، برخی دیگر کاملا مردانه و دسته سوم مشترک میان زنان و مردان است. تقسیم جنسیتی برخی از مشاغل از منظر اسلام، مبتنی بر اصولی مشخص و معطوف به تفاوت‌های طبیعی زنان و مردان است. برخی محدودیت‌های شغلی زنان در متون اسلامی پذیرفته شده است. مثلا امام رضا زنان را در تعامل با مردان و در تجارت با محدودیت‌هایی روبرو دانسته است.

تقسیم کار در اسلام

برخی تفاوت‌های طبیعی و فطری به‌گونه‌ای اجتناب‌ناپذیر، موجب تقسیم کار جنسیتی و بروز علایق شغلی متفاوت بین زن و مرد می‌شوند. در اسلام نیز تأثیر عوامل زیست‌شناختی بر تقسیم کار جنسیتی، پذیرفته شده است. در آموزه‌های اسلام وجود برخی پیش‌زمینه‌های فطری برای تقسیم کار جنسی بدون پذیرش خصلت جبری برای آنها تأیید شده و اسلام نقش جنسی مطلقی را برای مردان و زنان (حوزه عمومی برای مردان و حوزه خصوصی برای زنان) به‌طور ثابت در نظر نمی‌گیرد. افزون بر آن، فقدان نهی قرآنی یا حدیثی که نقش اجتماعی را برای زنان به‌طور مشخص تعریف کند، انعطاف‌پذیری نقش‌های جنسی زنان را در جامعه نشان می‌دهد.

در سیرهٔ پیشوایان آیین اسلام، الگوی تقسیم کار بر مبنای جنسیت بدون در نظر گرفتن حدود و شرایط آن پذیرفته شده است. شاهد آن نیز روایتی است که حضرت علی و حضرت فاطمه از رسول خدا تقاضا کردند، کارها را بین آن‌ها تقسیم کند. پیامبر کارهای داخل خانه را بر عهده فاطمه گذاشت و امور خارج از منزل را به علی سپرد.

اصول تقسیم کار در اسلام

مهم‌ترین اصول تقسیم کار جنسیتی در اسلام، عبارتند از:

• حاکمیت عدالت اجتماعی
• کار به قدر استعداد و استحقاق به قدر کار
• حفظ سلامت و زیبایی زنان
• توجه به بعد عاطفی و جسمانی زنان
• حساسیت نسبت به حریم‌ها
• رعایت حیا و عفاف
• تفکیک جنسیتی
• محوریت خانواده
• تقویت نقش‌های خانگی زنان
• اولویت اشتغال مردان

تقسیم کار اجتماعی کاملاً ضروری و لازمه زندگی اجتماعی است. طبیعی است به دنبال تقسیم کار، برخورداری افراد از قدرت، ثروت و منزلت اجتماعی نیز متفاوت خواهد بود. اما این تفاوت‌ها تا جایی که به تفاوت‌های طبیعی بازمی‌گردد منطقی و قابل پذیرش است اما تفاوت‌های بیشتر حاکی از تبعیض و ظلم و استثمار است و باید برای رفع آن کوشید؛ بنابراین تقسیم کار جنسیتی تا جایی که مبتنی بر تفاوت‌های طبیعی زن و مرد باشد، نه تنها قابل قبول بلکه ضروری است، اما تفاوت‌های فراتر از آن، تبعیض جنسیتی است.

جامعه مطلوب تحت حاکمیت اصل «کار به قدر استعداد و استحقاق به قدر کار» سامان می‌یابد. افراد از امکانات و فرصت‌های برابر برخوردار می‌شوند و به اندازه تلاش، کار و تولیدات خود، مستحق دریافت امتیاز می‌شوند. بنابراین زنان و مردان متناسب با استعداد و توان خود کار می‌کنند و متناسب با کار خود حق‌الزحمه دریافت می‌کنند. مطابق این اصل، کمتر بودن حقوق زنان در ازای کار برابر با مردان مصداقی از تبعیض جنسیتی است.

از منظر اسلام، زن مظهر جمال است. زنان نباید مشاغلی را برگزینند که به سلامت و زیبایی ظاهری آنان آسیب می‌رساند. از منظر آموزه‌های دینی، زنان باید اموری که سبب زیبایی در آنان می‌شود را رعایت کنند. خداوند سیمای زن را در رخسار او و سیمای مرد را در گفتارش قرار داده و اصلاً خردِ زنان در زیبایی آنها است. اما مردان نباید همچون زنان، خود را آرایش کنند.

