رابطه جنسی

رابطه جنسی؛

رابطه جنسی به‌عنوان نیازی غریزی، در فرهنگ‌های گوناگون دارای جایگاهی محترم و همراه با آداب ویژه است. این رفتار به‌صورت معمول، در چارچوب ازدواج مشروعیت می‌یابد. یک رابطۀ جنسی رضایت‌بخش، فرآیندی است که با آمادگی روانی و عاطفی آغاز شده و با توجه به تفاوت‌های طبیعی مرد و زن در میل و عملکرد جنسی، نیازمند صبر، درک متقابل و هماهنگی است. رعایت اصول بهداشتی، زمانی و مکانی مناسب، همچنین آگاهی از حقوق و وظایف هر یک از زوجین، در سلامت و رضایت از رابطه جنسی، مؤثر است.

مفهوم‌شناسی

رابطه جنسی به عمل یا رفتاری گفته می‌شود که با هدف تحریک و برانگیختگی جنسی طرفین انجام می‌گیرد. معاشقه، نوازش کردن، نزدیکی کردن، هم‌بستری، جماع، مواقعه، وطى، دخول و مباشرت، عناوینی هستند که به رابطۀ جنسی اشاره دارد. رابطۀ جنسی در انسان با هدف تولید مثل و یا لذت‌جویی همسران انجام می‌شود. برای نزدیکی‌کردن حیوانات با یکدیگر از واژه جفت‌گیری استفاده می‌شود. بعضی مشاهدات ادعا دارد رفتارهای جنسی در حیوانات تنها در دورۀ جفت‌گیری بوده و با سپری شدن این دوره، غریزۀ جنسی در حیوانات به حالت کمون باز می‌گردد. در فقه اسلامی، رابطۀ جنسی به‌طور کلی به دو دستۀ حلال و حرام تقسیم می‌شود. رابطۀ حلال با پیوند زناشویی اتفاق می‌افتد. رابطۀ جنسی بدون تحقق اسباب شرعی، حرام است؛ زنا، لواط، مساحقه و آمیزش با حیوان از مصادیق رابطۀ جنسی حرام است. رابطۀ جنسی از جهت دیگر به دو دستۀ «رابطه جنسی کامل» و رابطه بدون دخول دسته‌بندی می‌شود. «رابطه جنسی کامل» به فعالیت جنسی اطلاق می‌گردد که در آن دخول صورت می‌گیرد. اصطلاح رابطه جنسی در گفتار عامیانۀ مردم، اغلب به رابطۀ جنسی کامل اشاره دارد. «رابطه جنسی کامل» به‌طور کلی در دو قالب انجام می‌پذیرد: رابطه واژینال، که رایج‌ترین شکل آمیزش جنسی میان انسان‌ها است و رابطه آنال یا مقعدی که دخول از طریق مقعد، صورت می‌گیرد. رابطه جنسی بدون دخول به فعالیت‌های جنسی گفته می‌شود که در آن، دخول آلت تناسلی، صورت نمی‌گیرد. در این شیوه، تمامی مراحل چرخه پاسخ جنسی شامل تحریکات اولیه، برانگیختگی، رسیدن به ارگاسم و ارضای جنسی می‌تواند بدون نیاز به دخول صورت گیرد. این نوع از رابطه شامل طیف گسترده‌ای از رفتارهای فیزیکی است که از طریق معاشقه، نوازش و لمس انجام می‌گیرد مثل: بوسیدن و نوازش‌های عاشقانه، تحریک مستقیم یا غیرمستقیم اندام‌های جنسی و لمس نواحی حساس بدن مانند سینه‌ها. رابطۀ بدون دخول می‌تواند در شرایط مختلفی از نظر پزشکی، روانی و اجتماعی مورد استفاده قرار می‌گیرد. برای مثال، در دوران عقد که زوجین با محدودیت‌های اجتماعی برای دخول مواجه هستند و یا هنگامی که یکی از دو طرف با محدودیت‌های جسمی و یا روانی برای رابطه جنسی کامل روبرو است و یا برای جلوگیری از بارداری ناخواسته، این شیوه به‌کار گرفته می‌شود.

