زمینه‌سازی ظهور امام مهدی

زمینه‌سازی ظهور امام مهدی؛ فراهم‌آوری مقدمات، اسباب و آمادگی‌های فردی، اجتماعی، فرهنگی و سیاسی برای تحقق حکومت جهانی امام مهدی.

زمینه‌سازی ظهور امام مهدی مجموعه اقدامات و آمادگی‌هایی است که مقدمات تحقق حکومت جهانی حضرت مهدی را فراهم می‌آورد. این زمینه‌سازی در سه سطح خدا، حضرت مهدی و مردم قابل بررسی است و از منظر اندیشمندان شیعه، نقشی ضروری و مبتنی بر آیات و روایات دارد. مراتب آن شامل آمادگی‌های فردی مانند تهذیب نفس و معرفت، فرهنگی، اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و فناورانه است. گروه‌هایی نظیر اهل مشرق، به‌ویژه ایرانیان و نیز انقلاب اسلامی ایران، در این مسیر نقش محوری ایفا کرده‌اند. همچنین زنان، جوانان و رسانه‌ها هریک با وظایف مشخصی در تحقق این بستر مؤثر هستند. اخلاق زمینه‌ساز، رفع علل غیبت و نقش‌آفرینی مردم ازجمله مباحث کلیدی این موضوع به‌شمار می‌رود.

مفهوم‌شناسی

زمینه‌سازی به‌ معنای مهیا ساختن و ایجاد مقدمات و اسباب و علل ظهور به‌گونه‌ای که شرایط تحقق ظهور و خارج شدن امام مهدی از عالم غیب، مهیا و هموار باشد تا حضرت مهدی بتواند حرکت خود را آغاز و حاکمیت جهانی‌اش را تحقق بخشد. همچنین زمینه‌سازی ظهور به تلاش در جهت تربیت خود و دیگران و اهتمام به امور مسلمین، تعریف شده است.

مراتب زمینه‌سازی ظهور

زمینه‌سازان ظهور سه گروه خدا، حضرت مهدی و مردم هستند و به همین نسبت، زمینه‌سازی ظهور دارای سه سطح اصلی زمینه‌سازی خدا برای ظهور، زمینه‌سازی امام مهدی برای ظهور خود و زمینه‌سازی مردم برای ظهور امام مهدی است. زمینه‌سازی منتظران نیز دارای مراتبی مانند دین‌مداری و اعمال خاص فردی و اجتماعی است.

دیدگاه‌ها دربارهٔ زمینه‌سازی ظهور

دیدگاه‌ها در مورد زمینه‌سازی ظهور با استفاده از آیات و روایات عبارتند از:

• نظاره‌گر: گروهی، ظهور را وابسته به ارادهٔ خدا دانسته و معتقدند که انسان‌ها صرفا نظاره‌گر هستند. این نگرش بیشتر در میان برخی گروه‌های صوفی‌مسلک و جریان‌های اخباری‌گر افراطی دیده می‌شود که با تأکید بر جبرگرایی، هرگونه تلاش برای تعجیل ظهور را بی‌نتیجه یا دخالت در مشیت الهی می‌دانند. سید روح‌الله خمینی منتقد این رویکرد است. در دوره صفویه، رویکرد صوفی‌وار حاکمان به ترویج انتظار منفعلانه انجامید و حتی برخی عالمان مانند علامه مجلسی به تطبیق روایات بر پادشاهان صفوی پرداختند، هرچند این تطبیق‌ها با انتقاد عالمانی مانند سیدمحمد میرلوحی مواجه شد.

• پذیرش ظلم: برخی دیگر، معتقدند برای تحقق ظهور، دنیا باید پر از ظلم و ستم و گناه شود. مهم‌ترین مصداق آن انجمن حجتیه است که با استناد به برخی روایات، تشکیل هرگونه حکومت در عصر غیبت را انسداد باب مهدویت می‌دانست. مطهری این نوع برداشت را با آموزه‌های قرآنی و اسلام ناسازگار می‌دانست.

