حنا

حنا؛ گیاهی با کارکرد زیبایی، آیینی و درمانی.

حنا

گیاه حنا

پادکست مقاله | 🡇 noicon

حنا از دیرباز به‌عنوان یک نوع رنگ و یکی از لوازم آرایشی و بهداشتی در جهان به‌شمار می‌رود. از قدیم حنا در آداب‌ورسوم ایرانی و مذهبی کاربرد داشته است. ایرانیان قبل‌از عید نوروز از حنا برای زیبایی و خودآرایی استفاده می‌کردند و حنا یکی از هفت‌قلم آرایش زنان بوده است. در طب سنتی از برگ این گیاه، برای بسیاری از بیماری‌ها استفاده می‌شود.

واژه‌شناسی

درختچهٔ حنا، با نام علمی Lawsonia inermis در جهان شناخته شده و در زبان عربی به «حِنّاء» و در زبان هندی نیز به «مِهندی» معروف است. حنا، در زبان‌های یونانی و رومی نیز به «اَرقان» و «فقولیون» معروف است.

گیاه‌شناسی

حنا درختچه‌ای بی‌خار با برگ‌های بیضی‌شکل و نوک‌تیز است که از نظر ظاهری شباهت زیادی به برگ انار دارد. طول هر برگ بین ۳ تا ۴ سانتی‌متر و عرض آن حدود ۱ سانتی‌متر است. این گیاه گل‌های کوچک سفید یا صورتی خوش‌بویی تولید می‌کند. مهم‌ترین بخش کاربردی حنا، برگ‌های آن هستند که دارای رنگدانه‌ای طبیعی است؛ این برگ‌ها پس‌از خشک شدن، آسیاب شده و به‌صورت پودری سبزرنگ درمی‌آیند. از این پودر برای رنگ‌آمیزی مو، ناخن، دست و پا استفاده می‌شود و افزون‌بر مصارف آرایشی، در زمینه‌های پزشکی و صنعتی نیز کاربرد دارد.

گیاه حنا، در نواحی بسیار مرطوب و گرم رشد می‌کند. در برخی مناطق با آب و هوای معتدل نیز این درختچه‌ها در صورت سازگاری با محیط، رشد می‌کنند. بیشترین رویش گیاه حنا در مناطقی از شمال آفریقا، جنوب آسیا، غرب چین، خاورمیانه، هندوستان و مناطق جنوب و جنوب شرقی ایران است.

تاریخچه استفاده از حنا

پیشینه باستانی و کهن

استفاده از حنا به دوره نوسنگی (حدود ۷۰۰۰ سال پیش‌از میلاد) بازمی‌گردد. تمدن‌های باستانی چون بابلیان، آشوریان، کنعانی‌ها و سومریان از این گیاه برای رنگ‌آمیزی استفاده می‌کردند. در مصر باستان، حنا نه‌تنها برای خضاب دست و پای فراعنه پیش‌از مومیایی به کار می‌رفت، بلکه پارچه‌های رنگ‌شده با آن در مراسم تدفین نیز استفاده می‌شد. صنعت آرایش با حنا در تمدن‌های بزرگ مصر، سومر و بابل ریشه دارد.

جایگاه حنا در اسلام و روایات دینی

توجه ویژهٔ حضرت محمد و پیشوایان دین اسلام به این گیاه، نقش مهمی در رواج بیشتر آن میان مسلمانان داشت. در برخی روایات، حضرت ابراهیم، نخستین شخصی معرفی شده است که با حنا خضاب کرده است.

تاریخچه حنا در ایران

کشت حنا در ایران از سدهٔ دهم میلادی آغاز شد. وجود گزارش‌هایی از گران‌شدن حنا در دوره مغول، نشان‌دهندهٔ کاربرد و اهمیت آن در آن زمان است. در دوره صفویه، حنا از مهم‌ترین محصولات کشاورزی ایران به‌شمار می‌رفت. مأموران و گردشگران اروپایی حاضر در ایران، استفاده از حنا را در این دوره گزارش کرده‌اند. همچنین در سفرنامه‌های جهانگردان، جزئیات دقیقی دربارهٔ روش‌های تهیه و کاربرد حنا، به‌ویژه در دوران صفویه، ثبت شده است. در دوره زندیه نیز نقاشی‌های به‌جای‌مانده از این دوران، رواج گستردهٔ به‌کارگیری حنا را به تصویر کشیده‌اند. در اوایل دوره قاجار حنا بستن امری ضروری و واجب تلقی می‌شد و در اواخر این دوره نیز حنا به‌عنوان یکی از کالاهای وارداتی عمده به شهر اصفهان محسوب می‌شد.

