پیشنویس:آخرالزمان
آخرالزمان؛
- متن کامل مقاله آخرالزمان** با رعایت تمامی اصول و الزامات فنی، نگارشی و منبعدهی در قالب **ویرایش مبدأ (MediaWiki Source Text)** اصلاح، تکمیل و در قالب فایل `formatted-article.txt` آماده شد.
در این نسخه ویرایششده، اقدامات زیر به طور دقیق اعمال شده است:
- **رعایت محدودیت پاراگراف اول:** هیچگونه پانویس یا ارجاعی در اولین پاراگراف (که بخش مقدماتی و هندسه بحث است) قرار نگرفته و پانویس اولیه حذف شده است.
- **قانون حذف نام نویسنده حقیقی برای اخبار و وبگاهها:** نام نویسندگان برای تمامی مطالب وبسایتی و اخبار آنلاین (نظیر خبرگزاری جمهوری اسلامی، فارس، تابناک، رسا، شبستان و وبگاههایی مانند پرسمان و طهور) به طور کامل حذف گردید و ارجاع مستقیماً بر اساس عنوان مطلب و رسانه تنظیم شد. نام نویسنده صرفاً برای کتابها و مقالات علمیِ مشخص (مانند آثار نجمالدین طبسی، مهدی خوشدونی، علیاکبر مهدیپور، و فیاض قرایی) حفظ شده است.
- **استفاده دقیق از الگوی [[#CITEREFسال انتشار وارد نشدهاست|]]. بدون گیومه دستی:** تمامی پانویسها در تگ `خطای یادکرد: برچسب تمامکنندهٔ
</ref>برای برچسب<ref>پیدا نشد در معارف اسلامی، این اصطلاح در دو معنای کلی به کار میرود؛ نخست، مدت زمانی که با بعثت پیامبر اسلام آغاز شده و تا برپایی قیامت امتداد مییابد و از همین رو به وی پیامبر آخرالزمان گفته میشود. معنای دوم و خاصتر آن، به روزگار پیش از ظهور منجی موعود و همچنین دوران حکومت جهانی او اشاره دارد که در آن فساد و تباهی ریشهکن شده و عدالت گسترش مییابد.[۱]
تفاوت دوره آخرالزمان با عصر ظهور و خلط مفاهیم
در بسیاری از متون و برداشتهای عمومی، میان مفاهیم «آخرالزمان»، «دوران پیش از ظهور» و «عصر ظهور» خلط و آمیختگیهایی صورت گرفته است. آخرالزمان مفهومی گسترده و نسبی است که هم دوران پرالتهاب پیش از ظهور و هم دوران طلایی پس از آن را در دل خود جای داده است.[۲] دوران پیش از ظهور، عصری پر از فتنهها، هتک حرمتها، رواج انحرافات و گسترش ناامنی است که اوج سیاهی آن در زمان نزدیک به ظهور نمایان میشود.[۳] در مقابل، عصر ظهور دورانی است که در تقابل کامل با دوره پیشین قرار دارد؛ حاکمیت عدل بر جهان مستقر شده، هیچ ستمگرى بر جامعهاى حکومت نکرده و زمینه گناه، به خصوص گناهان اجتماعى از بین میرود.[۴] همچنین در برخی متون روایی، نشانههای ظهور با نشانههای قیامت آمیخته شده است، در حالی که آخرالزمان ناظر به پایان حیات مادی است و نشانههای قیامت، نشانههای فروپاشی جهان برای برپایی رستاخیز است.[۵]
آخرالزمان از دیدگاه قرآن
قرآن به صراحت از اصطلاح آخرالزمان استفاده نکرده است، اما آیاتی در آن وجود دارد که بر حکومت توحید، خلافت صالحان بر زمین و پیروزی نهایی حق بر باطل در آینده جوامع انسانی دلالت میکند.[۶]
قرآن برای ترسیم روشنتر این دوران، به شبیهسازی آن با حکومتهای توحیدی گذشته، نظیر حکومتهای قدرتمند داوود و سلیمان پرداخته است.[۷] بر اساس این تطبیقهای قرآنی، تمدن آخرالزمان دارای چند ویژگی کلیدی است:[۸]
- تشکیل حکومت توحیدی که در آن خداوند بدون هیچ شریکی پرستش میشود.
