تشییع جنازه قاسم سلیمانی
تشییع جنازه قاسم سلیمانی؛ آیینی ملی-مذهبی با حضور میلیونی در ایران و عراق، نماد همبستگی و بازتولید گفتمان مقاومت.
تشییع جنازه قاسم سلیمانی در دیماه ۱۳۹۸ش یکی از گستردهترین آیینهای سوگ در تاریخ معاصر ایران بود که با حضور میلیونی مردم در شهرهای مختلف عراق و ایران و با حضور میلیونی از اقشار مختلف مردم از جمله مراجع تقلید، مقامات کشوری و لشکری و جوانانی از بیش از صد ملیت برگزار شد و به نظر تحلیلگران پیامهای متعددی در سطوح داخلی و بینالمللی به همراه داشت. این رویداد که از عراق آغاز و در شهرهای اهواز، مشهد، تهران، قم و کرمان ادامه یافت، با نشانههای نمادین عاشورایی و ملی، به بازنمایی همبستگی جمعی و بازتولید گفتمان مقاومت انجامید. بازتاب گستردۀ این مراسم در رسانههای جهانی و تأکید بر ابعاد سیاسی و اجتماعی آن، نشاندهندۀ تأثیر عمیق این رویداد بر معادلات منطقهای و داخلی بود. برآوردهای متفاوت از تعداد شرکتکنندگان، این رویداد را در شمار بزرگترین مراسم تشییع جهان قرار داده است.
شرح رویداد
تشییع جنازه قاسم سلیمانی به رویدادی آیینی اشاره دارد که پس از ترور وی به همراه ابومهدی المهندس و جمعی از همرزمانش در حملۀ هوایی آمریکا به فرودگاه بغداد در بامداد ۱۳ دی ۱۳۹۸ش، به دستور دونالد ترامپ، رئیسجمهور وقت ایالات متحده، از روز ۱۴ دی در شهرهای عراق آغاز و تا ۱۸ دی در شهرهای ایران ادامه یافت.[۱]
پیشینه و زمینهها
قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، در سالهای پیش از ترور، بهعنوان یکی از چهرههای اثرگذار نظامی و راهبردی جمهوری اسلامی ایران در منطقه شناخته میشد. او که از دوران جنگ تحمیلی و فرماندهی لشکر ۴۱ ثارالله در جبهههای جنوب، تجربههای میدانی گستردهای را پشت سر گذاشته بود، پس از انتصاب به فرماندهی نیروی قدس در ۱۳۷۶، نقش محوری در سیاستهای منطقهای جمهوری اسلامی ایفا کرد. حضور میدانی او در حمایت از محور مقاومت در سوریه و عراق، بهویژه در نبرد با داعش و نیز حمایت از گروههای فلسطینی و لبنانی، جایگاه او را بهعنوان یکی از چهرههای کلیدی در بازتعریف معادلات غرب آسیا تثبیت کرد. نزدیکی او به سید علی خامنهای و دریافت نشان ذوالفقار از سوی وی، بر جایگاه ویژهٔ او در ساختار قدرت جمهوری اسلامی افزود. این زمینهها، تشییع پس از ترور او را به رویدادی با ابعاد ملی و فراملی تبدیل کرد.[۲]
روز شمار رویداد
| کشور | شهر / مکان | تاریخ | جزئیات مراسم |
|---|---|---|---|
| عراق | بغداد (کاظمین و جادریه)[۳] | ۱۴ دی ۱۳۹۸ | شروع از فرودگاه المثنی، طواف در حرمین کاظمین و برگزاری مراسم در میدان الحسنین با حضور نخستوزیر وقت و مقامات سیاسی و نظامی.[۴] |
| کربلا (بینالحرمین) | ۱۴ دی ۱۳۹۸ | اقامه نماز میت توسط متولی شرعی حرم ابوالفضل العباس در بینالحرمین و تشییع در صحنهای حرم با حضور گسترده عزاداران.[۵] | |