فرایند رابطه جنسی

متخصصان، رابطه جنسیِ کامل را یک فرآیند و شامل مراحلی از رفتارهای جنسی می‌دانند. این مراحل به‌اختصار عبارت است از:

مرحله میل یا تمایل به رابطۀ جنسی: این مرحله با پیشنوازی و دلبری شروع شده و با ملاعبه و بازی‌های جنسی، سعی می‌شود شهوت همسر تحریک شود. میل جنسی در زنان معمولا به‌گونه‌ای است که تا از جانب مرد تحریکی صورت نگیرد، رغبت نشان نمی‌دهد.

مرحله برانگیختگی و تهییج جنسی: در این مرحله، افکار و فعالیت جنسی تمرکز یافته و عروق اندام‌های تناسلی پرخون می‌شود که نشانۀ آن در مردان، نعوظ آلت تناسلی و در زنان، مرطوب و لیزشدن عضو جنسی است.

مرحله ثبات لذت جنسی: عمل جنسی در این مرحله، ثبات داشته و با شدت معمولی، برای مدتی ادامه می‌یابد.

مرحله اوج لذت جنسی یا ارگاسم: دورۀ تخلیه و انزال در مرد، ارگاسم نامیده می‌شود و با بیشترین هیجان و لذت جنسی همراه است. ارگاسم در زنان نیز شبیه ارگاسم در مردان، در هنگامی رخ می‌دهد که تحریک جنسی به حداکثر شدت خود رسیده باشد. دانشمندان فیزیولوژی این احتمال را می‌دهند که ارگاسم در زنان با باروری تخمک‌ها نقش داشته باشند.

مرحله فرونشینی: آخرین مرحلۀ  پاسخ در یک رابطه جنسی، بازگشت وضعیت فیزیولوژیکی بدن به حالت آرامش است؛ ضربان قلب، سرعت تنفس و پُرخونیِ اندام تناسلی به سطح طبیعی خود بازمی‌گردد. با خاتمه ارگاسم، تحریک جنسی مرد، در یکی دو دقیقه از بین می‌رود و نعوظ در مرد از بین می‌رود.

الگوهای رابطۀ جنسی

وضعیت زوجین در حین رابطه جنسی که گاهی «پوزیشن» نامیده می‌شود می‌تواند به شیوه‌های مختلفی صورت گیرد. از نظر الگوی رفتاری، وضعیت «چهره‌به‌چهره» متداول‌ترین حالت برای آغاز رابطه است و مورد تأکید متخصصان قرار دارد. در این شیوه علاوه‌بر سهولت در دخول، تعامل عاطفی و هیجانی بیشتری میان همسران برقرار می‌شود. اما گاهی انتخاب وضعیت خاص، ضرورتی پزشکی یا فیزیولوژیک دارد؛ برای نمونه، در دوران بارداری، جهت ایمنی جنین، یا برای افرادی که دچار مشکلات مفصلی و کمردرد هستند، استفاده از وضعیت‌های خاص برای جلوگیری از آسیب جسمانی توصیه می‌شود.

امروزه برخی افراد تحت‌تأثیر الگوهای فرهنگی غرب، به رفتارهای غیرمتعارف مانند آمیزش‌های دهانی یا مقعدی و نیز رفتارهای خشونت‌آمیز، روی می‌آورند که از نظر پزشکی و بهداشتی توصیه نمی‌شود. بر اساس فقه اسلامی، اگرچه زوجین در بهره‌مندی از یکدیگر آزاد بوده، اما تأکید بر حفظ کرامت انسانی و پرهیز از اعمال آسیب‌زا و غیراخلاقی، از اصول بنیادین این حوزه است.

تفاوت‌های مرد و زن در رابطه جنسی

تحقیقات نشان می‌دهد که مردان و زنان به دلیل تفاوت‌های زیست‌شناختی، تفاوت‌های زیادی در میزان و نوع میل جنسی و نیز رابطۀ جنسی دارند.