- گستردگی قلمرو حکومت در سطح کل جهان؛ همانگونه که سلیمان بر بخش عظیمی از زمین تسلط یافت، حاکمیت آخرالزمان نیز شرق و غرب عالم را فرامیگیرد.
- گسترش قسط و ستیز با ظلم که در آن، ثروت عادلانه توزیع شده و ریشههای بخل و تکاثر برچیده میشود.
- قضاوت بر اساس علم الهی و بدون نیاز به شاهد و بینه که یادآور شیوه داوری داوود و سلیمان است.
- وجود امکانات خارقالعاده، رفاه فراگیر و قدرتهای شگفتانگیز؛ همانطور که در تمدن سلیمان, تسخیر باد و جنیان و پیشرفت در شهرسازی و معماری نمایان بود، عصر ظهور نیز با شکوفایی بینظیر علمی و اقتصادی و بهرهمندی همگانی از نعمتهای الهی همراه خواهد شد.
علائم آخرالزمان
بر اساس تفاوتی که از لحاظ مفهومی میان آخرالزمان، دوران پیش از ظهور و عصر ظهور وجود دارد، در منابع اسلامی نیز میان نشانههای این سه دوره تمایزی نسبی وجود دارد.
نشانههای آخرالزمان
در روایات اسلامی مجموعهای از نشانههای عمومی برای دورهٔ آخرالزمان بیان شده است که بیشتر ناظر به وضعیت اجتماعی، اخلاقی و طبیعی جهان است. در این دوره، جهان با آشفتگیهای گسترده و بحرانهای گوناگون روبهرو میشود. از جمله ویژگیهایی که برای این دوره ذکر شده است میتوان به گسترش خشونت و خونریزی، ناامنیهای گسترده، و سخت شدن زندگی مردم اشاره کرد. در برخی روایات از دو نوع مرگ گسترده در این دوره یاد شده است: «مرگ سرخ» که به کشته شدن در جنگها اشاره دارد و «مرگ سفید» که به بیماریهای فراگیر نسبت داده شده است.[۹]
همچنین در منابع روایی به وقوع بلایای طبیعی و حوادث گستردهای در این دوره اشاره شده است؛ از جمله زلزلههای شدید، آشوبهای اجتماعی و نشانههایی در طبیعت که به عنوان هشدارهایی برای نزدیک شدن تحولات بزرگ آینده تلقی شدهاند.[۱۰]
از سوی دیگر، برخی روایات به دشواریهای اقتصادی در آخرالزمان اشاره دارند. در این روایات از قحطی، گرانی، کاهش محصولات کشاورزی و بحرانهای معیشتی به عنوان بخشی از شرایط جهان در آستانهٔ ظهور یاد شده است. در همین زمینه در برخی احادیث آمده است که پیش از ظهور، مردم با ترس، گرسنگی، کاهش اموال و جانها و کمبود محصولات روبهرو خواهند شد و این شرایط نوعی آزمون برای جامعهٔ انسانی به شمار میآید.[۱۱]
در روایات، آخرالزمان به عنوان دوران آزمایش و غربال شدن انسانها توصیف شده است تا جبهه حق از باطل متمایز گردد و سره از ناسره جدا شود.[۱۲] احادیث متعددی شرایط دینداری در این دوره را بسیار سخت و همانند نگه داشتن گلوله آتش در دست توصیف کردهاند و بر صبر[۱۳]، دینداری و مقاومت در برابر هجوم فتنهها و فساد تاکید کردهاند.[۱۴]
در کنار نشانههای عمومی آخرالزمان، در منابع حدیثی از مجموعهای از حوادث مشخص با عنوان «علائم ظهور» یاد شده است. این نشانهها به رخدادهایی گفته میشود که در فاصلهای نزدیک به ظهور مهدی رخ میدهند و نشانهٔ آغاز تحولات نهایی پیش از قیام او محسوب میشوند.[۱۵]