| نجف (شهر جف) | ۱۴ دی ۱۳۹۸ | طواف در حرم امام علی و برگزاری مراسم با شعارهای مخالف حضور نظامی آمریکا در عراق، سپس انتقال به ایران.[۶] | |
| ایران | اهواز | ۱۵ دی ۱۳۹۸ | شروع از میدان مولوی و تشییع در خیابان سلمان فارسی با حضور مردم خوزستان؛ مراسم با توجه به تراکم جمعیت با تأخیر آغاز شد.[۷] |
| مشهد | ۱۵ دی ۱۳۹۸ | برگزاری مراسم با حضور جمعیت گسترده که موجب طولانی شدن زمان مراسم و لغو برنامههای پیشبینیشده در تهران شد.[۸] | |
| تهران | ۱۶ دی ۱۳۹۸ | شروع از دانشگاه تهران، اقامه نماز میت توسط رهبری و حضور مقامات کشوری و شخصیتهای جبهه مقاومت (مانند اسماعیل هنیه[۹])، تشییع تا میدان آزادی.[۱۰] | |
| قم | ۱۶ دی ۱۳۹۸ | برگزاری مراسم در حرم مطهر حضرت معصومه و مسجد جمکران با حضور مراجع تقلید و شخصیتهای کشوری.[۱۱] | |
| کرمان | ۱۷–۱۸ دی ۱۳۹۸ | شروع از میدان آزادی به سمت گلزار شهدا؛[۱۲] بروز حوادث ناشی از ازدحام جمعیت منجر به مجروحیت ۲۱۳ نفر و جانباختن ۵۶ نفر شد؛[۱۳] تدفین در بامداد ۱۸ دی در کنار مزار یوسف الهی.[۱۴] |
تشییعکنندگان
در آیین تشییع پیکر قاسم سلیمانی در شهرهای مختلف عراق و ایران، طیفهای گستردهای از اقشار مختلف جامعه از جمله مراجع تقلید، علمای برجستۀ حوزه، دانشگاهیان مقامات عالیرتبۀ کشوری و لشکری[۱۵] و نیز جوانانی از بیش از ۱۰۰ ملیت جهان حضور داشتند که با در دست داشتن پرچمهای کشورهای خود، بر ابعاد فراملی این رویداد تأکید میکردند.[۱۶] اسماعیل هنیه، رئیس وقت دفتر سیاسی حماس طی سخنانی، سلیمانی را «شهید القدس» نامید و بر نقش او در حمایت از آرمان فلسطین تأکید کرد.[۱۷] با این حال، به گزارش رسانهها، برآوردهای متفاوتی از تعداد شرکتکنندگان در مراسم تشییع پیکر قاسم سلیمانی ارائه شده است. برخی از گزارشها تعداد شرکتکنندگان در این مراسم را حدود ۲۰[۱۸] تا ۲۵ میلیون نفر و تعداد شرکتکنندگان در مراسم تهران را حدود ۵[۱۹] تا ۷ میلیون نفر برآورد کرده است. در مقابل، برخی از رسانههای مخالف، آمار بسیار کمتری را گزارش کردهاند.[۲۰] این مراسم در سطح جهانی از نظر تعداد شرکتکنندگان، پس از مراسم تشییع شخصیتهایی مانند آنا دورای در هند، امامخمینی در جمهوری اسلامی ایران و آبراهام لینکلن در آمریکا، در شمار یکی از بزرگترین مراسم تشییع جهان قرار گرفته است.[۲۱]
نشانهها و آیینهای نمادین
به گزارش رسانهها در طول مراسم تشییع، نشانهها و نمادهای متعددی به کار گرفته شد. برای مثال استفاده گسترده از پرچمهای سهرنگ ایران، تصاویر گوناگون قاسم سلیمانی، پرچمهای قرمز با عبارت «یا منتقم»، پیشانیبندهای قرمز با همان عبارت و پرچمهای گروههای مقاومت منطقه[۲۲] از جمله عصائب اهل الحق عراق، کتائب حزب الله عراق و گردانهای الاشتر بحرین از نشانههای دیداری بود. پلاکاردهایی با مضامین «انتقام سخت»، «بدرود