در یک رابطۀ جنسی، سرعت واکنش جنسی مرد بیش از زن بوده و می‌تواند بدون کمک از همسر و با محرک‌های جنسی مثل عریانی یا رفتار عشوه‌گرایانه، به‌آسانی تحریک ‌شود و در رابطۀ جنسی نیز بیشتر به‌دنبال نزدیکی‌ فیزیکی و برطرف کردن نیاز و رسیدن به آرامش جنسی است. در حالی که چرخۀ پاسخ جنسی زنان، یک مسئله زیستی روانی بوده تحت‌تاثیر روابط عاطفی و زناشویی زوجین است به‌همین دلیل زنان، در طول رابطه جنسی، نیازمند اظهار کلمات محبت‌آمیز و عاطفی از سوی همسر خود هستند. مطالعات تجربی نشان داده مردان به‌طور معمول در حدود پنج دقیقه می‌توانند به اوج لذت جنسی برسند اما این زمان برای زنان در حدود بیست دقیقه طول می‌کشد. از این‌رو توصیۀ کارشناسان این است که مرد نسبت به انزال، کنترل داشته و زمان انزال را در موقعی قرار دهد که زن نیز ارضا شده باشد.

فواید رابطه جنسی زوجین

آمیزش جنسی مشروع میان همسران، علاوه بر لذت‌بخش بودن، آثار جسمی و روانی مثبتی از جنبه جسمی، روانی و روابط زناشویی دارد.

آمیزش جنسی به زوجین در حل مسئله و مشکلات زناشویی کمک می‌کند و از نظر روانی موجب آثاری مثل آرامش روانی، احساس نشاط، افزایش هوشیاری، فرونشاندن خشم افراطی، دور شدن افکار پیچیده و بد و وسواس، کاهش استرس و اضطراب است.

از نظر ابوعلی سینا، آمیزش جنسی موجب دفع فضولات و آماده‌شدن بدن برای رشد و نیز دفع بیماری‌های سودایی مثل مالیخولیا و بیماری‌های ناشی از غلبه بلغم می‌شود.

همچنین از نظر ابن‌سینا، ترک آمیزش جنسی، در بعضی افراد با مزاج‌های خاص سبب سردی بدن، پریشانی و بی‌اشتهایی می‌شود و از سوی دیگر ماندن منی در بدن، سبب سمی‌شدن آن و در نتیجه آسیب رساندن بخارات سمی آن به قلب و مغز می‌شود. همچنانکه در زنان نیز موجب تنگی رحم، سنگینی و سردی بدن و سختی حرکت می‌شود.

مکان، زمان و دفعات رابطه جنسی

دفعات یا مدت زمان مقاربتِ زوجین تحت‌تأثیر عوامل متعددی بوده و بسته به سن، توانِ جسمی، آمادگی روحی و مقتضیات زمانی و مکانی برای هر فرد متفاوت است. از نظر کارشناسان، معیار اصلی برای دفعات رابطۀ جنسی، وضعیت جسمانی زوجین است و از آنجا که بازگشت غلظت و کیفیتِ اسپرم به حالت ایده‌آل، به حدود سه تا چهار روز زمان نیاز دارد در حالت طبیعی، هفته‌ای دو بار رابطۀ جنسی، مناسب دانسته شده است. از نظر زمانی نیز، اگرچه نزدیکی در شب و پیش از خواب رایج‌تر است، اما بعضی پژوهشگران ادعا دارند از دیدگاه پزشکی، صبحگاه و پس از استراحتِ کامل، بهترین زمان برای مقاربت محسوب می‌شود.

توصیۀ پزشکان برای بارورسازی رابطۀ جنسی، این است که مقاربت در فاصلۀ چهار یا پنج روز قبل از زمان تخمک‌گذاری همسر تا چند ساعت بعد از آن انجام شود. از نظر پزشکی زمان تخمک‌گذاری در زنان با کم‌کردن ۱۳ تا ۱۵ روز از سیکل قاعدگی محاسبه می‌شود. برای مثال در سیکل قاعدگی ۲۸ روزه، تخمک‌گذاری در حدود روز ۱۴ و در سیکل ۴۰ روزه، تخمک‌گذاری در حدود روز ۲۶ سیکل، روی می‌دهد.

رابطه جنسی سالم

از دیدگاه متخصصان حوزه سلامت جنسی و روان‌شناسی رابطه، رابطۀ جنسی سالم فراتر از یک عمل بیولوژیک، یک فرایند پویا، تعاملی و چندبعدی محسوب می‌شود که ابعاد جسمی و روانی طرفین را به‌طور همزمان در بر می‌گیرد.