در منابع حدیثی شیعه، علائم ظهور به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی تقسیم شدهاند. از مهمترین علائم حتمی که در منابعی مانند کتابهای مهدوی نقل شدهاند میتوان به موارد زیر اشاره کرد: خروج سفیانی، خروج یمانی، ندای آسمانی، کشته شدن نفس زکیه در مکه و فرو رفتن لشکر سفیانی در سرزمین بیداء. در کنار این نشانههای حتمی، نشانههای دیگری نیز در روایات ذکر شدهاند که وقوع آنها قطعی دانسته نشده است و به عنوان علائم غیرحتمی شناخته میشوند؛ مانند گسترش فساد اخلاقی، بیعدالتی حاکمان، افزایش ناامنی و بروز حوادث طبیعی.[۱۶]
ویژگیهای عصر ظهور
پس از تحقق علائم ظهور و آغاز قیام مهدی، مرحلهٔ تازهای در تاریخ جهان آغاز میشود که در منابع اسلامی از آن با عنوان «عصر ظهور» یا «حکومت مهدوی» یاد شده است. ویژگیهای این دوره در روایات بهگونهای کاملاً متفاوت از شرایط آخرالزمان توصیف شده است.[۱۷]
در این دوره عدالت در سراسر جهان گسترش مییابد و نظامی جهانی مبتنی بر قسط و عدالت شکل میگیرد. همچنین در روایات از وفور نعمت، امنیت عمومی، گسترش دانش و پیشرفت گستردهٔ تمدن انسانی سخن گفته شده است. بر اساس برخی روایات، در این دوران دانش بشری گسترش چشمگیری مییابد، مشکلات اجتماعی و اقتصادی کاهش مییابد و جهان وارد مرحلهای تازه از پیشرفت و رفاه میشود.[۱۸]
رجعت
یکی از مفاهیم و رویدادهای مهم در روایات شیعه که در عصر ظهور و پیش از قیامت رخ میدهد، پدیده «رجعت» است که بر اساس آن برخی از مؤمنان و نیز شماری از کافران و ستمگران پیش از قیامت به دنیا بازمیگردند. در این میان، رجعت ائمهٔ شیعه از امور قطعی دانسته شده است، هرچند دربارهٔ کیفیت و جزئیات آن اطلاعات مفصل و دقیقی در دست نیست.[۱۹]
بر اساس برخی روایات، آغاز رجعت ائمه در دوران حکومت مهدی (عج) خواهد بود و نخستین کسی که رجعت میکند امام حسین (ع) است. پس از او نیز در برخی نقلها از رجعت امام علی (ع) و سپس پیامبر اسلام (ص) یاد شده است.[۲۰]
همچنین در روایات آمده است که برخی از ستمگران و مخالفان اهل بیت نیز در این دوره بازمیگردند تا مؤمنان از آنان انتقام بگیرند. دربارهٔ مدت حکومت ائمه پس از رجعت اطلاعات دقیقی در دست نیست، اما در روایتی آمده است که امام حسین (ع) آنقدر حکومت خواهد کرد که از شدت پیری، موی ابروهایش بر چشمانش آویخته میشود.[۲۱]
آخرالزمان در ادیان مختلف
مسیحیت
در آیین مسیحیت، از دورانی سخن گفته میشود که در آن بازگشت حضرت عیسی روی خواهد داد و این موضوع بیش از سیصد بار در کتاب مقدس ذکر شده است. معتقدان بر این باورند که با رجعت او، برنامه نجات تکمیل شده، جهان روی سعادت را خواهد دید و جنگ و خونریزی از جهان رخت برمیبندد تا امتی بر امتی شمشیر نکشد. بر اساس کتاب مقدس، پیش از این بازگشت و ظهور منجی، جهان پر از مجرم و ظلم شده و نشانههایی نظیر قحطی، زمینلرزه، تیره و تار شدن خورشید و ماه، و همچنین خروج دجال (ضد مسیح) به وقوع میپیوندد.[۲۲]
یهودیت
در متون عبری و برخی برداشتهای معاصر یهودیان، تصوراتی درباره دورهای پایانی از تاریخ بشر مطرح شده است که با بحرانها، جنگهای بزرگ و تحولات سیاسی گسترده همراه است. در این دیدگاه، برخی جنگها به عنوان نبردی میان «بنیاسرائیل» و دشمنانی معرفی میشوند که در متون یهودی با نامهایی همچون «عمالیق» یا نیروهای معارض قوم یهود یاد شدهاند. در این روایتها، دشمنان بنیاسرائیل با گروههایی پیوند داده میشوند که در طول تاریخ در برابر آنان قرار داشتهاند.