حنای کرمان به عنوان مرغوب‌ترین نوع حنا در ایران شناخته می‌شد و به سایر نقاط جهان، به‌ویژه سرزمین‌های اسلامی، صادرات گسترده‌ای داشت. این محصول صادراتی در سفرنامه‌های جهانگردان نیز مورد اشاره قرار گرفته است. رواج حنا در ایران، به ایجاد مشاغل خاصی انجامید، مانند:

1. حناسایی: به فرایند ساییدن و پودر کردن برگ‌های حنا گفته می‌شد که بر روی سنگی به نام حناساب انجام می‌گرفت.
2. مازاری: به مراکز فروش حنا در بازارهای قدیمی اطلاق می‌شد.

امروزه مصرف حنا از مصر و هند به دیگر کشورهای جهان گسترش یافته و به‌ویژه در میان زنان برای مصارف آرایشی و بهداشتی کاربرد فراوانی دارد.

انواع حنا

حنا از نظر رنگ به سه نوع مشکی، سفید و قهوه‌ای تقسیم می‌شود. حنای سفید از طریق حذف مادهٔ لاوسون موجود در حنای طبیعی، به دست می‌آید. در فرایند تولید این نوع، ممکن است سایر ترکیبات مؤثر نیز حذف شوند که به کاهش خواص اصلی حنا می‌انجامد؛ بااین‌حال، حنای سفید همچنان برای تقویت پوست و مو مفید شناخته می‌شود.

از حیث کاربرد، حنا در سه دستهٔ معمولی، عربی و هندی جای می‌گیرد. حنای معمولی عمدتاً برای رنگ‌آمیزی مو به کار می‌رود. حنای عربی که در مراسم حنابندان مورد استفاده قرار می‌گیرد، برای نقش‌آفرینی روی دست طراحی می‌شود. از طرح‌های رایج آن می‌توان به نقش دست و چشم برای دفع چشم‌زخم، گل، برگ، اشکال هندسی و پرندگان اشاره کرد. این نوع حنا در رنگ‌های قهوه‌ای و مشکی عرضه می‌شود، ماندگاری بالایی دارد و حساسیت پوستی ایجاد نمی‌کند. حنای هندی از محبوب‌ترین انواع حنا به‌شمار می‌رود و برای طراحی روی ناخن، دست و نیز تقویت موی سر کاربرد دارد. این نوع حنا بدون نیاز به افزودنی‌های دیگر، به‌راحتی رنگ مشکی و قهوه‌ای ایجاد می‌کند.

در ایران، مراکز اصلی کشت حنا در استان کرمان به‌ویژه شهرهای بم و بهرام‌آباد و نیز بخش‌هایی از مناطق جنوبی کشور به‌خصوص هرمزگان قرار دارند. حنای نرماشیر در استان کرمان مرغوب‌ترین نوع حنای ایران معرفی شده است و پس‌از آن، به‌ترتیب حنای یزد، کرمان و بم در رده‌های بعدی کیفیت قرار می‌گیرند. صادرات حنای جنوب کرمان به کشورهای انگلستان، ایتالیا، فرانسه، روسیه، کشورهای آسیای شرقی، برخی کشورهای عربی و همسایگان شمالی ایران صورت می‌پذیرد.

کاربردهای حنا

حنا در بخش‌های گوناگونی همچون برگ، ریشه و گل کاربرد دارد و از دیرباز در حوزه‌های مختلف مورد استفاده قرار گرفته است.