• رفع علل غیبت: در دیدگاهی دیگر، باید علل غیبت را شناخت و پس‌از آن تکلیف جامعه برطرف کردن علل غیبت است. براساس این دیدگاه به‌جای زمینه‌سازی باید علل غیبت برطرف شود. این دیدگاه بیشتر میان پژوهشگران و عالمانی مطرح است که ریشه‌یابی علل غیبت را وظیفۀ اصلی منتظران می‌دانند. براساس این نگرش که ریشه در روایات دارد، مهم‌ترین علل غیبت، کمبود یاران باایمان و کوتاهی مردم در انجام وظایف دینی است. از‌این‌رو، وظیفۀ جامعه، شناسایی و برطرف‌سازی این موانع، مانند تربیت یاران وفادار و اصلاح رفتار فردی و اجتماعی است تا ظرفیت پذیرش امام زمان فراهم شود. از نگاه این رویکرد، زمینه‌سازی ظهور، انجام دادن رفتارها و رسیدن به ظرفیت‌هایی است که زمینه را برای ظهور فراهم می‌کند.

• نقش‌آفرینی مردم: طبق این دیدگاه مردم می‌توانند از طریق دعاهای رسیده از معصوم، در زمینه‌سازی و تعجیل ظهور نقش‌آفرینی کنند. وجود امام و آشکار شدن وی، از رحمت‌های الهی شمرده شده که همراه با لیاقت و شایستگی، نصیب مردم می‌شود. این دیدگاه، مهم‌ترین نمود خود را در انقلاب اسلامی ایران نشان داده است که سید روح‌الله خمینی آن را نقطه شروع انقلاب بزرگ جهان اسلام به پرچم‌داری امام مهدی معرفی کرد. همچنین هیئت‌های مذهبی با برگزاری آیین‌هایی مانند دعای ندبه و عهد و نظریه تحصیلی ظهور که بر نقش خواست جمعی در تعجیل ظهور تأکید دارد، از مصادیق این رویکرد هستند.

زمینه‌سازی ظهور در اندیشه شیعه

در دیدگاه اندیشمندان شیعه، زمینه‌سازی برای ظهور امام مهدی نه‌تنها یک وظیفۀ فردی، بلکه مسئولیتی همگانی برای مردان و زنان منتظر به‌شمار می‌رود. این زمینه‌سازی، افزون‌بر دعا، شامل اقدام عملی، اصلاح رفتار اجتماعی و ایجاد آمادگی در ابعاد گوناگون است.

دیدگاه اندیشمندان برجسته‌ شیعه درباره‌ ظهور

اندیشمندان بزرگ شیعه هریک با نگاه ویژه‌ای، ظهور را با وظایف و شرایط خاصی پیوند زده‌اند: شیخ مفید وقوع ظهور را مشروط به فراهم‌شدن یارانی شایسته برای امام دانسته است. سید مرتضی خروج امام از غیبت را در گرو اقدام و آمادگی مردم می‌داند. شیخ طوسی غیبت را نتیجه‌ سوءرفتار و عدم‌آمادگی مردم ارزیابی کرده است. امام خمینی انقلاب اسلامی را مقدمه‌ای برای تحقق حکومت جهانی عدل و زمینه‌ساز ظهور معرفی کرده است. مرتضی مطهری وظیفۀ اصلی مردم را مبارزه با موانع و آماده‌سازی بستر ظهور می‌دانست. سید محمدباقر صدر ظهور را دگرگونی اجتماعی می‌دانست که در فضای مناسب جهانی رخ خواهد داد. از نگاه امام خمینی و آیت‌الله خامنه‌ای، مهم‌ترین ویژگی‌های فردی برای زمینه‌سازی ظهور، شامل جهد، قدرت و زهد است.