فرمانده»، «خونبهایت فتح قدس است»، «یک جهان منتقم تو هستند» و «یالثاراتالحسین»[۲۳] نیز در دست شرکتکنندگان دیده میشد. در عرصۀ شنیداری نیز پخش ترانههای عاشورایی و حماسی از ایستگاههای صلواتی، مداحی، شعارهای جمعی و فریادهای تکبیر و صلوات، فضای شنیداری مراسم را شکل میداد. همچنین سینهزنی جمعی، تشکیل صفوف نماز و گریۀ گستردهٔ شرکتکنندگان از آیینهای اجراشده در این مراسم بود. خودروهای حامل پیکرها نیز با تزیینات متفاوت، جلوهای دیگر از نمادپردازیهای این آیین به شمار میرفتند.[۲۴]
بازتابها
رسانهای
مراسم تشییع پیکر قاسم سلیمانی در عراق و ایران، بازتاب گستردهای در رسانههای بینالمللی داشت و بسیاری از خبرگزاریها و شبکههای معتبر جهانی از جمله رویترز، بیبیسی، سیانان، فرانس ۲۴، گاردین، دیلیمیل و دویچهوله به پوشش این رویداد پرداختند. روزنامههای نیویورک تایمز، واشنگتن پست و والاستریت ژورنال نیز تصاویر و گزارشهایی از این مراسم را در صفحه اول خود منتشر کردند. رسانههای خارجی بهطور عمده بر سه محور اصلی تمرکز داشتند: حجم گستردۀ جمعیت حاضر در مراسم، گریه رهبر جمهوری اسلامی ایران بر پیکر سلیمانی در هنگام نماز و اظهارات زینبت سلیمانی، دختر قاسم سلیمانی مبنی بر اینکه شهادت پدرش روزهای تاریکی را برای آمریکا رقم خواهد زد. الجزیره این رویداد را «بزرگترین مراسم تشییع در تاریخ ایران مدرن» خواند. همچنین برخی رسانهها به شعارهای ضدآمریکایی و ضداسرائیلی شرکتکنندگان و آتشزدن پرچمهای این کشورها در جریان مراسم اشاره کردند.[۲۵] خبرنگار شبکه اماسانبیسی نیز با انتشار تصاویر هوایی از جمعیت تهران، تصریح کرد که دستور ترامپ برای ترور سلیمانی، نتیجهای معکوس در پی داشته است. رسانههایی چون آسوشیتدپرس، رویترز و بیبیسی نیز با اشاره به شعارهای ضدآمریکایی و وعدههای انتقام، این رویداد را بهعنوان نقطهعطفی در تنشهای ایران و آمریکا تحلیل کردند.[۲۶]
فضای مجازی
برخی کاربران شبکههای اجتماعی با اشاره به اشکهای رهبر جمهوری اسلامی ایران بر پیکر سلیمانی در هنگام نماز، این صحنه را نشانهای از عظمت رویداد و پیوند عاطفی با سلیمانی دانستند. همچنین بسیاری از کاربران، حضور گستردۀ مردم در شهرهای مختلف را نمادی از وفاداری به آرمانهای مقاومت و عدم فراموشی قهرمانان ملی توصیف کردند.[۲۷]
فرهنگی و هنری
به گزارش رسانهها، رویداد تشییع پیکر قاسم سلیمانی با برگزاری فراخوانها و نمایشگاههای عکسی متعدد، بازتابی در عرصۀ هنرهای تجسمی یافت. برای مثال خانه عکاسان ایران و انجمن عکاسان انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، فراخوان عکاسی «فرمانده من» را با موضوع تشییع در شهرهای اهواز، مشهد، تهران، قم و کرمان برگزار کردند که در آن عکاسان حرفهای، عموم مردم و نوجوانان، آثار خود را در بخشهای تک عکس، مجموعه عکس و عکاسی با تلفن همراه فرستادند.[۲۸][۲۹] همچنین در سومین سالگرد ترور، نمایشگاه «کآرام جانم میرود» با نمایش ۶۵ عکس از ۳۷ عکاس از شهرهای عراق و ایران، به همت خانه عکاسان ایران در حوزه هنری برگزار شد. این فراخوانها و نمایشگاهها با هدف ثبت و بازنمایی ابعاد مردمی و احساسی حضور سلیمانی در زندگی عمومی و پیوند عاطفی مردم با او برگزار شدند.[۳۰]