به‌طور معمول، زنان به لحاظ جسمی نسبت به مردان کم‌توان‌تر و از مردان عاطفی‌تر هستند. از امام علی نقل شده که زنان را با آزاردادن تحریک نکنید، چراکه زن مانند گل است که باید با آن با لطافت و نرمی برخورد کرد و نباید زن را قهرمانی پنداشت که می‌توان پنجه در پنجه او افکند.

زنان نوعاً نسبت به حریم جنسی خود بسیار حساس هستند و از این که دیگران بخواهند به این حریم وارد شوند پیوسته هراس دارند؛ این ویژگی به حراست حریم جنسی آنان بسیار کمک می‌کند. اشتغال زنان نباید باعث تضعیف این ویژگی شود. در بیان امام علی، برخی از نیکوترین خلق‌وخوی زنان، زشت‌ترین اخلاق مردان است؛ مانند تکبر، ترس و بخل. هرگاه زنی متکبر باشد بیگانه را به حریم خود راه نمی‌دهد و اگر بیمناک باشد از هر چیزی که به آبروی او زیان رساند فاصله می‌گیرد.

نگرش اسلامی بر زندگی عفیفانه و حفظ و رعایت حیا در ارتباطات میان زن و مرد تأکید ویژه دارد. اشتغال زنان نباید موجب نقض این اصل مهم شود. قرآن کریم به زنان توصیه می‌کند در معاشرت با مردان حتی در کیفیت سخن گفتن نیز حریم عفاف و حیا را رعایت کنند و طریقه صحبت کردن‌شان با نامحرم طوری نباشد که باعث تحریک غریزه جنسی شود. همچنین به مسلمانان توصیه می‌کند هنگامی که برای درخواست چیزی از همسران پیامبر به منزل آن حضرت مراجعه می‌کنند رویارویی مستقیم با آنان نداشته باشند و از پشت پرده و مانند آن، درخواست خود را مطرح کنند. از رسول خدا چنین نقل شده که حیا ده جزء دارد؛ نُه جزء آن در زنان و یک جزء آن در مردان است. عفت و باحیا بودن، یکی از ویژگی‌های زنان برتر دانسته شده است.

اسلام نسبت به روابط بین زن و مرد نامحرم بسیار حساس است و شرایط ویژه ای برای آن مقرر کرده و بسیار تأکید دارد این روابط تا حد ممکن، حداقلی بوده و موجب تحریک غریزه جنسی و ایجاد فضای گناه‌آلود نشود. بر اساس آیات قرآن، مردان و زنان باید چشمان خویش را فروگیرند و شرمگاه خود را نگه دارند، همچنین زنان باید مقنعه‌های خود را تا گریبان فروگذارند و زینت‌های خود را آشکار نکنند. از این‌رو، نباید مردی با زنی خلوت کند، زیرا سومی آنها شیطان خواهد بود.

از دیدگاه اسلامی در الگوی مطلوب روابط بین نهادی، خانواده نهاد محوری است. اشتغال زنان نباید موجب سستی و تضعیف این نهاد شود. هیچ بنایی در اسلام نزد خداوند، محبوب‌تر از ازدواج و تشکیل خانواده نیست.

زنان دو نقش بسیار مهم در زندگی خانوادگی دارند که در حفظ و سلامت خانواده و جامعه تأثیرگذار است: تربیت فرزندان و ایفای مسئولیت‌های مربوط به همسرداری. اشتغال زنان نباید به‌گونه‌ای باشد که به این دو شان اساسی لطمه‌ای وارد کند، زیرا زن مدیر داخلی خانه است و او در این جایگاه باید پاسخگو باشد.

در غیر عرصه‌های زنانه، مثل معلمی زن برای دختران و پزشکی زن برای زنان، اشتغال مردان دارای اولویت است. البته از دیدگاه اسلامی، اصل اشتغال زنان به‌عنون فعالیت اقتصادی و کسب درآمد توسط آنان اشکالی ندارد؛ البته در برخی موارد، این امر ممکن است منوط به اذن همسر یا پدر باشد. مردان و زنان از آنچه به‌دست می‌آورند نصیبی دارند. اما طبق احکام اسلامی، تأمین مخارج زن و فرزندان بر عهده مرد است و این امر نیازمند آن است که مقدمات اشتغال و کسب درآمد توسط مردان در جامعه فراهم باشد؛ بنابراین اشتغال زنان نباید موجب شود در جامعه وضعیتی به‌وجود آید که مردان به سبب اشتغال زنان نتوانند کار پیدا کنند. حق زنان بر مردان این است که نیازهای آنان را به‌طور متعارف تأمین کنند. زن در مورد نیازمندی‌هایش عائله مرد حساب می‌شود و بر مرد واجب است که نفقهٔ زن را بپردازد، ولی بر عهده زن نیست که شوهر خود را تأمین کند یا اگر مرد محتاج شد، نفقهٔ وی را بپردازد.