کارشناسان علاوه‌بر توصیه به رعایت اصول بهداشت فردی و حفظ سلامت، همچنین بر مفاهیمی همچون احترام گذاشتن حین رابطه و داشتن علاقۀ دوطرفه برای برقراری رابطۀ جنسی بدون احساس فشار، اجبار یا تحقیر تاکید دارند.

همچنین کارشناسان برای رابطۀ جنسی سالم توصیه می‌کنند که زوجین به جای سرکوب‌ خواسته‌ها و نیازهای جنسی خود، با همسر گفتگوی صادقانه داشته باشند و همسران نیز با درک تفاوت‌های جنسی یکدیگر و پذیرش آن، ترجیحات جنسی همسر را به‌رسميت بشناسند.

موانع رابطه جنسی رضایت‌بخش

عوامل مختلفی می‌تواند مانع از رضایت زوجین در آمیزش جنسی باشد که بعضی از آن موارد عبارت است از:

عوامل شناختی: عوامل شناختی مانند ناآگاهی همسران از حقوق جنسی یکدیگر و بی‌توجهی به آن، باورهای و کلیشه‌های جنسی غلط، احساس گناه و یا شرم و حیای جنسی، داشتن تصویر نامطلوب از اندام‌های جنسی خود، ناآگاهی از الگوهای سالم یا تحت‌تاثیر الگوهای ناسالم قرار گرفتن؛

عوامل عاطفی: رابطۀ جنسی با عواطف و احساسات همراه است و اگر این عواطف به‌هر دلیلی مثل بداخلاقی دچار اختلال شود، زوجین نمی‌توانند رابطۀ جنسی رضایت‌بخش داشته باشند.

عوامل رفتاری: عوامل رفتاری مثل رعایت نکردن آراستگی در روابط همسری، نداشتن تفاهم در زمان، مکان و دفعات آن، مانع از آمیزش جنسی رضایت‌بخش است.

اختلالات جنسی: ناتوانی افراد در برقراری رابطۀ جنسی رضایت‌بخش گاهی ریشه در اختلال عملکرد جنسی دارد. بر اساس راهنمای تشخیصی و آماری اختلال‌های روانی، ویراست پنجم، اختلالات جنسی به سه طبقه اصلی اختلال‌های میل یا برانگیختگی، اختلال‌های ارگاسمی و اختلال‌های درد جنسی، تقسیم می‌شوند که هر یک از این طبقات اصلی نیز زیرمجموعه‌های خاص خود را دارند. این اختلالات می‌تواند منشأ زیستی یا روانی داشته باشد. برای نمونه، مطالعات نشان داده بیماران دیابتی در میل جنسی، نعوظ و توان جنسی دچار مشکل می‌شوند.

تنظیم رابطه جنسی در خانواده

رابطه جنسی در چارچوب خانواده، دارای یک نظام جامع فقهی و حقوقی است که رفتار جنسی را در ابعادِ مراقبتی، انگیزشی و آمیزشی با شاخصه‌هایی مانند تعهد جنسی، کنترل نگاه، حفظ وقار، حفظ حجاب، آراستگی، تمایز جنسی، نگرش مثبت، محبت و ملاعبه، تنظیم می‌کند. هدف از تنظیم الگوی رفتار جنسی با این شاخصه‌ها، صیانت از نهاد خانواده، تأمین امنیت روانی و عاطفی زوجین و پیشگیری از نابهنجاری‌ها و انحرافات اجتماعی است.

از آنجا که نظام خانواده بر پایه «تعهد زناشویی» بنا شده و رابطۀ جنسی یکی از ارکان اصلی این تعهد است، هرگونه رابطۀ عاطفی یا جنسی خارج از این چارچوب که در ادبیات علمی تحت عناوین «روابط فرازناشویی»، «بی‌وفایی» یا «خیانت» شناخته می‌شود، بنیان‌های این پیمان و نهاد خانواده را متزلزل می‌کند.

مطالعات نشان داده است که توجه به اصول تنظیم رفتار جنسی ضروری علاوه‌بر اینکه نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی زناشویی زوجین و افزایش رضایت از آن دارد، همچنین عاملی برای صیانت از نهاد خانواده و حفاظت در برابر روابط فرازناشویی است.