ابعاد رویداد از نگاه کارشناسان و تحلیلگران
سید علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی ایران، این رویداد را «بزرگترین بدرقه جهان» توصیف کرده و آن را نماد برانگیختگی مقاومت در جهان اسلام و نشانهای از شکست استکبار در دو دورهٔ حیات و پس از شهادت سلیمانی دانسته است. از منظر وی، این تشییع، ژنرالهای جنگ نرم آمریکا را متحیر ساخت و غلبهٔ نرمافزاری بر هیمنهٔ استکبار را به نمایش گذاشت.[۳۱] در کنار این نگاه، برخی تحلیلگران این رویداد را بهعنوان پدیدهای اجتماعی-فرهنگی و بازتابدهندهٔ پیوند میان مردم، نظام سیاسی و گفتمان مقاومت ارزیابی کردهاند. به باور آنان، تشییع میلیونی نشانهای از اعتماد عمومی به نظام، بازآفرینی همبستگی ملی و رویش معرفتیِ جدید در انقلاب اسلامی بوده که در آن، ترور سلیمانی به تقویت هویت ملی-مذهبی و بازتعریف جایگاه ایران در منطقه انجامید.[۳۲] همچنین این رویداد، بهعنوان پاسخی به نارضایتیهای انباشته و نمایشی از وفاداری جمعی به آرمانهای انقلاب، و نیز عاملی برای افول نفوذ آمریکا در منطقه تفسیر شده است.[۳۳] بهدلیل ابعاد گستردهٔ این رویداد، کتاب «آیت حق» با هدف تحلیل جامعهشناختی و سیاسی آن توسط مرکز پژوهشهای علوم انسانی اسلامی صدرا منتشر شده است که حاصل نشستهای علمی با حضور اساتید حوزه و دانشگاه بوده و به واکاوی چرایی حضور میلیونی مردم با سلایق گوناگون و بازتابهای اجتماعی و سیاسی آن پرداخته است.[۳۴]
پانویس
- ↑ «روزی که ایران به یاد «حاج قاسم» قیامت شد/روایتی متفاوت از بزرگترین تشییع قرن؛ وقتی مردم بی صدا گریستند+تصاویر»، پایگاه خبری-تحلیلی چهار فصل.
- ↑ «شهید سلیمانی، سمبل عقلانیت تشیع»، پایگاه اطلاعرسانی KHAMENEI.IR.
- ↑ «جزئیات مراسم تشییع پیکر سردار قاسم سلیمانی در عراق»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «خروش ملت در تشییع پیكر شهید حاج قاسم سلیمانی»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «جزئیات مراسم تشییع پیکر سردار قاسم سلیمانی در عراق»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «تشییع باشکوه پیکر سردار سلیمانی در نجف»، وبسایت تابناک.
- ↑ «روزی که ایران به یاد «حاج قاسم» قیامت شد/روایتی متفاوت از بزرگترین تشییع قرن؛ وقتی مردم بی صدا گریستند+تصاویر»، پایگاه خبری-تحلیلی چهار فصل.
- ↑ «روزی که ایران به یاد «حاج قاسم» قیامت شد/روایتی متفاوت از بزرگترین تشییع قرن؛ وقتی مردم بی صدا گریستند+تصاویر»، پایگاه خبری-تحلیلی چهار فصل.