• کاربرد آرایشی: پُرکاربردترین کاربرد حنا در جهان، به حوزهٔ آرایش و زیبایی اختصاص دارد. مردم در سرزمین‌های گوناگون، از گذشته‌های دور، برای رنگ‌آمیزی دست و موی سر از حنا بهره می‌برده‌اند. حنا به‌دلیل دارا بودن رنگدانه‌های طبیعی، ماندگاری بالایی روی مو دارد؛ هرچند که با گذشت زمان و شست‌وشوی مکرر با شامپو، به‌تدریج از بین می‌رود. برای تسریع در حذف رنگ حنا از مو، می‌توان از روش دکوپاژ استفاده کرد.
• کاربرد صنعتی: حنا در صنایع گوناگون نیز کاربرد دارد. ازجملهٔ این کاربردها می‌توان به منبت‌کاری برای رنگ‌آمیزی چوب‌های سفید و ایجاد رنگ آکاژو، رنگرزی پشم و چرم، و صنعت عطرسازی اشاره کرد. افزون‌بر این، مقدار معینی از حنا، چه به‌صورت مایع و چه بر روی کاغذ، از رشد کپک در مرکب خوشنویسی جلوگیری می‌کند. در گذشته نیز از حنا در منبت‌کاری، رنگرزی پشم، چرم‌سازی و عطرسازی استفاده می‌شد.
• کاربرد درمانی: گل حنا به رنگ سرخ مایل به سفید است و بویی خوش دارد. روغن حاصل از آن در داروسازی سنتی به کار می‌رود. حنا در طب سنتی نیز جایگاهی والا داشته و بسیاری از دانشمندان ایرانی و یونانی به خواص آن اشاره کرده‌اند. ازجمله خواص درمانی حنا می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: تسکین درد در ترکیب با سایر داروهای گیاهی، درمان شپش و خارش سر به‌دلیل طبع سرد و خشک، و کاهش عوارض بیماری آبله در کودکان با مالیدن حنا بر کف پای کودک. حنا به‌دلیل خاصیت ضدباکتریایی و ضدقارچی، در درمان بیماری‌های پوستی بسیار مؤثر است. همچنین در گذشته، هنگام شیوع بیماری‌هایی چون وبا و طاعون، مصرف حنا به‌دلیل خاصیت ضدعفونی‌کنندگی بسیار توصیه می‌شد. از دیگر کاربردهای درمانی حنا می‌توان به کمک به درمان جذام، بیماری‌های کبدی، طحال، سنگ کلیه، معده و زخم‌های مجاری ادراری اشاره کرد. امروزه نیز از حنا در تولید لوسیون‌ها و کرم‌های مختلف استفاده می‌شود.
• طراحی با حنا: مِهِندی، نقاشی با گیاه حنا بر روی پوست، پیشینه‌ای پنج‌هزارساله دارد و خاستگاه آن هند، آفریقا، خاورمیانه و پاکستان است. امروزه نیز این هنر در این مناطق و نیز در برخی شهرها و روستاهای جنوبی ایران رایج است. طرح حنای ایرانی با نقوش زیبای خود به فرهنگ‌های دیگر نیز راه یافته است. در این طرح‌ها، نقوش الهام‌گرفته از طبیعت همچون طاووس، نیلوفر آبی، بته‌جقه، صدف حلزون، خروس، عقاب، مار، درخت و لاله به چشم می‌خورد که هر یک نماد مفاهیمی چون عشق، جاودانگی، وفاداری، حقیقت، قدرت، فراوانی نعمت و تولدی دوباره هستند. مهندی با ایجاد نقوشی موقت بر روی پوست، به زیبایی و آراستگی آن کمک می‌کند. این هنر به‌دلیل صرفهٔ اقتصادی، طرفدارانی در جامعه دارد و بیشترین کاربرد آن در مراسم عروسی و حنابندان است.
• کارکرد آیینی حنا: جشن حنابندان، یکی از مهم‌ترین آیین‌های ازدواج به‌شمار می‌رود. این آیین، نمادی برای تقسیم شادی با خانوادهٔ عروس و داماد و ابراز شادمانی اطرافیان است. ملاک انتخاب زنی که وظیفهٔ حنابستن دست عروس را بر عهده می‌گیرد، عفت، دینداری، سعادت در زندگی خانوادگی و نجابت او است. در این مراسم، دختر و پسر جوان از حنای عروسی برای گشایش بخت استفاده می‌کنند. همچنین حنابستن رزمندگان ایرانی در شب‌های عملیات جنگ تحمیلی، آیینی سنتی-مذهبی بود؛ به‌گونه‌ای که رزمندگان پیش‌از اعزام به خط، مو و ریش خود را به یاد سرخی خون یاران امام حسین حنا می‌بستند.

