مدگرایی زنانه

مدگرایی زنانه؛ نحوه و میزان استفاده زنان از مدهای روز.

مدهای مصرفی زنان بازتابنده هویت زنانگی است. مدگرایی معتدل به‌معنای آراستگی از گرایش‌های طبیعی‌ای عمدتا زنانه بوده و سابقه دیرینه‌ای در تاریخ بشر دارد؛ اما مدگرایی افراطی زاده نظام سرمایه‌داری است که بیشتر به‌منظور کسب سود از طریق تبلیغات رسانه‌ای و فشارهای اجتماعی، زنان را وادار به استفاده از مدهای روز می‌کند. به همان میزان که مدگرایی معتدل و استفاده آگاهانه زنان از مدهای مصرفی به تقویت منزلت اجتماعی آنها کمک می‌کند، مدگرایی افراطی، زنان را تبدیل به موجودات مصرفی ساخته و تبعات فراوانی برای فرد، خانواده و جامعه دارد. اسلام، استفاده‌ زنان از مدهای متناسب با عفت و منزلت زنانگی را به رسمیت شناخته، بر آراستگی و آرایش آنها در کادر زناشویی تأکید دارد.

تعریف مدگرایی زنانه

مدگرایی زنانه با مفاهیمی از قبیل؛ آراستگی، آرایش، مد، مدلینگ، صنعت مد، مدگرایی، مدگرایی جوانان و مدگرایی مردانه ارتباط معنایی دارد. مدگرایی زنانه به ایفای نقش زنان در صنعت مد به‌عنوان مصرف کننده مد می‌پردازد؛ اما مدلینگ ناظر به تبلیغ مدهای جدید با استفاده از جذابیت‌های جنسی زنان است. مدگرایی زنانه هرچند ریشه در تمایلات زنانگی دارد؛ اما نوع مدهای مصرفی بازتابنده نوع باورهای زنان از هویت زنانه و تعیین کننده نوع رابطه آنها با مردان است. مدهای زنانه، کدهای برای نمایش هویت زنان به‌شمار آمده و مدگرایی زنانه متناسب با نظام‌های فرهنگی به معتدل و افراطی تقسیم می‌شود. اسلام مدگرایی معتدل و متناسب با فرهنگ حجاب را پذیرفته و با مدگرایی افراطی مخالف است.

تاریخچه مدگرایی زنان

هرچند مدگرایی به‌شکل امروزی، پدیده مدرن به‌شمار می‌آید؛ اما مدگرایی زنان به‌معنای خودآرایی‌ متظاهرانه و انطباق با مدل‌های رایج زنانه در فرهنگ‌های مختلفی جوامع سنتی، دارای قدمت تاریخی است؛ آرایش چشم از حدود 4500 سال قبل از میلاد در ایران گزارش شده است و زنان ایرانی، در 2000 سال قبل از میلاد از رژلب (ماتیک)، استخوان حیوانات و سنگ‌های رنگی برای زیباسازی خود استفاده می‌کردند. زنان ایرانی به‌دلیل اعتقاد به عدد هفت با هفت‌قلم آرایش؛ سرمه، حنا، خضاب، سفیداب، وسمه، زرک و خال خود را منطبق با مد زمانه می‌ساختند. به اعتقاد محققین؛ علاقه زنان ایرانی به لوازم ‌آرایشی در گذشته حتی بیش از امروز بوده است. در چین باستان؛ خمیدگی پاه به‌مثابه مد تلقی شده و زنان پاهای‌شان را شکسته و آنها را خمیده‌تر می‌ساختند. در روم باستان، زنان به آراستگی ظاهری خود اهمیت داده و موهای‌شان را متناسب با مد‌های آن زمان، رنگ می‌کردند.

تغییرات مدگرایی زنانه

در گذشته مدگرایی تابع جنسیت بود. زنان متأثر از ارزش‌های فرهنگی و جنسیتی، نمی‌توانستند و نمی‌خواستند که از مدهای مردانه استفاده کنند؛ به‌عنوان نمونه؛ زنان برخلاف مردان که علاقه‌مند به طراحی نمادهای قدرت بودند؛ طرحی از بوته گل، گنجشک، سرو یا خالی را در بدن خود خال‌کوبی می‌کردند؛ اما در عصر مدرن، سیطره جهانی به دنبال محو مرزهای جنسیتی با معرفی مدل‌های منحصر به فرد و الگوی جهانی برای زنان است و در کنار تنوع مدهای در حال تغییر، زنان تشویق به استفاده از مدهای مردانه نیز می‌شوند.