ابعاد آمادگی‌ها برای ظهور

آمادگی‌های ضروری برای زمینه‌سازی ظهور را می‌توان در سه بعد اصلی شناسایی کرد:

۱. آمادگی فردی (اخلاقی و معرفتی): این بعد شامل مجموعه‌ای از اوصاف اخلاقی و معرفتی است که فرد منتظر باید در خود تقویت کند؛ مانند تهذیب نفس و تقوا، دین‌داری و دعا، روحیه‌ مبارزه و شهادت، معرفت و محبت به امام مهدی، تبیین معارف مهدوی و فرهنگ انتظار.

۲. آمادگی فناورانه (تکنولوژیک): استفاده از ابزارهای نوین ارتباطی و فناوری‌های روز، به‌منظور تبلیغ و اشاعه‌ فرهنگ انتظار و آگاهی‌بخشی در سطح جامعه، یکی دیگر از ابعاد زمینه‌سازی است.

۳. آمادگی اجتماعی: این بعد خود شامل سه مؤلفۀ اصلی است:

• شناخت اجتماعی: آگاهی صحیح از جایگاه امام و وظایف منتظران، خداباوری و کفر به طاغوت‌ها؛
• احساس اجتماعی: همبستگی اجتماعی، ایثار، تعاون، وفای به عهد، امانت‌داری، صبر و بردباری؛
• رفتار اجتماعی: داشتن تفکر انقلابی، امر به معروف و نهی از منکر، مبارزه با قدرت‌های استکباری، عدالت‌مداری، تکریم مؤمنان و حفظ عزت و احترام انسان‌ها.

زمینه‌سازان ظهور در روایات

در منابع روایی شیعه و اهل‌سنت، از سه گروه از ایرانیان به‌عنوان نخستین زمینه‌سازان ظهور یاد شده است. براساس این روایات، یکی از این گروه‌ها نهضتی است که از ناحیۀ مشرق‌زمین برمی‌خیزد و دارندۀ آن با پرچم‌های سیاه (رایات سود) همراه است. قیام این گروه برای یاری امام مهدی در سال ظهور رخ می‌دهد. اگرچه این روایات در منابع اهل‌سنت درج شده است، برخی علمای شیعه، ازجمله محمدباقر مجلسی، به این دسته از روایات توجه چندانی نکرده‌اند.

در منابع روایی شیعه، از خروج سید خراسانی با پرچم سیاه در کنار نشانه‌های دیگری همچون صیحۀ آسمانی، قتل نفس زکیه، خروج سفیانی و خسف بیداء، به‌عنوان نشانه‌های حتمی ظهور یاد شده است که از مشرق‌زمین قیام خواهد کرد. همچنین در برخی روایات به قیام یمانی‌ها در سال ظهور و هم‌زمان با خروج سفیانی در شام، و نیز نهضتی علیه یهودیان در عراق اشاره شده است.

در روایات دیگر، به نقش مهم مردمان شهرهایی چون قم، خراسان، جیلان (گیلان)، سجستان (سیستان)، اصفهان، طبرستان و طالقان در تشکیل حکومت امام مهدی اشاره شده است.

تطبیق‌های تاریخی زمینه‌سازان ظهور

صفویه

برخی مفسران روایات، مصداق قیام‌های پیش از ظهور را دولت صفویه دانسته‌اند. در رویکردی تطبیقی، نشانه‌های روایی ظهور بر حوادث و اشخاص عصر صفوی منطبق می‌شده است؛ محمدباقر مجلسی، دو روایت را بر قیام شاه اسماعیل صفوی و برخی وقایع دیگر تطبیق داده است. در رویکردی دیگر، دولت صفوی به‌عنوان پیشرو و مقدمه‌ای برای ظهور امام مهدی معرفی می‌شد و برخی آن را دولت متصل به دولت مهدی می‌دانستند. زمینه‌سازی ظهور در حکومت صفویه با نگرش صوفی، نگاه مرشد و مریدپروری براساس مسائلی مانند آماده‌کردن اسب، اسطبل و عمارت و پیشگویی‌های منجمان بود. عالمان و فقیهان، بیشترین تلاش را در مورد زمینه‌سازی برای ظهور با فعالیت‌هایی چون طرح نظریه نیابت علما، گسترش حوزه‌های علمیه و تربیت شاگردان، تألیف کتاب‌های فراوان و در نهایت، تغییر نگرش دین صوفیانه به فقه شیعی انجام دادند.