در بخشهایی از تورات، از جمله باب ۲۸ کتاب تثنیه، به مجازات و تنبیه قوم یهود در سرزمینی که آن را تصرف میکنند اشاره شده است. این متون از حمله قومی نیرومند که «زبانش نامفهوم» توصیف شده سخن میگویند؛ حملهای که با محاصره شهرها و فروپاشی ساختارهای دفاعی همراه است. در کتابهای حزقیال و ارمیا نیز از هجوم اقوامی نیرومند به بنیاسرائیل یاد شده است.
بر اساس برخی تفسیرهای یهودی معاصر، این رویدادها با جنگی بزرگ در پایان تاریخ مرتبط دانسته میشود که در ادبیات غربی گاهی با عنوان «آرماگدون» شناخته میشود. برخی جریانهای یهودی و مسیحی این نبرد را به درگیریهای منطقه خاورمیانه پیوند میدهند و آن را با بازگشت یا ظهور منجی دینی مرتبط میدانند. در این برداشتها، جنگی عظیم میان نیروهای مختلف منطقهای و جهانی رخ میدهد و رخدادهایی مانند بازگشت یهودیان به سرزمین مقدس یا بازسازی معبد، در چارچوب پیشگوییهای آخرالزمانی تفسیر میشود.
در عصر جدید، برخی خاخامها و جریانهای مذهبی صهیونیستی تحولات سیاسی خاورمیانه را با این پیشگوییها تطبیق دادهاند و گاه زمانهایی برای وقوع نبرد نهایی یا حمله دشمنان به اسرائیل مطرح کردهاند. بخشی از تحلیلهای سیاسی و امنیتی اسرائیل نیز از سوی طرفداران این دیدگاهها به نشانههای نزدیک شدن به «نبرد نهایی» تفسیر میشود.[۲۳]
زرتشت
در آیین زرتشت، زمان هستی بر اساس یک دورهٔ دوازدههزارساله و محدود شکل گرفته است که بستر نبردی کیهانی میان اهورامزدا و اهریمن محسوب میشود. در سههزار سال پایانیِ این دوران که عصر آمیختگی نور و تاریکی و چیرگی زشتکاریها است، سه موعود رهاییبخش (سوشیانت) به ترتیب در پایان هر هزاره ظهور میکنند که نامهای آنان «هوشیدر»، «هوشیدرماه» و در نهایت موعود آخرالزمان، یعنی «اَستوَت اِرِتَ» است. بر اساس این باورها، با پیدایش آخرین موعود یا سوشیانت، کارزار آخرالزمانی میان خیر و شر آغاز میگردد؛ او با یاری گرفتن از میراث پهلوانان و نامداران گذشته همچون گرز فریدون و کیخسرو، اهریمن و دیوان را برای همیشه شکست داده و نابود میسازد. با این پیروزی نهایی، رستاخیز و معاد جسمانی (تنپَسین) برپا میگردد و جهان هستی در پرتو راستی و قانون ابدی آفرینش (اَشَه) نو شده و به جاودانگی و کمال دست مییابد.[۲۴]
آیین هندو