رابطه جنسی در میانسالی

مطالعات نشان می‌دهد که میل جنسی در انسان در تمام مراحل زندگی، از دوران بلوغ و شیردهی تا پیری فعال باقی می‌ماند. گرچه فراوانی آمیزش جنسی میان زوجین با افزایش سن کاهش می‌یابد اما لذت جنسی در این دوره نیز ادامه دارد و در صورت سلامت جسمی و روانی، رابطۀ جنسی در دوران سالمندی و در دهه‌های ۸۰ و ۹۰ زندگی نیز می‌تواند ادامه داشته باشد. در حدود سن ۴۵ سالگی به بعد زنان وارد دوره یائسگی شده و در این دوره رابطۀ جنسی منجر به بارداری نمی‌شود.

برای بعضی از زوجین، دوره میانسالی به دلیل عدم حضور فرزندان در منزل، آزادی بیشتری در رابطۀ جنسی ایجاد می‌شود. با این‌حال در دورۀ میانسالی به دلیل اختلال‌هایی که در عملکرد جنسی مرد و زن ممکن است به وجود آید، رابطۀ جنسی با چالش‌هایی روبرو است. برای مثال نعوظ در مرد طولانی‌تر شده و مایع منی و همچنین تولید هورمون جنسی مردانه در مرد کاهش می‌یابد. در بسیاری از زنان نیز با افزایش سن، دیواره‌های واژن نازک‌تر شده و انعطاف‌پذیری آن کاهش می‌یابد و ممکن است باعث دردناک شدن آمیزش شود گرچه از نظر متخصصان در حدی نیست که لذت جنسی را کاهش دهد.

احکام رابطۀ جنسی

اگر هنگام رابطۀ جنسی زوجین، به‌مقدار ختنه‌گاه یا بیشتر دخول صورت گیرد، احكامى بر آن مترتّب مى‌شود. ازجمله احکام این است‌که غسل بر مرد و زن واجب می‌شود و اگر عقد دائم باشد، تمام مهر زن بر مرد واجب می‌شود. همچنین رابطۀ همراه با دخول در بعضی مواقع مانند آميزش در حال حيض، نفاس، روزه، اعتكاف، احرام و نيز پيش از رسيدن همسر به سنّ نه سالگى، حرام است و در بعضی موارد مانند آمیزش در حال روزه، علاوه‌بر حرام بودن، کفاره نیز واجب می‌شود. همچنین در فقه اسلامی، ترك آمیزش مرد با همسر دائم خود بيش از چهار ماه، حرام است.

آمیزش جنسی در آموزه‌های دینی

مسائل مربوط به روابط و آمیزش جنسی همسران یکی از مهم‌ترین برنامه‌های سبک زندگی اسلامی بوده که پیاده کردن آن در زندگی، تأثیر زیادی بر کم کردن فاصله‌ها، ایجاد سازگاری و سلامت در روابط همسران دارد.

آموزه‌های دینی از یک‌سو به بانوان توصیه می‌کند درخواست‌های همسر برای آمیزش را پاسخ داده و خود را به شوهر عرضه دارند و با میل و علاقه این‌کار را انجام دهند و تلاش کنند خود را به سطح برانگیختگی و هیجان جنسی برساند. از سوی دیگر به مردان توصیه می‌کند هنگام آمیزش جنسی عجله نکرده و با مکث و طمأنینه، صبر کند تا همسر او نیز خود را آماده کند.

در روایات از عریان بودن هنگام آمیزش بدون قرار دادن پارچه بر خود، رو به قبله و پشت به قبله بودن، همچنین از صحبت با همسر هنگام آمیزش یا نگاه کردن به فرج او نهی شده است.

همچنین توصیه شده بعداز همبستری، فوری برنخیزند بلکه مدتی به‌سمت راست دراز بکشد و سپس ادرار کرده و غسل کنند. همچنین توصیه شده از آمیزش به قصد فرزند در اول، نیمه و آخر ماه قمری و نیز بعضی ایام مانند قمر در عقرب پرهیز شود.

احکام آمیزش جنسی

اگر هنگام آمیزش مرد با زن به مقدار ختنه‌گاه یا بیشتر دخول صورت گیرد، احکامی بر آن مترتّب می‌شود. ازجمله احکام این است‌که غسل بر مرد و زن واجب می‌شود و اگر عقد دائم باشد، تمام مهر زن بر مرد واجب می‌شود. همچنین آمیزش جنسی مرد با همسر در بعضی مواقع مانند آمیزش در حال حیض، نفاس، روزه، اعتکاف، احرام و نیز پیش از رسیدن همسر به سنّ نه سالگی، حرام است و در بعضی موارد مانند آمیزش در حال روزه، علاوه‌بر حرام بودن، کفاره نیز واجب می‌شود. همچنین در فقه اسلامی، ترک آمیزش مرد با همسر دائم خود بیش از چهار ماه حرام است.