انقلاب اسلامی ایران

سید روح‌الله خمینی بر جهانی شدن انقلاب اسلامی و مقدمه بودن آن برای ظهور تأکید کرد. مرتضی مطهری نیز معتقد است یاران امام مهدی ابتدا به‌ ساکن خلق نمی‌شوند، بلکه باید با وجود رواج ظلم و فساد، زمینه‌هایی برای پرورش چنین یارانی مهیا شود. برای مقدمه ظهور بودن انقلاب اسلامی در عین استناد به آموزه‌های قرآنی و روایی به مجموعۀ از کارکردهای نظام جمهوری اسلامی ایران هم استناد شده است:

1. انقلاب اسلامی با استناد به آیات قرآن که سرنوشت انسان را در گرو تغییر افکار و رفتار او می‌داند، زمینه را برای نقش‌آفرینی منتظران در تحقق ظهور فراهم کرد.
2. مقابله با انحرافات، کج‌اندیشی برخی منتظران، ترویج نگرش صحیح به مسأله انتظار و تعمیق معارف مهدوی است که مقابله با جریان انجمن حجتیه یکی از آن موارد است.
3. ترغیب مردم به مباحث مهدوی در ایام ویژه مانند نیمه شعبان، نهم ربیع و جمعه‌ها، توسعه و گسترش کمّی و کیفی مسجد مقدس جمکران و برنامه‌های اجراشده در آن مکان مقدس.
4. تشکیل بسیج مهدوی، کانون مهدویت، تأسیس مراکز و مؤسسات آموزشی و فرهنگی مهدوی و تألیفات مهدوی و زمینه‌سازی اعتقادی، فکری و فرهنگی.
5. تأسیس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی؛ زیرا برای زمینه‌سازی ظهور باید ترس امام از جان خود که یکی از علل غیبت است، برداشته شود.
6. بیداری کشورهای اسلامی و مبارزه با جریانات انحرافی مهدوی، مدعیان دروغین مهدویت و نقشه‌های شوم دشمنان مهدویت و تشیع.

نقش اقشار مختلف در زمینه‌سازی ظهور

نقش حکومت اسلامی

تأثیر حکومت اسلامی در زمینه‌سازی ظهور به این معناست که یک حکومت اسلامی بالاترین نقش را در رفع موانع و مهیا سازی شرایط ظهور دارد، تا حدی که در خود روایات ما آمده است که قبل از ظهور امام مهدی حکومت اسلامی و عادلی وجود دارد و مقدمات ظهور آن امام را فراهم می کند. وظیفه اصلی این حکومت، ایجاد بسترهای سیاسی، اقتصادی و فرهنگی، گسترش عدالت، مبارزه با فساد و تقویت بنیه دفاعی و استقلال کشور است تا زمینه را برای استقرار عدالت جهانی توسط امام مهدی مهیا سازد.

نقش جامعه اسلامی و عموم مردم

بر اساس دیدگاه زمینه‌سازی، تکلیف آماده‌سازی مقدمات ظهور، وظیفه‌ای همگانی است که متوجه تمام اقشار جامعه می‌باشد. عموم مردم با انجام وظایف دینی، خودسازی فردی و تلاش برای اصلاح رفتار اجتماعی، سهمی اساسی در این مسیر دارند. از مهم‌ترین مصادیق این نقش‌آفرینی همگانی، دعا برای تعجیل فرج و استغاثه به درگاه الهی است که در روایات، از آن به عنوان یکی از مؤثرترین ابزارهای زمینه‌سازی یاد شده و انجام آن به تمام منتظران توصیه گردیده است. همچنین همدلی و وفاداری از دیگر ارکان نقش مردم در این عرصه است؛ چنان‌که از نظر شیخ مفید، نبود این دو عامل، مهم‌ترین مانع ظهور معرفی شده است.