در باور ایرانیان، حنا هدیه‌ای بهشتی و نشانهٔ شادی، مهر و کامیابی است. این گیاه در فرهنگ ایرانیان جایگاهی مقدس دارد که ریشه در خاستگاه مذهبی آن دارد. از حنا به‌عنوان هدیه برای تازه‌عروس در شب چله و شب عید فطر، هنگام خارج شدن از عزای نزدیکان، و نیز در مراسم ختنه‌سوران (پیش‌از ختنه) استفاده می‌شده است.

طراحی با حنا روی دست

خواص حنا

حنا در درمان برخی بیماری‌ها مؤثر است، ازجمله: بهبود زخم‌ها، رفع بی‌خوابی، تسکین دردهای گوناگون مانند سردرد و دردهای پیش‌از قاعدگی، تنظیم فشارخون، سم‌زدایی بدن و کاهش تب. پژوهش‌های نوین آثار درمانی دیگری برای حنا ثابت کرده‌اند، ازجمله: درمان عفونت زخم‌های سوختگی، خواص ضدباکتریایی و رفع عفونت‌های قارچی. همچنین حنا خواص مهمی برای پوست دارد که عبارتند از: خاصیت ضدآفتابی، نرم‌کنندگی و ضخیم‌کردن پوست کف دست و پا، جلوگیری از تعریق آن‌ها، رفع اگزما و خاصیت ضدقارچی.

به‌دلیل خاصیت خنک‌کنندگی حنا، مردم بیابان‌نشین از آن بر روی کف دست و پا بسیار استفاده می‌کرده‌اند. خواص دارویی این گیاه برای بهبود معده‌درد، سردرد، سوختگی‌های موضعی و زخم‌های باز نیز کاربرد داشته است. برخی از کاربردهای منحصربه‌فرد حنا برای ترمیم و سلامت مو، تقویت مو، ترمیم و بازسازی موها، آبرسانی و نرمی مو، درمان شوره و شپش، تعادل چربی سر، و درمان موخوره است.

استعمال حنا ممکن است در برخی افراد ایجاد حساسیت کند؛ ازاین‌رو، آزمایش آن بر روی پوست پیش‌از استفاده ضروری است.

حنا در فرهنگ اسلامی

حنابستن دست و پا و خضاب (رنگ‌آمیزی) موی سر و ریش، از دیرباز در میان مسلمانان رواج داشته و در منابع دینی مورد تأکید و توصیه قرار گرفته است. به همین دلیل، دانشمندان طب سنتی، حنا را سید ریاحین (سرور گیاهان خوش‌بو) نامیده‌اند.

بر اساس گزارش‌های تاریخی، حضرت ابراهیم نخستین پیامبری بود که با حنا خضاب کرد. همچنین پیامبر اسلام و برخی از امامان نیز به خضاب با حنا می‌پرداختند و خاستگاه آن را بهشت می‌دانستند. در روایات، برای حنا خواص متعددی ذکر شده است، ازجمله: عفت در روابط زوجین، روشنی چشم، رویش و رشد مو، بوی خوش، آرامش، و پیشگیری از بیماری‌هایی چون جذام، آکله و برص. همچنین در روایتی، ثواب هزینه‌کردن برای خضاب با حنا، برتر از انفاق در راه خدا دانسته شده است.

دین اسلام همواره بر آراستگی زن و شوهر و تأثیر آن در تحکیم بنیان خانواده و افزایش مهر و محبت میان آنان تأکید کرده است. براین‌اساس، در فرهنگ اسلامی، نه‌تنها زنان، بلکه مردان نیز معمولاً برای خودآرایی و پوشاندن سفیدی مو از حنا بهره می‌برده‌اند.

ازآنجاکه رنگ حنا مانع از رسیدن آب به پوست و مو نمی‌شود، استفاده از آن برای وضو و غسل مانعی ایجاد نمی‌کند. بااین‌حال، از نظر فقهی، استعمال حنا و سایر رنگ‌ها در حالت جنابت و حیض، کراهت دارد. همچنین برخی از فقها، خضاب کردن با حنا را در حال احرام، در صورت داشتن جنبهٔ زینت جایز نمی‌دانند.

