پیش‌نویس:پرورشگاه

پرورشگاه؛ مرکز شبانه‌روزی نگهداری و حمایت از کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست.

پرورشگاه یا یتیم‌خانه، به مراکز شبانه‌روزی اطلاق می‌شود که با نظارت قانونی و حمایت نهادی، مسئولیت نگهداری، مراقبت، آموزش و تربیت کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست را بر عهده دارند؛ این مراکز که در متون کهن فارسی با نام‌هایی مانند دارالایتام و دارالتربیه شناخته می‌شدند، در کاربرد معاصر بیشتر در قالب مراکز شبه‌خانواده و با رویکرد خانواده‌محور، حمایتی و توانمندساز فعالیت کرده و با مشارکت اجتماعی و خیرین اداره می‌شوند.

تعریف و کارکرد پرورشگاه

واژۀ پرورشگاه در لغت به‌معنای محل پرورش و تربیت بوده و در ادبیات فارسی‌زبانان نیز به‌همین معنا به‌کار رفته است. در کاربرد اجتماعی، این اصطلاح به مراکزی اطلاق می‌شود که مسئولیت تأمین نیازهای زیستی، آموزشی، عاطفی و تربیتی کودکانی را بر عهده دارند که به‌دلایل مختلفی از حضور در خانوادۀ مؤثر محروم مانده‌اند؛ این مراکز بخشی از ساختار جایگزین مراقبت از کودکانی هستند که از حمایت والدین برخوردار نبوده و تلاش می‌شود با فراهم‌کردن مراقبت‌های بهداشتی، آموزشی و حمایت اجتماعی زمینۀ رشد و توسعۀ آنها فراهم شود. در ایران امروز، پرورشگاه تنها محل نگهداری نبوده بلکه نهادی حمایتی با رویکرد توانمندسازی و آماده‌سازی کودکان برای زندگی مستقل محسوب می‌شود؛ این رویکرد در سیاست‌های مراقبت جایگزین و خدمات سازمان بهزیستی منعکس شده و بر ارتقای توانمندی‌های کودک در مسیر ادغام اجتماعی و زندگی مستقل تأکید دارد.

تمایز پرورشگاه با سایر نهادهای حمایتی

پرورشگاه به‌عنوان یک محل فیزیکی نگهداری شبانه‌روزی، با نهادهایی مانند سازمان بهزیستی یا کمیتۀ امداد امام خمینی تفاوت دارد. برای مثال، بهزیستی نقش مدیریتی و نظارتی داشته و کمیتۀ امداد بیشتر بر حمایت مالی کودکان در بستر خانواده تمرکز می‌کند، در حالی‌که پرورشگاه محل ارائۀ مستقیم خدمات مراقبتی و تربیتی است.

فلسفۀ شکل‌گیری پرورشگاه

خانواده در فرهنگ ایرانی مهم‌ترین بستر رشد کودک به‌شمار می‌آید. با این حال، عواملی مانند فوت والدین، رهاشدگی، بدسرپرستی، اعتیاد، زندانی بودن یا سلب حضانت قانونی، موجب خروج کودک از محیط خانواده می‌شود. پرورشگاه‌ها در چنین شرایطی برای حمایت از کودک و پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی شکل گرفته‌ و نقش جایگزین موقت خانواده را ایفا می‌کنند.

تاریخچۀ شکل‌گیری پرورشگاه

تاریخچۀ شکل‌گیری پرورشگاه در جهان

نگهداری از کودکان بی‌سرپرست در جهان ابتدا به‌صورت غیرنهادی و در چارچوب خانواده‌های گسترده و نهادهای مذهبی انجام می‌شد. از قرون وسطی، کلیساها و مؤسسات خیریه در اروپا نخستین پرورشگاه‌ها را ایجاد کردند و با گسترش شهرنشینی و فقر در دورۀ مدرن، این مراکز به‌صورت نهادی و تحت نظارت دولت‌ها گسترش یافتند. از نیمۀ دوم قرن بیستم، با افزایش پژوهش‌ها دربارۀ آثار نگهداری نهادی، سیاست‌های حمایتی به‌سمت کاهش پرورشگاه‌های بزرگ و تقویت الگوهای خانواده‌محور تغییر کرد.