- ↑ «تشییع باشکوه پیکر سردار شهید قاسم سلیمانی در تهران و قم»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «روزی که ایران به یاد «حاج قاسم» قیامت شد/روایتی متفاوت از بزرگترین تشییع قرن؛ وقتی مردم بی صدا گریستند+تصاویر»، پایگاه خبری-تحلیلی چهار فصل.
- ↑ «روزی که ایران به یاد «حاج قاسم» قیامت شد/روایتی متفاوت از بزرگترین تشییع قرن؛ وقتی مردم بی صدا گریستند+تصاویر»، پایگاه خبری-تحلیلی چهار فصل.
- ↑ «روزی که ایران به یاد «حاج قاسم» قیامت شد/روایتی متفاوت از بزرگترین تشییع قرن؛ وقتی مردم بی صدا گریستند+تصاویر»، پایگاه خبری-تحلیلی چهار فصل.
- ↑ «تعداد جان باختگان مراسم تشییع سردار سلیمانی به 56 نفر رسید»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «روزی که ایران به یاد «حاج قاسم» قیامت شد/روایتی متفاوت از بزرگترین تشییع قرن؛ وقتی مردم بی صدا گریستند+تصاویر»، پایگاه خبری-تحلیلی چهار فصل.
- ↑ «خیزش دهها میلیون ایرانی و عراقی در مراسم تشییع پیکر مطهر حاج قاسم»، خبرگزاری میزان.
- ↑ «تشییع باشکوه پیکر سردار شهید قاسم سلیمانی در تهران و قم»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «حاج قاسم، مردی از جنس مردم و انقلاب»، خبرگزاری صدا و سیما.
- ↑ «حدود ۲۰ میلیون نفر در تشییع پیکر سردار سلیمانی شرکت کردند»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «حضور میلیونی در مراسم تشییع شهید سلیمانی»، وبسایت تابناک.
- ↑ «تهرانیها در تشییع حاج قاسم چند میلیون بودند؟»، وبسایت جهان امروز.
- ↑ «تشییع پیکر امام خمینی(ره) و سردار سلیمانی در فهرست پرجمعیت ترین ها»، خبرگزاری ایمنا.
- ↑ «گزارش: مشاهدات میدانی تشییع پیکر قاسم سلیمانی»، وبسایت انصاف نیوز.
- ↑ «شعارها و پرچمهای حاضر در مراسم بدرقه حاج قاسم»، وبسایت هفت صبح.
- ↑ «گزارش: مشاهدات میدانی تشییع پیکر قاسم سلیمانی»، وبسایت انصاف نیوز.
- ↑ «حضور گسترده مردم خارجیها را غافلگیر کرد»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «بازتاب تشییع سردار سلیمانی در رسانههای جهان»، خبرگزاری فرارو.
- ↑ «واکنش کاربران به حضور میلیونی مردم در مراسم وداع با حاج قاسم + تصویر»، اعتماد آنلاین.
- ↑ «فراخوان عکاسی از تشییع شهید قاسم سلیمانی با عنوان «فرمانده من»»، خبرگزاری قدس.
- ↑ «نمایشگاه عکس از جلوههای مردمی محبوبیت حاج قاسم افتتاح شد»، خبرگزاری مهر.
- ↑ «۶۵ عکس از تشییع پیکر سردار سلیمانی روی دیوار می رود»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «بیانات در دیدار دستاندرکاران مراسم سالگرد شهادت حاج قاسم سلیمانی و خانواده شهید سلیمانی»، وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای.
- ↑ «بزرگترین بدرقهی جهان؛ رویش معرفتی جدید در انقلاب»، پایگاه اطلاعرسانی KHAMENEI.IR.
- ↑ «شهید سلیمانی، سمبل عقلانیت تشیع»، پایگاه اطلاعرسانی KHAMENEI.IR.
- ↑ «ایران برای سردار دلها گریست/ بررسی تشییع تاریخی حاج قاسم در آیت حق»، خبرگزاری فارس.