در آیین هندو، آخرالزمان با فرارسیدن دورهای به نام کَلییوگه پیوند دارد؛ آخرین مرحله از چرخههای زمانی که در آن، فساد اخلاقی، ستم و بینظمی بر عدالت و نیکی غلبه میکند.[۲۵] در این دوره، باور بر آن است که منجی موعود هندوها یعنی کَلکی، که آخرین و مهمترین آواتار یا تجلی ویشنو شمرده میشود، ظهور خواهد کرد.[۲۶] او با نیروهای شر وارد نبرد میشود، بدکاران را از میان برمیدارد و با بازگرداندن نظم، فضیلت و عدالت، جهان را برای ورود به دورانی تازه آماده میسازد.[۲۷] این اندیشه بهویژه در سنت ویشنویی و متون پورانهای جایگاه مهمی دارد و از کهنترین صورتهای موعودباوری در هند بهشمار میرود.[۲۸] افزون بر این، باور به منجی در هندوئیسم تنها به کَلکی محدود نیست و در برخی دورهها و میان برخی گروهها، چهرههای دیگری نیز بهعنوان نجاتبخش یا منجی معرفی شدهاند.[۲۹]
آخرالزمان در غرب
در دهههای اخیر، موضوع آخرالزمان و منجی در رسانهها، محافل فکری و محصولات فرهنگی غرب به شکل گستردهای مطرح شده است. بسیاری از پژوهشها نشان میدهد که دهها وبسایت، شبکه ماهوارهای و رسانههای فرهنگی در غرب به بررسی و تفسیر نشانههای آخرالزمان میپردازند و حتی برخی جریانهای مذهبی مانند اوانجلیستها بر اساس برداشتهای خاص خود از کتاب مقدس، رویدادهای سیاسی و اجتماعی جهان را در چارچوب پیشگوییهای آخرالزمانی تحلیل میکنند. در این دیدگاهها، نبرد نهایی میان خیر و شر که در ادبیات مسیحی با عنوان «آرماگدون» شناخته میشود، نقشی محوری دارد و منطقه خاورمیانه و سرزمین فلسطین نیز به عنوان یکی از کانونهای اصلی این تحولات معرفی میشود.[۳۰]
در کنار این جریانهای فکری، رسانهها و صنعت سرگرمی غرب، بهویژه سینمای هالیوود، نیز نقش مهمی در ترویج روایتهای آخرالزمانی ایفا کردهاند. در بسیاری از فیلمها و آثار فرهنگی، سناریوهای مختلفی از پایان جهان ــ مانند فجایع طبیعی، جنگهای جهانی یا رویدادهای کیهانی ــ به تصویر کشیده شده و گاه برای این رویدادها تاریخهای مشخصی نیز مطرح شده است؛ برای نمونه، در سالهای منتهی به ۲۰۱۲م، برخی رسانهها و آثار سینمایی با استناد به برداشتهایی از تقویم مایا یا پیشگوییهای مختلف، این سال را زمان احتمالی وقوع رویدادهای آخرالزمانی معرفی کردند.[۳۱]
پانویس
- ↑ «مهدویت و آخرالزمان ؛ ما و شما»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
- ↑ «نکاتی شنیدنی درباره حوادث اخیر و ارتباط آن با روایات آخرالزمان»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ طبسی، «چشم اندازی به حکومت مهدی(عج)»، پایگاه اطلاع رسانی حوزه.
- ↑ «بعد از قیام امام مهدی(عج)، حکومت عدل جهانی چه زمانی تشکیل میشود؟ و آیا پس از استقرار حکومت، فقر و ظلم از بین میرود؟»، وبسایت اسلام کوئست.