تاریخچۀ شکل‌گیری پرورشگاه در ایران

در ایران، حمایت از کودکان بی‌سرپرست تا پیش از دورۀ معاصر بیشتر در قالب سنت‌های دینی و خیریه‌ای مانند وقف و سرپرستی خویشاوندی انجام می‌شد. نخستین دارالایتام‌ها در اواخر دورۀ قاجار و در پی تحولات اجتماعی و گسترش نهادهای مدرن شکل گرفته و در دورۀ پهلوی به‌صورت سازمان‌یافته‌تری اداره شدند. پس از انقلاب اسلامی و با تأسیس سازمان بهزیستی کشور، سیاست‌های نگهداری از کودکان به‌تدریج از الگوی نهادی به‌سمت مراکز شبه‌خانواده و خانواده‌محور تغییر یافت.

ساختار خدمات پرورشگاه

خدمات ارائه‌شده در پرورشگاه‌ها شامل مراقبت شبانه‌روزی، تأمین تغذیه، پوشاک، آموزش رسمی، پیگیری سلامت جسمی، و ارائۀ حمایت‌های روانی- اجتماعی است. حضور مربیان ثابت، روان‌شناس و مددکار اجتماعی از ارکان اصلی این مراکز به‌شمار می‌آید. ارتباط مستمر با مدارس، مراکز درمانی و نهادهای حمایتی نیز بخشی از ساختار خدماتی پرورشگاه است.

جایگزینی موقت خانواده

پرورشگاه‌ها به‌عنوان ساختاری موقت عمل می‌کنند و هدف آنها بازگرداندن کودک به خانوادۀ زیستی یا واگذاری به خانوادۀ جایگزین از طریق فرزندخواندگی یا سرپرستی موقت است. این مراکز با ایجاد محیطی به‌نسبت پایدار تلاش می‌کنند آثار فقدان خانواده را کاهش داده و شرایط رشد طبیعی کودک را فراهم آورند.

نقش مددکاری اجتماعی در پرورشگاه

مددکار اجتماعی در پرورشگاه نقش محوری در حمایت از کودکان بی‌سرپرست دارد. این نقش شامل ارزیابی و بررسی وضعیت خانوادگی و اجتماعی کودک، مستندسازی شرایط فردی و حقوقی، طراحی و پیگیری برنامه‌های حمایتی و همکاری با مراجع قضائی و سازمان بهزیستی برای تضمین تأمین حقوق و حمایت از کودک است. مددکار اجتماعی همچنین پیگیری امکان بازپیوند کودک با خانوادۀ زیستی، مشارکت در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با فرزندخواندگی و هماهنگی برای انتقال کودک به مراکز یا خانواده‌های جایگزین را بر عهده دارد، به‌گونه‌ای که مراقبت از کودک در چارچوب حمایت اجتماعی بهینه اجرا شود.

پرورشگاه و فرزندخواندگی

پرورشگاه‌ها یکی از مراحل اصلی در فرایند فرزندخواندگی محسوب می‌شوند. کودکانی که امکان بازگشت به خانوادۀ زیستی ندارند، پس از طی ارزیابی‌های تخصصی و مراحل قانونی، از طریق این مراکز به خانواده‌های واجد شرایط واگذار می‌شوند. آماده‌سازی کودک برای این انتقال و همکاری با نهادهای مسئول از وظایف پرورشگاه است.

وضعیت حقوقی کودکان در پرورشگاه

کودکان ساکن پرورشگاه تحت حمایت قوانین ملی قرار دارند. سلب یا تعلیق حضانت، تعیین قیم و نظارت قضائی بر وضعیت کودک از جمله اقداماتی است که با حکم مراجع ذی‌صلاح انجام می‌شود. پرورشگاه‌ها موظف‌ هستند کلیۀ اسناد حقوقی مرتبط با هر کودک را ثبت و نگهداری کنند.

جایگاه اجتماعی و فرهنگی پرورشگاه

پرورشگاه‌ها در ایران بخشی از شبکۀ همیاری اجتماعی محسوب می‌شوند. مشارکت خیرین، سنت‌های وقف و نذر و فعالیت سازمان‌های مردم‌نهاد نقش مهمی در پشتیبانی از این مراکز دارند. این همراهی اجتماعی با ارائۀ کمک‌های معیشتی، تأمین تغذیه، پوشاک و آموزش، حمایت‌های رسمی دولتی را تکمیل می‌کند. همچنین، برخی سازمان‌های مردم‌نهاد و خیرین در کنار ساختارهای قانونی مانند بهزیستی خدمات حمایتی را فراهم آورده و بازوی مهمی برای ارتقای رفاه و کیفیت زندگی کودکان در مراکز نگهداری و خارج از خانواده محسوب می‌شوند.