دیدگاههای ارزیابان
منابع
«ایران برای سردار دلها گریست/ بررسی تشییع تاریخی حاج قاسم در آیت حق». خبرگزاری فارس. ۸ دی ۱۳۹۹. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«بازتاب تشییع سردار سلیمانی در رسانههای جهان». خبرگزاری فرارو. ۱۶ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«بزرگترین بدرقهی جهان؛ رویش معرفتی جدید در انقلاب». پایگاه اطلاعرسانی KHAMENEI.IR. ۲۱. ۲ اسفند ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«بیانات در دیدار دستاندرکاران مراسم سالگرد شهادت حاج قاسم سلیمانی و خانواده شهید سلیمانی». وبسایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیتالله العظمی خامنهای. ۲۶ آذر ۱۳۹۹. دریافتشده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
«تشییع باشکوه پیکر سردار شهید قاسم سلیمانی در تهران و قم». خبرگزاری فرارو. ۱۶ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«تشییع باشکوه پیکر سردار سلیمانی در نجف». وبسایت تابناک. ۱۵ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«تشییع پیکر امام خمینی(ره) و سردار سلیمانی در فهرست پرجمعیت ترین ها». خبرگزاری ایمنا. ۱۷ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«تهرانیها در تشییع حاج قاسم چند میلیون بودند؟». وبسایت جهان امروز. ۱۸ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
«تعداد جان باختگان مراسم تشییع سردار سلیمانی به 56 نفر رسید». خبرگزاری فارس. ۱۷ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
«جزئیات مراسم تشییع پیکر سردار قاسم سلیمانی در عراق». خبرگزاری فرارو. ۱۴ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«حدود ۲۰ میلیون نفر در تشییع پیکر سردار سلیمانی شرکت کردند». خبرگزاری مهر. ۲۲ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
«حضور گسترده مردم خارجیها را غافلگیر کرد». خبرگزاری فرارو. ۱۷ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«حضور میلیونی در مراسم تشییع شهید سلیمانی». وبسایت تابناک. ۱۶ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
«خروش ملت در تشییع پیكر شهید حاج قاسم سلیمانی». وبسایت انصاف نیوز. ۱۷ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ خرداد ۱۴۰۵.
«خیزش دهها میلیون ایرانی و عراقی در مراسم تشییع پیکر مطهر حاج قاسم». خبرگزاری میزان. ۱ فروردین ۱۳۹۹. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«روزی که ایران به یاد «حاج قاسم» قیامت شد/روایتی متفاوت از بزرگترین تشییع قرن؛ وقتی مردم بی صدا گریستند+تصاویر». پایگاه خبری-تحلیلی چهار فصل. ۱۸ دی ۱۴۰۰. دریافتشده در ۸ تیر ۱۴۰۵.
«شعارها و پرچمهای حاضر در مراسم بدرقۀ حاج قاسم». وبسایت هفت صبح. ۷ آذر ۱۴۰۴. دریافتشده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
«شهید سلیمانی، سمبل عقلانیت تشیع». پایگاه اطلاعرسانی KHAMENEI.IR. ۲۱ دی ۱۳۹۹. دریافتشده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
«فراخوان عکاسی از تشییع شهید قاسم سلیمانی با عنوان «فرمانده من». خبرگزاری قدس. ۱۶ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
«گزارش: مشاهدات میدانی تشییع پیکر قاسم سلیمانی». وبسایت انصاف نیوز. ۱۶ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۸ خرداد ۱۴۰۵.
«نمایشگاه عکس از جلوههای مردمی محبوبیت حاج قاسم افتتاح شد». خبرگزاری مهر. ۷ دی ۱۴۰۰. دریافتشده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
«واکنش کاربران به حضور میلیونی مردم در مراسم وداع با حاج قاسم + تصویر». اعتماد آنلاین. ۱۶ دی ۱۳۹۸. دریافتشده در ۹ تیر ۱۴۰۵.
«۶۵ عکس از تشییع پیکر سردار سلیمانی روی دیوار می رود». خبرگزاری ایسنا. ۱۴ دی ۱۴۰۱. دریافتشده در ۹ تیر ۱۴۰۵.