نقش عالمان دین

مرزبانی و حراست از فرهنگ دینی، مهم‌ترین نقش عالمان دین در عصر غیبت است. علمای شیعه با گسترش معارف دینی، مقابله با تهاجم فرهنگی، تولید علم و گسترش دایره دانش، از حاکمیت جهل بر جامعه جلوگیری می‌کنند. همچنین آنان با تربیت نسلی معتقد، صبور و بردبار، نیروهای مورد نیاز جامعه مهدوی را پرورش می‌دهند. نقش تاریخی علما در این عرصه، با حضور در کنار مردم و ایجاد تحولات اجتماعی از طریق فتواهای به‌موقع و ورود به اداره‌های آموزش و پرورش به‌عنوان مشاور دینی با هدف دینی کردن تعلیم و تربیت اسلامی به‌خوبی مشهود است. نهضت سید روح‌الله خمینی نقطه عطف بزرگی در حرکت علما در زمینه‌سازی ظهور بود و مسیر تشکیل حکومت دینی را به‌عنوان مقدمه‌ای برای حکومت جهانی حضرت مهدی هموار ساخت.

نقش نخبگان و روشنفکران

دانشگاه تراز اسلامی با دو بُعد اساسی پرورش انسان با مؤلفه‌های تربیت فکری و اعتقادی، فرهنگی و اخلاقی، علمی و مهارتی، و تولید و گسترش حکمت با مؤلفه‌های تولید فکر، تولید علم، فناوری و نوآوری به‌عنوان قلب تپنده تمدن نوین اسلامی معرفی شده که تغذیه فکری و علمی جامعه را برعهده دارد. نخبگان دانشگاهی و روشنفکران دینی با تبیین معارف مهدوی، پاسخگویی به شبهات و روشنگری در برابر انحرافات فکری، نقشی کلیدی در زمینه‌سازی ظهور دارند. آنان با تولید آثار علمی و پژوهشی، بالاترین نقش را در ایجاد معرفت مهدوی در نظام آموزشی در جامعه دارند. همچنین نخبگان با تحلیل و نقد جریان‌های انحرافی و افشای توطئه‌های دشمنان علیه باور مهدویت، از جمله برنامه‌های صهیونیسم جهانی در وارونه‌سازی چهره منجی موعود، به مقابله با تهاجم فرهنگی غرب می‌پردازند. نظام آموزشی و دانشگاه‌ها نیز با تربیت نیروی انسانی متخصص و معتقد، می‌توانند خروجی‌های خود را برای یاری امام مهدی آماده سازند.

نقش زنان

نقش‌آفرینی زنان در زمینه‌سازی ظهور، در دو عرصهٔ خانواده و اجتماع متمرکز است. در عرصهٔ خانواده، تربیت فرزندان به‌عنوان آینده‌سازان ظهور و همراهی و یاوری همسر در رشد و تعالی دینی، از نقش‌های ویژه زنان شمرده شده است. در عرصهٔ اجتماعی، حجاب و عفاف که در روایات به منزله جهاد دانسته شده، حضور علمی و فرهنگی در مجامع دینی و ارائه الگوی اسلامی در پوشش و معماری و فعالیت اقتصادی مبتنی بر شئونات اسلامی، از جمله نقش‌های اختصاصی زنان در مسیر زمینه‌سازی ظهور گزارش شده است.

نقش جوانان

بر اساس روایات، اکثریت یاران امام مهدی را جوانان تشکیل می‌دهند و این امر به نیاز حکومت جهانی آن حضرت به نیرویی پرانرژی، شجاع و تحول‌آفرین نسبت داده شده است. جوانان به دلیل صفای باطن، شجاعت، نوگرایی و حقیقت‌طلبی، از آمادگی بیشتری برای حرکت به سوی امام و تحقق عدالت جهانی برخوردار دانسته شده‌اند. در آثار حدیثی و نگاه اندیشمندان شیعی، مهم‌ترین وظایف جوانان در مسیر زمینه‌سازی ظهور، معرفت‌زایی و معرفت‌افزایی، قدرت‌افزایی، تاب‌آوری، اطاعت از فرامین الهی، مسئولیت‌پذیری و خودباوری در مسیر تحقق جامعه مهدوی، خودسازی اخلاقی و فکری، مسئولیت علمی و مهارتی، و عدالت‌خواهی و مبارزه با فساد ذکر شده است.