آمار و وضعیت معاصر پرورشگاه در ایران

براساس گزارش‌های رسمی سازمان بهزیستی کشور، حدود ۲۵۶ هزار و 367 کودک زیر پوشش مراکز نگهداری در سطح کشور خدمات دریافت می‌کنند که نشان‌دهندۀ ادامۀ حضور کودکان در مراکز شبه‌خانواده و شبانه‌روزی است. همچنین رویکرد خانواده‌محور در سیاست‌های حمایتی بهزیستی دنبال می‌شود، به‌گونه‌ای که حدود نیمی از کودکانی که وارد سیستم حمایتی شده‌اند به خانواده‌های زیستی یا خانواده‌های جایگزین بازگردانده شده‌ و بخش دیگری نیز از طریق فرزندخواندگی ساماندهی شده‌اند. این آمارها حاکی از تغییرات ناشی از سیاست‌های نوین در نگهداری و حمایت از کودکان بی‌سرپرست بوده و نشان می‌دهد که نگهداری در مراکز و حمایت‌های پس از خروج همچنان بخش مهمی از خدمات اجتماعی کشور را تشکیل می‌دهد.

منابع

• «256 هزار و 367 کودک تحت پوشش سازمان بهزیستی»، خبرگزاری خبربان، تاریخ بارگذاری: 17 مهر 1404ش.
• آگاه، وحیده و مشک‌فروش، مهدی، «ارزیابی ادغام نهادهای حمایتی از منظر حقوق موضوعه: سازمان بهزیستی، بنیاد مستضعفان و کمیتۀ امداد امام خمینی»، فصلنامۀ حقوق اداری، ج7، شمارۀ 21، 1398ش.
• «چرا رهاشدگی به علت اول پذیرش کودکان در مراکز بهزیستی بدل شده است؟ کودکان سرراهی، محرومیت از عاطفه و فرار خانواده‌ها از بار مسئولیت»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: 29 شهریور 1384ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 6 آبان 1404ش.
• «سرپرستی موقت فرزندان بهزیستی با امین موقت»، وب‌سایت سازمان بهزیستی کشور، تاریخ بارگذاری: 21 اردیبهشت 1401ش.
• سعدی، بوستان، باب هشتم در شکر بر عافیت، بخش 1، سرآغاز، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 6 آبان 1404ش.
• «شرح وظایف مددکار در مراکز نگهداری کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست»، پایگاه اطلاع‌رسانی مددکاران اجتماعی ایران، تاریخ بارگذاری: 23 آبان 1394ش.
• «کودکان بدسرپرست و بی‌سرپرست- بخش اول»، وب‌سایت پرتال تخصصی مددکاری اجتماعی در ایران، تاریخ بارگذاری: 23 خرداد 1394ش.
• «فعالیت‌های مؤسسات خیریۀ مختص کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست»، وب‌سایت خیریۀ آسمانیان شهر راز شیراز، تاریخ بازدید: 10 دی 1404ش.
• «قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی‌سرپرست و بدسرپرست»، روزنامۀ رسمی جمهوری اسلامی ایران، تاریخ انتشار، 6 آبان 1392ش.
• «قانون حمایت از کودکان و نوجوانان بی‌سرپرست و بدسرپرست»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 11 آبان 1404ش.
• «مراکز نگهداری کودکان بی‌سرپرست و کار»، وب‌سایت مؤسسۀ خیریۀ ابوطالب، تاریخ بازدید: 9 آذر 1404ش.
• «وظایف و مأموریت‌ها»، وب‌سایت رسمی بهزیستی، تاریخ بارگذاری: 5 اسفند 1403ش.
• «هزینۀ نگهداری از کودکان در مراکز شبه خانواده و یارانه‌ای که کفاف هزینه‌ها را نمی‌دهد»، خبرگزاری وُنا، تاریخ بارگذاری: 19 دی 1403ش.
• “Children in alternative care”, UNICEF, Last update: June 2025.