دیدگاه‌های نظری در باره مدگرایی زنانه

دیدگاه‌های متفاوتی در حوزه مدگرایی زنان مطرح شده است:

زیمل با تأکید بر زنانه بودن مد، مدعی است؛ زنان نسبت به مردان گرایش بیشتری به مد داشته و بیش از مردان نسبت به مد وفادار هستند؛ زیرا مد برای آنها فراتر از احساس خوشایندی، فرصتی برای ارتقای منزلت اجتماعی شمرده می‌شود.

بر مبنای نظریه مقایسه اجتماعی؛ زنان بدن خود را با بدن دیگران به‌ویژه بدن مدل شده توسط رسانه‌ها مقایسه کرده و به استفاده از مد می‌پردازند.

دیدگاه کارکردگرایانه؛ مدگرایی زنان را مصرف تظاهری دانسته و مدها را ماسکی می‌دانند که چهره‌ای دروغین از زنان ارائه می‌دهد.

موضوع سرکوب جنسیتی زنان از طریق مد، توسط فمینیست‌های اولیه بسط یافت. آنها جهان مد را منشأ استثمار جنسیتی زنان می‌دانند.

در رویکرد جدید فمینیستی، مدگرایی، راهبردی عمدتا زنانه برای کسب قدرت شمرده شده و براین نکته تأکید می‌شود که مدگرایی زنانه نه‌تنها نشانه انقیاد زن به فانتزی‌های جنسی مردسالارانه نیست که وسیله‌ای برای اعمال عاملیت مؤثر زن است؛ لذا زنان فراتر از هزینه‌های مالی به جراحی‌های زیبایی‌ای تن می‌دهند که خطرناک و در مواردی کشنده هستند.

ملکه مد جهان

امروزه؛ کیت میدلتون، همسر نوه ملکه انگلیس به‌عنوان خوش پوش‌ترین پرنسس جهان شناخته می‌شود. طرح ساده و جذاب لباس‌های وی، در کانون توجهات فعالان صنعت مد قرار داشته و برخی از رسانه‌ها به او لقب ملکه مد را داده‌اند.

همچنین رانیا ملکه اردن، نماد مد و به‌عنوان ملکه مد خاورمیانه شناخته می‌شود، وی لباس‌های مختلفی از برندهای پیشرو مد خاورمیانه به تن می‌کند که عناصر مختلفی از سنت در آنها کار شده است و در سفرهای خارجی، جزئیاتی را در پوشش خود استفاده می‌کند که به فرهنگ کشور میزبان اشاره دارد.

تیپ‌شناسی مدگرایی‌ زنانه

1) مد انطباق گرایانه

برخی زنان متأهل و دارای سطح تحصیلات متوسط، متأثر از گردانندگان مد، اشتیاق به مصرف مد دارند. این گروه، گرایش جدی به دیده شدن و انطباق با جماعت داشته و از رسوایی‌های ناشی از عدم مقبولیت می‌ترسند.

2) مد واسازانه

زنانی متأثر از فمینیسم و دارای سطح تحصیلات بالا، به منظور واسازی زنجیره‌ مدگرایی‌های منفعلانه و مبتنی بر جذابیت‌های جنسی زنان، می‌خواهند با استفاده از لباس‌های ساده و کمتر متعارف، سبک جدیدی از تظاهر زنانه و تصویر فعال از زن مدرن خلق کنند. آنها به مد به‌مثابه قدرت اجتماعی نگاه کرده و با مدهای روز، مقابله می‌کنند.

همچنین زنان مسلمان که مدها را آگاهانه انتخاب می‌کنند با استفاده از حجاب اسلامی به نفی مدهای غربی پرداخته و می‌خواهند با پوشش خود تصویری عفیفانه از الگوی زن مسلمان ارائه کنند. به گزارش محققین، مدل حجاب اسلامی در غرب تبدیل به یک الگویی قابل توجه برای کارگردانان صنعت مد در کشورهای غربی از جمله در بریتانیا شده است.

3) مد التقاطی

این مد، تلفیقی از مدل‌های قبلی بوده و پیوند مستقیم با لذت‌گرایی‌ و رهایی از کسالت روزمرگی دارد. در این مدل، پیروی زنان از مد جنبه‌ای ثانویه داشته و اولویت‌ آنها دیدن مدهای جدید و گشت‌وگذار در مراکز خرید است.