نقش رسانه‌ها

در مطالعات مهدویت، رسانه‌ها و ابزارهای ارتباطی در گونه‌های مختلف دیداری، شنیداری، مکتوب و سایبری، از ظرفیت‌های مؤثر برای «زمینه‌سازی ظهور» به‌شمار می‌روند. پژوهشگران این حوزه معتقدند با توجه به گستردگی کارکرد رسانه‌ها و جایگزینی نسبی آن‌ها با رویارویی‌های نظامی، این ابزارها تأثیرات مستقیم و غیرمستقیمی بر سایر عرصه‌ها دارند. در این رویکرد، استفادهٔ هدفمند از فناوری‌های نوین ارتباطی، از جمله شبکه‌های ماهواره‌ای و کابلی، مطبوعات، خبرگزاری‌ها، شبکه‌های اجتماعی، انجمن‌ها و دانشنامه‌های مجازی در کنار ظرفیت‌های هنری، برای فعالیت رسانه‌ای در این مسیر ضروری دانسته می‌شود.

منابع

• آیتی، نصرت‌الله، «زمینه‌سازی ظهور؛ چیستی و چگونگی»، مشرق موعود، سال۵، شماره۱۹، ۱۳۹۰ش.
• اباذری، عبدالرحیم، «جوانان در خدمت مهدی (عج)»، فرهنگ کوثر، سال۱۱، شماره ۷۴، ۱۳۸۷ش.
• ابن‌طاووس، علی بن موسی، التشریف بالمنن فی التعریف بالفتن، قم، مؤسسه صاحب الامر، ۱۴۱۶ق.
• ابن‌ماجه، محمد بن یزید، سنن ابن‌ماجه، تصحیح بشار عواد، بیروت، دار الجیل. ۱۴۱۸ق.
• امانی، محمدعلی، سنن جاهلی عرب و روش برخورد قرآن کریم، تهران، دانشگاه امام صادق (ع)، ۱۳۹۷ش.
• امداد، توران، «شیوه‌‌های ارتباطی خداوند با انسان؛ تحلیلی از دیدگاه صوفیه دربارۀ ولیّ‌‌پنداری خود و امکان مخاطبۀ مستقیم با خداوند»، نقد و نظر، شماره۲۶، شماره۱، ۱۴۰۰ش.
• «انتظار در اندیشه امام خمینی»، وب‌سایت قدس، تاریخ درج مطلب: ۲۳ مرداد ۱۳۹۵ش.
• برنجکار، رضا؛ سیادتی، سیدحسن، «وظایف جوانان در جامعه منتظر»، جامعه مهدوی، سال۳، شماره۲، شماره پیاپی۶، ۱۴۰۱ش.
• بوذری نژاد، یحیی؛ ایرانپور، حسین، «پیامدهای سیاسی و اجتماعی ظهور اخباری گری در دوره صفویه»، پژوهش‌های ایران‌شناسی، سال۱۲، شماره۱، ۱۴۰۱ش.
• پورسیدآقایی، سیدمسعود، «زمینه‌سازی ظهور»، مشرق موعود، شماره۱۰، ۱۳۸۸ش.
• پور سیدآقایی، سیدمسعود؛ مافی، سلیمان، «نقش ایرانیان در عصر ظهور»، پژوهش‌های مهدوی، سال۷، شماره۲۵، ۱۳۹۷ش
• «تأثیر حکومت اسلامی در زمینه‌سازی ظهور»، وب‌سایت وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ تیر ۱۳۸۹ش.
• جاودانی عادل فخار، عباس، «بررسی سندی و متنی نقش ایرانیان در زمینه‌سازی ظهور»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه مازندران، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۴۰۱ش.
• جمعی از نویسندگان، چشم به راه مهدی (عج)، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، انتشارات بوستان کتاب، ۱۳۸۷ش.
• جهان‌کهن، سجاد، «ویژگی‌های اساسی اخلاق زمینه‌ساز فردی ظهور امام زمان (ع)»، پایان‌نامه کارشناسی‌ارشد، دانشگاه قم، دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ۱۳۹۳ش.
• حسن‌پور، مرتضی، «بررسی تطبیقی رویکرد دولت صفویه و انقلاب اسلامی به آموزه مهدویت با تأکید بر مشروعیت نقش فقها و زمینه‌سازی ظهور»، مطالعات مهدوی، دوره۱۱، شماره۴۸، ۱۳۹۹ش.