- ↑ «آشفتگی و اختلاف متون»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «تفسیر ده آیه قرآن کریم در باب آخرالزمان»، دائره المعارف طهور.
- ↑ «ویژگیهای تمدن آخرالزمان از منظر قرآن کریم»، وبسایت دانشگاه باقرالعلوم.
- ↑ خوشدونی، «ویژگیهای تمدن آخرالزمان از منظر قرآن کریم»، دوفصلنامه پژوهشهای تمدن نوین اسلامی.، ص. ۶۴.
- ↑ «آخرالزمان و بلاهایی که مردم خواهند خرید»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «آخرالزمان و بلاهایی که مردم خواهند خرید»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «آخرالزمان در روایتهای اسلامی ۲؛ روزگار قحطی و گرسنگی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.
- ↑ «نکاتی شنیدنی درباره حوادث اخیر و ارتباط آن با روایات آخرالزمان»، خبرگزاری رسمی حوزه.
- ↑ «زندگی سخت مومنان در آخرالزمان»، وبسایت موسسه قرآن و نهج البلاغه.
- ↑ «نشانه های شگفت انگیز آخر الزمان»، وبسایت موسسه قرآن و عترت.
- ↑ «این جنگ بزرگ نشانه آخرالزمان است»، وبسایت تابناک.
- ↑ «این جنگ بزرگ نشانه آخرالزمان است»، وبسایت تابناک.
- ↑ مهدیپور، «ویژگیهای عصر ظهور»، موعود.
- ↑ مهدیپور، «ویژگیهای عصر ظهور»، موعود.
- ↑ «نحوه ی حکومت ائمه بعد از رجعت چگونه است؟»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.
- ↑ «نحوه ی حکومت ائمه بعد از رجعت چگونه است؟»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.
- ↑ «نحوه ی حکومت ائمه بعد از رجعت چگونه است؟»، وبسایت پرسمان دانشگاهیان.
- ↑ «ذکر رجعت مسیح بیش از 300 بار در کتاب مقدس»، خبرگزاری شبستان.
- ↑ «وعده الهی و سرنوشت صهیونیستها در نبرد آخرالزمان»، خبرگزاری رسا.
- ↑ «آخرالزمان و سه موعود زرتشتی»، خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران.
- ↑ قرایی، «موعود آخرالزمان در دین هندو»، فصلنامه علمی پژوهشی انجمن کلام اسلامی حوزه.، ص. ۲۷.
- ↑ قرایی، «موعود آخرالزمان در دین هندو»، فصلنامه علمی پژوهشی انجمن کلام اسلامی حوزه.، ص. ۳۰.
- ↑ قرایی، «موعود آخرالزمان در دین هندو»، فصلنامه علمی پژوهشی انجمن کلام اسلامی حوزه.، ص. ۲۷.
- ↑ قرایی, «موعود آخرالزمان در دین هندو»، فصلنامه علمی پژوهشی انجمن کلام اسلامی حوزه.، ص. ۳۱.
- ↑ قرایی، «موعود آخرالزمان در دین هندو»، فصلنامه علمی پژوهشی انجمن کلام اسلامی حوزه.، ص. ۲۷.
- ↑ «دلایل مطرح شدن مباحث آخرالزمانی در رسانههای غربی»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «غرب با آخرالزمان چه کار دارد؟»، وبسایت جهان امروز.