منابع

• قرآن کریم.
• ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، ۱۴۱۳ق.
• ابن‌حیون، نعمان بن محمد، دعائم الاسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الاحکام، قم، مؤسسهٔ آلالبیت، ۱۳۸۵ش.
• ابن‌شعبهٔ حرانی، حسن بن علی، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، قم، مؤسسة النشر الاسلامی، ۱۴۰۴ق.
• خواجه نصیرالدین طوسی، اخلاق ناصری، تهرن، علمیه اسلامیه، بی‌تا.
• مهطری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، ۱۳۷۲ش.
• فیض‌الاسلام، علی‌نقی، نهج البلاغه، تهران، فقیه، ۱۳۶۸ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
• محمدی‌ری‌شهری، محمد، میزان الحکمه، قم، دارالحدیث، چاپ چهاردهم، ۱۳۹۳ش.
• نادری‌قمی، محمدمهدی و فهیمی، رجب‌علی، «معرفی مشاغل جنسیتی از منظر اسلام»، اسلام و پژوهش‌های مدیریتی، دوره۴، شماره۱، سال ۱۳۹۳ش.
• ورام بن ابی‌فراس، مسعود، تنبیه الخواطر و نزههٔ النواظر، قم، مکتبه فقیه، ۱۴۱۰ق.
• هوفمن، سول و سوزان، اورت، زنان و اقتصاد، ترجمه محمود دانشور کاخکی و همکاران، مشهد، دانشگاه فردوسی، ۱۳۹۰ش.
• براتی، شهناز، مراد خانی، مهری، «تقسیم کار جنسیتی از دیدگاه اسلام»، پژوهش‌نامهٔ اسلامی زنان و خانواده، سال دوم، شمارهٔ دوم، ۱۳۹۳ش.
• بستان، حسین، «بازنگری نظریه‌های نقش جنسیتی»، پژوهش زنان، شماره ۱ و ۲، ۱۳۸۵ش.
• حر عاملی، محمد بن حسن، تفصیل وسائلِ الشیعة إلی تحصیل مسائل الشَریعة، تحقیق مؤسسة آل البیت علیهم السلام، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، ۱۴۰۹ق.
• ساروخانی، باقر، دایرةالمعارف علوم اجتماعی، تهران، کیهان، ۱۳۷۰ش.
• سراج‌زاده، سیدحسین و جواهری، فاطمه، «برابری‌گرایی جنسیتی در میان دانشجویان و متغیرهای زمینه‌ای و نگرشی مرتبط با آن»، مجلهٔ جامعه‌شناسی ایران، شمارهٔ ۲، دورهٔ ۷، ۱۳۸۵ش.
• سفیری، خدیجه و ایمانیان، سارا، جامعه‌شناسی جنسیت، تهران، جامعه‌شناسان، ۱۳۸۸ش.
• الصباغ، لیلی، المرأة فی التاریخ العربی، دمشق، وزارت فرهنگ و ارشاد ملی، ۱۹۷۵م.
• الصراف، شیما، «اشتغال زنان از دیدگاه قرآن و سنت و نظر فقهای گذشته و حال»، ترجمهٔ عبدالله امینی، مجلهٔ پیام زن، شمارهٔ ۱۱۶، ۱۳۸۰ش.
• القاسمی، ظاهر، نظام الحکم فی الشریعة و التاریخ الاسلامی (السلطة القضائیة)، بیروت، دارالنفائس، ۱۹۷۸م.
• ناجی‌راد، علی، موانع مشارکت زنان در فعالیت‌های سیاسی - اقتصادی ایران پس از انقلاب، تهران، کویر، ۱۳۸۲ش.

منابع

قرآن.