• حسنی آهنگر، محمدرضا؛ برزنونی، محمدعلی، «دانشگاه تراز اسلامی، قلب تپندۀ تمدن اسلامی و زمینه‌سازی ظهور»، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
• «خودسازی و مسئولیت‌پذیری؛ وظایف نسل جوان در مسیر ظهور»، وب‌سایت خبرگزاری مهر، تاریح درج مطلب: ۱۶ بهمن ۱۴۰۴ش.
• خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، ۱۳۸۹ش.
• خمینی، روح‌الله، صحیفه نور، ترهان، سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۷۹ش.
• رامین، «اخلاق زمینه‌ساز در قلمرو خانواده»، مشرق موعود، سال۸، شماره۳۱، ۱۳۹۳ش.
• «راه‌های زمینه‌سازی ظهور حضرت ولی عصر (عج)»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۳۹۸ش.
• رجبی، حجت‌الله، «نقش رسانه‌های دیداری و شنیداری در آماده‌سازی ظهور»، مطالعات مهدوی، سال۳، شماره۱۰، ۱۳۸۹ش.
• «زنان زمینه‌ساز ظهور چه ویژگی‌هایی دارند؟»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۴۰۲ش.
• سرمدی، محمدرضا و همکاران، «نقش معلم در زمینه‌سازی ظهوری و تحقق جامعه مهدوی»، پژوهش،های مهدوی، سال۲، شماره۷، ۱۳۹۲ش.
• سرمدی محمدرضا و همکاران، «نقش معلّم در زمینه‌سازی ظهور و تحقق جامعه مهدوی»، وب‌سایت مؤسسه آينده روشن بشریت، تاریخ درج مطلب: ۲۶ آبان ۱۳۹۳ش.
• «سید خراسانی؛ بررسی روایات، ویژگی‌ها و جایگاه او در عصر ظهور»، وب‌سایت خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۴ش.
• شاه‌نظری، علی؛ طاهرهدایتی، نسرین، «الگوی تربیت اخلاق فردی و اجتماعی زمینه‌ساز ظهور (الگوی تعالی انسان)»، مسائل کاربردی تعلیم و تربیت اسلامی، دوره۹، شماره۱، ۱۴۰۳ش.
• «شعیب بن صالح کیست؟!»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ تیر ۱۳۹۰ش.
• شیرمردی، سید یدالله، «انقلاب اسلامی، نقطه آغاز زمینه‌سازی ظهور امام زمان(عج)»، وب‌سایت ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ بهمن ۱۴۰۴ش.
• صادقی، مصطفی، «تأملی در روایت‌های علائم ظهور»، انتظار موعود، سال۳، شماره ۸ و ۹، ۱۳۸۲ش.
• صالحی، وجیهه، «نقش مقاومت اسلامی در زمینه‌سازی‌ ظهور آخرین منجی»، وب‌سایت همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۸۸ش.
• صمدی، قنبرعلی، «نقش مردم در تعجیل ظهور »، مشرق موعود، سال۲، شماره۴، ۱۳۸۶ش.
• عبدی‌پور، حسن، «تأثیرهای اجتماعی اعتقاد به مهدویت از دیدگاه جامعه‌شناسی»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریح درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
• عظیمی خرم‌آبادی، کاظم، «زمینه‌سازی رسانه ای-تبلیغاتی ظهور مهدی موعود (عج)»، عصر آدینه، سال۸، شماره۱۵، ۱۳۹۴ش.
• «علامه مجلسی و تطبیق دو روایت بر ظهور دولت صفویه»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۳۹۰ش.
• علایی رحمانی، فاطمه؛ عباس قلی‎‌زاده، سیده سپیده، «نقش اجتماعی زنان در زمینه‌سازی جامعه مهدوی»، پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، سال۲۲، شماره۱۱۰، شماره پیاپی، ۱۳۹۵ش.