انگیزه‌های مدگرایی زنانه

برمبنای برخی پژوهش‌ها؛ انگیزه‌های مصرف مد توسط زنان، به شخصی و اجتماعی تقسیم می‌شوند که مهم‌ترین آنها عبارتند از: کسب اعتمادبه‌نفس، تنوع‌طلبی، برتری جویی، جلوه‌گری، خودشیفتگی، چشم‌وهم‌چشمی، تقلید، متمایز بودن و اعتراض نسبت به وضعیت موجود.

عوامل مدگرایی افراطی زنانه

به اعتقاد محققین؛ عامل اصلی مدگرایی افراطی، الگوگیری از سبک‌زندگی غربی بوده و مدگرایی افراطی زنان نیز ناشی از اهمیت یافتن بدن زنانه در فرهنگ مدرن است که عمدتا برای «کسب سود» و از طریق «تبلیغات سانه‌ای» و «فشارهای اجتماعی» در جامعه ترویج می‌شود:

1) سودآوری صنعت مد زنانه

نظام سرمایه‌داری با بسط دادن مدگرایی در سطح جامعه به‌ویژه زنان، بازار صنعت مد را به وجود آورد. امروزه صنعت مُد زنان، از برجسته‌ترین صنایع سودآور محسوب می‌شود. بر مبنای گزارش‌ها؛ سود مدگرایی زنان در جهان سالانه 621 میلیارد دلار است؛ لذا طراحی لباس و فشن‌های زنانه جایگاه ویژه‌ای در صنعت بسیاری از کشورهای جهان دارد. این صنعت در حوزه پزشکی نیز سودهای کلانی داشته و مراکز جراحی زیبایی عموما از واژگان درمانی برای جذب هرچه بیشتر زنان برای انجام عمل جراحی، استفاده می‌کنند.

2) تبلیغات رسانه‌ای و مدگرایی زنانه

در تیب ایده‌آلی رسانه‌‌ای؛ زیبایی، لاغری، قدبلند و داشتن جذابیت‌های جنسی به‌عنوان اولویت‌های مدل زنانه بازنمایی می‌شوند. در این مدل؛ زن ایده‌آل زنی آراسته، اغواگر و فریبنده‌ای است که زیبایی ظاهری اولویت اصلی او شمرده می‌شود. برخی رسانه‌ها با کمرنگ ساختن مرزهای جنسیتی، زنان مردنما را نیز الگوی مطلوب نشان داده و زنان را تشویق به پوشش مردانه می‌کنند. رسانه‌ها برای ترویج این الگوها عمدتا از مدل شدن زنان استفاده می‌کنند. زنان معمولا با ارجاع به این مدل‌ها، اندام ظاهری خود را درک کرده و تصمیم به مصرف مدهای مناسب با آن می‌گیرند. تلاش برای انطباق با مدل رسانه‌ای موجب رقابت زنان در مدگرایی شده و مصرف مد تبدیل به بخشی ذاتی زنانگی می‌شود.

3) فشارهای اجتماعی و مدگرایی زنانه

برخی زنان برای جلب مقبولیت‌‌اجتماعی، اجتناب از برچسب‌های ارتجاعی، خود را ملزم به رعایت استانداردهای مد روز می‌دانند. به‌ویژه در جامعه‌ای که جذابیت‌های اندام زنانه به‌عنوان سرمایه اجتماعی تلقی می‌شوند؛ زنان ناگزیرند که در استفاده از مدهای روز به رقابت بپردازند. رقابت‌های جدی زنان در فشن و جراحی زیبایی اندام، عمدتا ناشی از فشار اجتماعی است.

ایران و مدگرایی زنانه

هرچند آراستگی زنان ایرانی سابقه دیرینه داشته و در سبک‌زندگی ایرانی اسلامی، «رسیدن به خود» غالباً ویژگی زنانه تفسیر می‌شد؛ اما مدگرایی به سبک‌زندگی غربی در سال1321ش. توسط خانمی به نام زینت جهانشاه وارد ایران شد؛ وی در برگشت از سوئیس، خیاط‌خانه‌ای را با نمایش مد لباس‌های فرنگی در تهران راه اندازی کرده و به تشویق مصرف مد پرداخت.

در گذشته؛ «نحوه بودن» با «نحوه عملکرد» زنان ایرانی تناسب داشته؛ آراستگی آنها متناسب با نقش‌های جنستی‌شان تفسیر می‌شد؛ اما با ورود مدگرایی، استایل‌‌های زنانه بر وظایف زنانگی اولویت یافته و بدن زنانه به‌عنوان برساخت اجتماعی تبدیل به یک ابژه شد. در چنین فرایند است که مدگرایی در ابعاد و سطوح مختلف در میان زنان ایرانی رواج می‌یابد.