حنا در ادبیات فارسی

واژهٔ حنا در طول سده‌های گوناگون، در آثار منثور و منظوم فارسی به کار رفته است. ازجمله، بیدل دهلوی در یکی از غزلیات خویش، به توصیف آرایشگری پرداخته که با حنا به آرایش مشغول است و چنین سروده است:

مشاطهٔ شوخی‌ که به دستت دل ما بست

می‌خواست چمن طرح‌ کند رنگ حنا بست

زین نور که از شمع سرانگشت تو گل کرد

تا شعله زند آتش یاقوت حنا بست

بیدل تو هم از شوق چمن شو که به این رنگ

شیرازهٔ دیوان تو امروز حنا بست

رودکی نیز در شعر خود از واژه حنا استفاده کرده است:

لاله میان کشت بخندد همی ز دور

چون پنجهٔ عروس به حنّا شده خضیب

فرخی در اشعار خود از واژهٔ حنا چنین استفاده کرده است:

بر دست حنا بسته نهد پای به هر گام

هر کس که تماشاگه او زیر چناری است

حنا، ازجمله گیاهان کهن میان مردم فارسی‌زبان بوده است. این واژه، در ادبیات شفاهی ایرانیان، مانند امثال و حِکم، از دیرباز حضور داشته است؛ مانند «دستش را در حنا گذاشت»؛ «فلانی حناش دیگه رنگی نداره»: کنایه از برخودار نبودن از احترام و اعتنای دیگران؛ «حنا بر کف کسی نهادن/ پای کسی در حنا بستن»: کنایه از معطل کردن یک فرد. دو اصطلاح متضاد «حنای قناعت به پا بستن» و «حنای زیاده را به پاشنه بستن» نیز در کنایه از قناعت داشتن و پرهیز از اسراف، «حنای سر ناخن»: کنایه از ناپایداری و رو به زوال بودن، «حنای پا شدن»: کنایه از سدّ راه کسی شدن نیز ازجمله کنایات و امثال معروف هستند.