• فاکر میبدی، محمد، «زمینه‌سازی ظهور حضرت ولی عصر علیه‌السلام»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
• فقیهی، علی‌نقی؛ نجفی، حسن، «واکاوی صفات و رفتارهای اخلاقی زمینه‌ساز ظهور»، قم، همایش بین‌المللی دکترین مهدویت پیشگویی‌های آخرالزمان از دیدگاه ادیان ابراهیمی، ۱۳۹۷ش.
• «قیام گروهی از مشرق زمین»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۱ش.
• «قیام گروهی از مشرق زمین»، وب‌سایت مهدویت، تاریخ بازدید از سایت: ۱۱ خرداد ۱۴۰۵ش.
• کاظمی شیخ شبانی، سیدعلی، «نقش کمبود یاران در آغاز غیبت امام دوازدهم»، مطالعات مهدوی، سال۱۴، شماره۵۶. ۱۴۰۲ش.
• کورانی، علی، عصر ظهور، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۹۴ش.
• گودرزی، غلامرضا، «مؤلفه‌های راهبردی اخلاق و سبک زندگی زمینه‌ساز»، مشرق موعود، سال۸، شماره۳۱، ۱۳۹۳ش.
• ماسلایه، نانتیا؛ انصاری چشمه، راضیه، «نقش زنان در زمینه‌سازی ظهور»، پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، سال۲، شماره۳، ۱۳۹۸ش.
• مطهری، مرتضی، مجموعه آثار، قم، صدرا، ۱۳۸۷ش.
• مطهری، مرتضی، قیام و انقلاب مهدی از دیدگاه فلسفه تاریخ، تهران، صدرا، ۱۴۰۲ش.
• «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟»، وب‌سایت امام مهدی(علیه السلام) کیست؟، تاریخ بازدید از سایت: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
• ناصح، علی‌احمد، «ویژگی‌های اخلاقی جامعه زمینه‌ساز ظهور یا محورهای اساسی اخلاق زمینه‌ساز در بعد اجتماعی»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱ شهریور ۱۳۹۷ش.
• «نقش عالمان دین در زمینه‌سازی ظهور»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۶ مرداد ۱۳۹۶ش.
• «نقش بی‌بدیل زنان در زمینه‌سازی ظهور امام زمان(عج)»، وب‌سایت خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: ۲۶ دی ۱۳۹۹ش.
• «نقش دانشگاه‌ و نخبگان در زمینه‌سازی ظهور»، وب‌سایت ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۰ خرداد ۱۴۰۱ش.
• «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان(عج)»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ تیر ۱۳۹۰ش.
• «نظریه اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان علیه السلام»، وب‌سایت مجمع جهانی شیعه‌شناسی، تاریخ بازدید از سایت: ۲۸ خرداد ۱۴۰۵ش.
• نعمانی، محمد بن ابراهیم، الغیبه، ترجمه محمدجواد غفاری، تهران، مکتبه الصدوق، ۱۳۹۷ق.
• «نهضت امام خمینی(ره) نقطه عطف حرکت علما در زمینه‌سازی ظهور بود»، وب‌سایت ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۱۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
• «وظایف جوان منتظر/جوانان نقش کلیدی در دولت جوان امام مهدی (عج) دارند»، خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.
• هاشمی، ریحانه، «نقش زن در زمینه‌سازی ظهور»، انتظار موعود، سال۷، شماره۲۲، ۱۳۸۶ش.