منابع
- [... «معنا و مفهوم آخرالزمان»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). وبسایت امام دوازدهم. ۱۷ بهمن ۱۴۰۰ش. - [... «مهدویت و آخرالزمان ؛ ما و شما»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). پایگاه اطلاع رسانی حوزه. ۸ آبان ۱۳۹۰ش. - [... «نکاتی شنیدنی درباره حوادث اخیر و ارتباط آن با روایات آخرالزمان»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). خبرگزاری رسمی حوزه. ۲۸ آبان ۱۴۰۱ش. - طبسی، نجمالدین، [... «چشم اندازی به حکومت مهدی(عج)»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). پایگاه اطلاع رسانی حوزه. ۵ اسفند ۱۳۸۸ش. - [... «بعد از قیام امام مهدی(عج)، حکومت عدل جهانی چه زمانی تشکیل میشود؟ و آیا پس از استقرار حکومت، فقر و ظلم از بین میرود؟»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). وبسایت اسلام کوئست. دریافتشده در ۲۲ فروردین ۱۴۰۵ش. - [... «آشفتگی و اختلاف متون»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). خبرگزاری فارس. ۲۹ تیر ۱۳۹۴ش. - [... «تفسیر ده آیه قرآن کریم در باب آخرالزمان»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). دائره المعارف طهور. دریافتشده در ۲۳ فروردین ۱۴۰۵ش. - [... «ویژگیهای تمدن آخرالزمان از منظر قرآن کریم»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). وبسایت دانشگاه باقرالعلوم. دریافتشده در ۱ اردیبهشت ۱۴۰۵ش. - خوشدونی، مهدی، [... «ویژگیهای تمدن آخرالزمان از منظر قرآن کریم»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). دوفصلنامه پژوهشهای تمدن نوین اسلامی. بهار و تابستان ۱۴۰۰ش. - [... «آخرالزمان و بلاهایی که مردم خواهند خرید»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). خبرگزاری جمهوری اسلامی. ۲۸ آبان ۱۴۰۰ش. - [... «آخرالزمان در روایتهای اسلامی ۲؛ روزگار قحطی و گرسنگی»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). خبرگزاری جمهوری اسلامی. ۲۳ آبان ۱۴۰۰ش. - [... «زندگی سخت مومنان در آخرالزمان»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). وبسایت موسسه قرآن و نهج البلاغه. دریافتشده در ۲۳ فروردین ۱۴۰۵ش. - [... «نشانه های شگفت انگیز آخر الزمان»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). وبسایت موسسه قرآن و عترت. دریافتشده در ۲۳ فروردین ۱۴۰۵ش. - [... «این جنگ بزرگ نشانه آخرالزمان است»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). وبسایت تابناک. ۹ بهمن ۱۴۰۴ش. - مهدیپور، علیاکبر، [... «ویژگیهای عصر ظهور»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). موعود، شماره ۳۹. ۱۳۸۲ش. تاریخ وارد شده در|تاریخ=را بررسی کنید (کمک) - [... «نحوه ی حکومت ائمه بعد از رجعت چگونه است؟»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). وبسایت پرسمان دانشگاهیان. ۳۰ فروردین ۱۳۹۱ش. - [... «ذکر رجعت مسیح بیش از 300 بار در کتاب مقدس»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). خبرگزاری شبستان. ۵ مهر ۱۳۹۱ش. - [... «وعده الهی و سرنوشت صهیونیستها در نبرد آخرالزمان»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). خبرگزاری رسا. ۲۲ مهر ۱۴۰۳ش. - [... «آخرالزمان و سه موعود زرتشتی»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران. ۲ بهمن ۱۴۰۰ش. - قرایی، فیاض؛ کریمپور، سعید، [... «موعود آخرالزمان در دین هندو»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). فصلنامه علمی پژوهشی انجمن کلام اسلامی حوزه، شماره ۲۱. ۱۳۹۷ش. تاریخ وارد شده در|تاریخ=را بررسی کنید (کمک) - [... «دلایل مطرح شدن مباحث آخرالزمانی در رسانههای غربی»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). خبرگزاری فارس. ۱ تیر ۱۳۹۲ش. - [... «غرب با آخرالزمان چه کار دارد؟»] مقدار
|نشانی=را بررسی کنید (کمک). وبسایت جهان امروز. ۳ دی ۱۳۹۱ش.
```