مادر
مفهومشناسی
مادر ترجمه واژه «اُم» در عربی به معنای زنی که فرزند به دنیا میآورد یا زنی که داری فرزند است. مادر، زنی است که فرزندی را بهدنیا میآورد، او را تغذیه میکند و نگهداری و سرپرستی او را بر عهده دارد.[۱] واژه مادر در زبان فارسی، بهمعنای زمین، اصلی و نخستین نیز آمده است.[۲] اصطلاحات مادرخوانده، مادر رضاعی/شیری، نامادری و مادربزرگ نیز در فرهنگ فارسیزبانان بهکار میرود.[۳] مادر با معانی استعاری نیز آمیخته شده است؛ برای مثال «مادر وطن» نماد تعلق، حمایت و پاسداری از وطن و هویت اجتماعی است.[۴] در گسترهٔ ایران فرهنگی، مفهوم مادر به شکلهای متنوعی بیان میشود؛ از جمله «مامان» در فارسی عامیانه، «انا» یا «آنا» در ترکی،[۵] «دا» در لری،[۶] «مار» یا «مائار» در گویش گیلکی[۷] و «آبه» و «آیه» در گویش هزارگی.[۸]
در اصطلاح فقهی مادر کسی است که فرزند از رحم او متولد و به همین سبب صاحب منزلت مادری میشود. به عبارت دیگر مادر کسی است که؛ امر پرورش فرزندان را در دوران حمل و پس از آن بر عهده داشته و در انجام این وظیفه، بدون هیچ چشمداشت مادی یا معنوی، کوشا است. در مباحث فرهنگی و اجتماعی، پایگاه مادری حامل منزلت و نقشهایی است که دیگران از زن بهعنوان مادر انتظار دارند. ملاکهای منزلت در فرهنگهای مختلف متفاوت است که عمدترین آنها عبارتند از: ثروت، قدرت، نَسب، سن و ارزشهای فرهنگی و معنوی.[۹]