امروزه با قطع نظر از مدل‌های متنوع لباس‌های زنانه، ايران در جراحي زيبايي بيني مقام اول را در دنيا داشته و 80% از زنان ایرانی به انجام عمل زيبايي بینی تمایل دارند. حدود یک‌میلیون جراحی پلاستیک در سال در کشور انجام می‌شود که بیشترین متقاضی آنها زنان و دختران جوان هستند. در برخی از وب‌سایت‌های ایرانی از 80 مدل ناخن زنانه ترند پاییز 1404ش. و 50 مدل طرح ناخن کروم متناسب با لباس‌های زنانه تبلیغ می‌شود. در ایران سالیانه حداقل 16میلیارد تومان صرف جراحی‌های زیبایی می‌شود، سالیانه 52 زن براثر انجام عمل لیپوساکشن جان خود را از دست می‌دهند. برخی زنان برای لاغری اندام به مصرف مواد مخدر به‌ویژه شیشه پرداخته و در نتیجه معتاد می‌شوند.

اسلام و مدگرایی زنانه

اسلام فراتر از این‌که اسراف و جلوه‌گری زنان برای مردان نامحرم را منع می‌کند. بدن زنانه را به‌عنوان آفریده خدا و دارای کارویژه‌های جنسیتی می‌داند که به بهترین صورت خلق‌شده است؛ لذا بر تناسب «نحوه بودن» با «نحوه عملکرد» زنان تأکید کرده؛ مدگرایی زنانه را متناسب با نقش‌های جنستی‌ زنان تفسیر می‌کند. اسلام مخالف مدگرایی افراطی از قبیل؛ برهنگی، بدحجابی و استفاده زنان از مدهای مردانه است. فشن‌های معطوف به شهرت را تقبیح کرده، حفظ کرامت زن را در مدگرایی معتدل و متناسب با عفت زنانه می‌داند.

آثار مدگرایی معتدل زنانه

محققین؛ آراستگی، نشاط، رهایی از یکنواختی و ارضای هیجانات زنانه را از آثار مثبت مدگرایی معتدل می‌دانند.

پیامدهای مدگرایی افراطی زنانه

از منظر محققین؛ مدگرایی افراطی، پیامدهای سنگینی را بر مصرف‌ کنندگان مد، خانواده‌ها و جامعه تحمیل می‌کند:

1. پیامدهای اخلاقی و اجتماعی:

• کاهش منزلت زنان در سطح جذابیت‌های جنسی.

• ولگردی زنان در مراکز فروش کالاهای لوکس.

• بحران خانوادگی ناشی از ناسازگاری مردان با زنان مردنما.

2. پیامدهای روان‌شناختی

• عدم انطباق هویت برساخته با هویت زنانگی.

• بدریخت انگاری بدن و کاهش عزت نفس.

• نارضایتی از خود و ابتلا به افسردگی.

3. پیامدهای سلامتی و بهداشتی

• اعتیاد به مواد مخدر به‌دلیل استفاده از آنها به‌ویژه شیشه برای لاغری.

• جراحی زیبایی و ابتلا به معلولیت‌های جسمی و خطرات جانی.