منابع

• «آداب و خواص رنگ کردن با حنا در روایات»، وب‌سایت هدانا، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش
• «آیا حنا گذاشتن بر روی بدن و مو در حال جنابت و حیض کراهت دارد؟»، وب‌سایت راسخون، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
• «آیا حنا و رنگ مو مانع وضو است؟»، وب‌سایت پاسخکده، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
• المقالات السبع من کتاب دیاسقوریدس، ترجمهٔ استفان بن بسیل و حنین بن اسحاق، تطوان، ۱۹۵۲م.
• انوری، محمد، دیوان، به‌تحقیق محمدتقی مدرس رضوی، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۷ش.
• ابن‌بابویه، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ترجمهٔ علی اکبر غفاری، تهران، صدوق، ۱۳۶۹ش.
• ابن‌بیطار، عبدالله، تنقیح مفردات (تنقیح الجامع)، به‌تحقیق محمد عربی خطابی، بیروت، ۱۹۹۰م.
• ابن‌منظور، لسان العرب، بیروت، دارصادر، ۱۴۱۴ق.
• بالایی کهنموئی، مجید و دیگران، «بررسی گیاه حنا در طب سنتی ایران و مطالعات جدید»، مجلهٔ طب سنتی اسلام و ایران، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۸ش.
• بیدل دهلوی، عبدالقادر، غزلیات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱ تیر ۱۴۰۲ش.
• تحققی، رضا و وجدانی، بهروز، «نگاهی به پیشهٔ مازاری در شهر یزد»، مجموعه مقالات مردم‌شناسی، تهران، شماره ۳، ۱۳۶۶ش.
• «جشنی که پیش از عملیات گرفته می‌شد»، پایگاه منتظران شهادت، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آبان ۱۴۰۱ش.
• جزایری، غیاث‌الدین، زبان خوراکی‌ها، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۱ش.
• جمال‌زاده، محمدعلی، گنج شایگان، تهران، کتاب تهران، ۱۳۶۲ش.
• جناب اصفهانی، علی، الاصفهان، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۶ش.
• حسینی، زهرا، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۸ دی ۱۳۹۸ش.
• حکیم مؤمن، محمد، تحفة المؤمنین، تهران، چاپ سنگی تهران، ۱۳۴۵ش.
• حکیم می‌سری، دانشنامه در علم پزشکی، به‌تحقیق برات زنجانی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۶ش.
• «حنای جنوب کرمان با برند یزد صادر می‌شود»، وب‌سایت توسعه‌برند، تاریخ درج مطلب: ۹ دی ۱۴۰۰ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامهٔ دهخدا، تهران، روزنه، ۱۳۷۷ش.
• رفیع‌فر، جلال‌الدین و کمال‌لو، خدیجه، «بررسی آیین حنابندان از دیرباز تاکنون»، دوفصلنامه فرهنگ و ادبیات عامه، شماره ۴، پاییز و زمستان ۱۳۹۳ش.
• رودکی، قصاید و قطعات، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
• زرگر، زهره، «تاریخچهٔ پیدایش حنا و مصارف آن»، وب‌سایت جدول‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۵ش.
• «زینت کردن»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
• ژوبر، پ. آ، مسافرت در ارمنستان و ایران، ترجمهٔ علیقلی اعتماد مقدم، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۷ش.
• سالور، قهرمان میرزا (عین‌السلطنه)، روزنامهٔ خاطرات، به‌تحقیق مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، ۱۳۷۴ش.
• سامعی، مریم، حنابندان، وب‌سایت مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی. تاریخ درج مطلب: ۲ بهمن ۱۳۹۸ش.
• سانسون، مارتین، سفرنامه، ترجمهٔ محمد مهریار، اصفهان، بی‌نا، ۱۳۷۷ش.
• سلطانی، زهرا و دیگران، «نقش افزودنی‌ها بر کیفیت مرکب ایرانی: مطالعهٔ موردی حنا و نمک»، گنجینهٔ اسناد، سال بیست‌وپنجم، شمارهٔ ۳، پاییز ۱۳۹۴ش.
• سمسار، محمدحسن، «آرایش و هنر»، هنر و مردم، تهران، شماره ۱۶، ۱۳۴۲ش.
• سیوطی، الدر المنثور، قاهره، المطبه المیمنیه، ۱۳۱۴ق.
• سیوطی، جلال‌الدین، الدرالمنثور فی التفسیرالمأثور، بیروت، دارالفکر، بی‌تا.
• «طرز تهیهٔ حنا برای مو»، وب‌سایت رز سرخ، تاریخ بازدید: ۲۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
• طوسی، محمد، المبسوط، تهران، مکتبه المرتضویه، ۱۳۸۸ش.
• عباسی دمشهری، رحمت‌الله، «حنا در هرمزگان»، فرهنگ مردم ایران، شمارهٔ ۱۱، زمستان ۱۳۸۶ش.
• عفیفی، رحیم، فرهنگ‌نامهٔ شعری، تهران، سروش، ۱۳۷۲ش.
• عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویة، تهران، انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
• علامهٔ حلی، حسن، تذکرهٔ الفقهاء، قم، مؤسسه آل‌البیت، ۱۴۱۴ق.
• علیزاده، مهبانو، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
• علیزاده، مهبانو، «حنا»، وب‌سایت مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۴ دی ۱۳۹۸ش.
• عماد، مهدی، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آنها، تهران، مؤسسه توسعه روستایی ایران، ۱۳۷۸ش.
• فرخی سیستانی، دیوان اشعار، قصاید، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
• فروتن، مینو، «تاریخچه و طریقهٔ کشت و برداشت حنا در ایران و جهان»، کشاورز، س۶، شماره ۶۴، ۱۳۶۴ش.
• کاظمی، محسن، ترجمه و شرح ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، میم، ۱۳۸۹ش.
• گرامی، بهرام، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، تهران، سخن، ۱۳۸۶ش.
• مستغفری، جعفر بن محمد، روش تندرستی در اسلام: طب النبی و طب الصادق، ترجمهٔ یعقوب مراغی، بی‌جا، مؤمنین، ۱۳۸۵ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۷ تیر ۱۴۰۱ش.
• مقدم، زینب، «با ۱۷ خاصیت شگفت‌انگیز حنا آشنا شوید»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۳۹۹ش.
• میرحیدر، حسین، معارف گیاهی، تهران، فرهنگ اسلامی، ۱۳۷۳ش.
• میرسلطانی، فائزه، «همه چیز دربارهٔ طرح حنا و نقوش رایج و سنتی آن»، وب‌سایت دیجی استایل، تاریخ بازدید: ۲۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
• «۵۵ مدل تزیین حنا برای مراسم حنابندان عروس داماد»، وب‌سایت تصویر زندگی، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.

• Bașer, K. H. C. et al. , Herb Drugs and Herbalists in Turkey, Tokyo, 1986
• Schlimmer, J. L. , Terminologie medico-Pharmaceutique Francaise-persane, Tehran, 1970