• استفانی، گرت، جامعه‌شناسی جنسیت، مترجم کتایون بقایی، تهران، دیگر، 1380ش.
• پین، مایکل و همکاران، فرهنگ اندیشه انتقادی، ترجمه یزدان‌پناه، تهران، مرکز، 1386ش.
• جلالی‌ کندری، سهیلا، زن مسلمان پرده‌نشینی یا حضور اجتماعی، تهران، دانشگاه الزهرا، 1383ش.
• خانی، فضیله، جنسیت و توسعه،‌ تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، 1385ش.
• شایان‌مهر، علیرضا، دائره المعارف تطبیقی علوم اجتماعی (کتاب اول)، تهران، کیهان، 1377ش.
• شیخ صدوق، محمد بن علی، عيون أخبار الرضا، تهران، جهان، 1378ش.
• طغری نگار، حسن، حقوق سیاسی اجتماعی زنان قبل و بعد از انقلاب اسلامی ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1383ش.
• علویون، محمدرضا، کار زنان در حقوق ایران و حقوق بین‌المللی کار، تهران، روشنگران، 1381ش.
• گیرنت، کیت، جامعه‌شناسی کار، مترجم رضوان صدقی نژاد، تهران، علم، 1385ش.
• گیرنت، کیت، زمینه جامعه‌شناسی کار، مترجم پرویز صالحی، تهران، مازیار، 1382ش.
• ملک‌زاده، فهیمه، تأثیر جنسیت بر اشتغال، تهران، جامعه‌شناسان، 1392ش.
• میرزایی، خلیل، فرهنگ توصیفی علوم اجتماعی، تهران، فوژان، 1393ش.
• نادری ‌قمی، محمدمهدی و فهیمی، رجبعلی، «مشاغل جنسیتی از منظر اسلام»، مجله اسلام و پژوهش‌های مدیریتی، سال چهارم، شماره اول، پاییز و زمستان 1393ش.
• «نظریه‌های بازار کار زنان»، وب‌سایت پارس مدیر، تاریخ درج مطلب: 12 دی 1400ش.
• نوروزی، لادن، «تفاوت‌های جنسیتی در ساختار شغلی»، نشریه پژوهش زنان، شماره 1، پیاپی 8، 1383ش.

منابع

• ابراهیمی‌پور، قاسم، نظریه و مشاهده در علوم اجتماعی، قم، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، 1395ش.
• حر عاملی، محمد، تفصیل وسائل الشیعه إلی تحصیل مسائل الشریعه، قم، مؤسسۀ آل البیت، 1409ق.
• حلوانی، حسین، نزهۀ الناظر و تنبیه الخاطر، قم، مدرسۀ الامام المهدي، 1408ق.
• سفیری، خدیجه و ایمانیان، سارا، جامعه‌شناسی جنسیت، تهران، جامعه‌شناسان، 1388ش.
• شیخ صدوق، محمد بن علی، من لایحضره الفقیه، قم، جامعه مدرسین، چاپ دوم، 1413ق.
• علویون، سید محمدرضا، کار زنان در حقوق یران و حقوق بین المللی کار، تهران، روشنگران و مطالعات زنان، 1384ش.
• فریدمن، جین، فمینیسم، ترجمه فیروزه مهاجر، تهران، آشیان، چاپ پنجم، 1397ش.
• کار، مهرانگیز، زنان در بازار کار ایران، ترجمه پروین رییسی¬فرد، تهران، روشنگران و مطالعات زنان 1384ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ چهارم، 1407ق،
• گرینت، کیت، زمینه جامعه¬شناسی کار، ترجمه پرویز صالحی، تهران، مازیار، 1382ش.
• نادری قمی محمدمهدی و فهیمی، رجب‌علی، «معرفی مشاغل جنسیتی از منظر اسلام»، مجله اسلام و پژوهش‌های مدیریتی، دوره 4، شماره 1، 1393ش.
• هوفمن، سول و سوزان، اورت، زنان و اقتصاد، ترجمه محمود دانشور کاخکی و همکاران، مشهد، دانشگاه فردوسی، 1390ش.

• قرآن کریم.

• آبوت، پاملا و والاس، کلر، جامعه¬شناسی زنان، ترجمه منیژه نجم عراقی، تهران، نی، چاپ هفدهم، 1401ش.
• بستان (نجفی) حسین و همکاران، اسلام و جامعه‌شناسی خانواده، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ پنجم، 1390ش.
• خانی، فضیله، جنسیت و توسعه، تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی، 1385ش.
• زارعان، منصوره و برزگر، خدیجه، جنسیت و توسعه، قم، دانشگاه ادیان و مذاهب، 1397ش.
• طغری‌نگار، حسن، حقوق سیاسی - اجتماعی زنان قبل و بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1383ش.
• گرت، استفانی، جامعه‌شناسی جنسیت، ترجمه کتایون بقایی، تهران، دیگر، 1400ش.
• نادری قمی، محمدمهدی و فهیمی، رجب‌علی، «معرفی مشاغل جنسیتی از منظر اسلام»، اسلام و پژوهش‌های مدیریتی، دوره 4، شماره 1، 1393ش.

پانویس