اصلاح مدگرایی افراطی زنانه بر مبنای اسلام

کارشناسان هرچند مدگرایی زنان را ناشی از تمایلات زنانه می‌دانند؛ اما به‌منظور تقویت آثار مثبت مدگرایی معتدل و جلوگیری از پیامدهای مدگرایی افراطی، تأکید بر تصحیح الگوی مدگرایی زنانه در ایران داشته و معتقد به سیاست‌گذاری‌ها، نظارت و تقویت فرهنگ عمومی در حوزه صنعت مد‌ زنانه، متناسب با منزلت زنانگی در فرهنگ ایرانی اسلامی هستند.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• قرآن کریم
• آقایی، سیدعلی، «تغییر سبک زندگی و علل و انگیزه‌‌های مدگرایی»، وب‌سایت مؤسسه فرهنگی هنری سبک‌زندگی آل یاسین، تاریخ درج مطلب: 10 دی 1397ش.
• «بانوی اول اردن، ملکه مد خاورمیانه»، سایت تحلیلی خبری عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 14 مهر 1402ش.
• پاشکنی، رسم دردناک زنان چین باستان برای زیبایی»، وب‌سایت خبرگزاری ایمنا، تاریخ درج مطلب: 13 تیر 1402ش.
• «تحولات جنسیتی نوجوانان پسر در حوزه مد و لباس»، وب‌سایت اندیشکده رهیافت، تاریخ بازدید مطلب: 20 آبان 1404ش.
• «50 مدل طرح ناخن کروم جدید» وب‌سایت فروشگاه شیکسون، تاریخ بازدید مطلب: 24 آبان 1404ش.
• رفیعی، ملکه و بخارایی، احمد، «زنان و گرایش به مد»، زن در توسعه و سیاست، شماره 3، پاییز 1395ش.
• عبداللهیان، حمید و دیگران، «بازنمایی مردانگی در آگهی‌های تبلیغاتی مجلات خانوادگی»، جامعه‌پژوهی فرهنگی، شماره 33، آذر 1398ش.
• علیخواه، فردین، «مردانگی و کرم ضدآفتاب»، وب‌سایت خبری تحلیلی عصر ایران، تاریخ درج مطلب: 1 آبان 1404ش.
• «غول‌های صنعت فشن، چطور دنیای پوشاک را می‌چرخانند؟»، پایگاه خبری اطاق بازرگانی، تاریخ درج مطلب: 17 مرداد 1395ش.
• کارپرور، ریحانه، «زنان و اصلاح الگوی مصرف»، طهورا، شماره11، زمستان 1390ش.
• «کیت میدلتون، ملکه مد جهان»، پایگاه خبری برترین‌ها، تاریخ درج مطلب: 3 تیر 1394ش.
• کیخسروانی، مولود و دیگران، «رابطه بین گرايش به جراحی زيبايی با نگرش به مد و تصوير بدنی منفی زنان متقاضی جراحی زيبايی با تکیه بر نوع جراحی: نقش میانجیگری تنظیم شناختی هیجان»، پژوهش‌های روانشناسی اجتماعی، شماره 46، تابستان 1401ش.
• گنجی، مهدی و دیگران، «تبارشناسی اجتماعی دست‏کاری بدن در زنان ایرانی»، مطالعات زن و خانواده، شماره 13، بهار و تابستان 1398ش.
• «مدگرایی و شناخت باید و نباید های شرعی در زمینه ی مدگرایی»، پایگاه اطلاع رسانی هیأت رزمندگان اسلام، تاریخ بازدید مطلب: 28 آبان 1404ش.
• مظاهری، علی‌اکبر، «دین و زندگی در امپراتوری روم»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: 5 آذر 1396ش.
• مقصودی‌پور، محمدرضا، «جایگاه مد در سیاست، جامعه و جنسیت چیست؟»، وب‌سایت مدرسه هنری ایده، تاریخ درج مطلب: 19اردیبهشت 1400ش.
• مکنون، ثریا و عطائی‌آشتیانی، زهره، «شکل‌گیري مبانی «نظام الگوي مصرف»، «انتخاب نیاز» و «جنسیت»، زن در فرهنگ و هنر، شماره1، پاییز 1390ش.
• موذن‌ سلطان‌آبادی، معصومه و مریجی، شمس‌الله، «بررسی مناسبات هویت و جنسیت با مصرف در دو رهیافت غربی و اسلامی»، دو فصلنامه دین و سیاست فرهنگی، شماره 7، پاییز و زمستان 1395ش.
• موسوی، سیده‌طاهره، «مدگرایی زنان در مردانه‌پوشی»، تبلیغ و خانواده، شماره 5، پاییز و زمستان 1403ش.
• موسوی، مریم، «خاطره‌انگیزترین مدل موهای کیت میدلتون ملکه مد جهان»، وب‌سایت ژومنت، تاریخ بازدید مطلب: 21 آبان 1404ش.
• «نظام سرمایه‌داری صنعت مُد و زنان «فراواقعی»، وب‌سایت تبیین، تاریخ درج مطلب: 30 مرداد 1397ش.
• نقدی، اسداله و دیگران، «تحلیل جامعه‌شناختی بازتعریف هویت اجتماعی زنان در پرتو تمایلات مصرف‌گرایانه مورد مطالعه: زنان متولد دهه‌های50، 60 و 70 شهر اصفهان»، جامعه‌شناسی کاربردی، شماره4، زمستان 1397ش.
• «نگاهی به پدیده مدگرایی در جهان و ایران؟»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: 16 اسفند 1390ش.
• یعقوبی، فاطمه، «بررسی نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی در گرایش دختران به مد وخودآرایی»، دانشگاه کاشان، 8931ش.