ابعاد حقوقی

آمیزش جنسی دارای یک نظام فقهی حقوقی بوده که برای صیانت از نهاد خانواده و تأمین امنیت آن بوده و در برابر نابهنجاری‌ها و انحرافات جنسی ایجاد مصونیت می‌کند. این نظام هم در روابط جنسی مرد با همسر وجود دارد و هم حدود روابط بیرون از نهاد خانواده را شامل می‌شود.

همسران از نظر شرعی و حقوقی لازم است زمینه‌های رابطهٔ رضایت‌بخش را فراهم کرده و کاری نکنند که دیگری از حق کامیابی جنسی بازماند. حق همخوابگی حداقل هر چهارشب یک‌بار، حق همبستری مبنی بر لزوم پرهیز از ترک آمیزش بیش از چهار ماه و نیز تأکید بر لزوم معاشقه و ملاعبه به عنوان حق اخلاقی و حکم استحبابی، نمونه‌هایی از نظام فقهی و حقوقی در خانواده است.

همچنین تمکین نکردن زن در برابر خواسته‌های جنسی مشروعِ همسر، موجب نشوز و ناسازگاری بوده و پیامدهای فقهی و حقوقی دربردارد. برای مثال در چنین شرایطی زن مستحق نفقه از جانب شوهر نخواهد بود.

منابع

• «آمیزش جنسی-فواید آمیزش جنسی-فلسفه لذت جنسی»، وب‌سایت پرسمان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فروردین ۱۳۸۷ش.
• ابن سینا، حسین بن عبدالله، القانون فی الطب، لبنان، دار احیاء التراث العربی، چ۱، ۱۴۲۶ق.
• «افراط در آمیزش جنسی»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ درج مطلب: ۲۴ فروردین ۱۳۹۲ش.
• ابن شعبه حرانی، حسن، تحف العقول، قم، جامعه مدرسین، چ۲، ۱۴۰۴ش.
• بابکان‌راد، المیرا، «فواید رابطه جنسی برای زنان و مردان»، وب‌سایت مام، تاریخ درج مطلب: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
• تبریزیان، عباس، «بهداشت در جماع (توصیه‌های بعد از همبستری)، وب‌سایت مدرسه فقاهت، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۳۹۵ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «غسل؛ قسمت دوم»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حضرت آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۵تیر ۱۳۹۳ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، «حکم رابطه زناشوئی از پشت»، وب‌سایت انهار، تاریخ بازدید: ۱۸ اسفند ۱۴۰۳ش.
• دهخدا، علی اکبر، لغت‌نامه دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۰ خرداد ۱۴۰۴ش.
• رضایی‌پور، ناصر، «آمیزش جنسی از دیدگاه طب سنتی ایرانی»، وب‌سایت پیام تندرستی، تاریخ بازدید: ۲۰ خرداد ۱۴۰۴ش.
• رمضان‌زاده، ام‌البنین و دیگران، «آمیزش نامتعارف و پیامدهای فقهی آن»، مجله علمی پژوهشی فقه پزشکی، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۳۴و۳۵، ۱۳۹۷ش.
• شاهرودی، سیدمحمود هاشمی، فرهنگ فقه فارسی، قم، مؤسسه دائرة المعارف الفقه الاسلامی، ۱۳۸۲ش.
• صدوق، محمدبن‌علی، من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چ۲، ۱۴۱۳ق.
• صمدی آملی، داود، شرح مراتب طهارت، قم، نورالسجاد، چ۴، ۱۳۸۵ش.
• عمل زناشویی (رابطه جنسی) چیست؟»، وب‌سایت گهواره، تاریخ درج مطلب: اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
• «فتاوای مراجع تقلید دربارهٔ اعمال زناشویی روزه‌دار»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
• قیصری، سهیلا و کریمیان، نادر، «بررسی مدل علی رضایت جنسی بر اساس متغیرهای کیفیت زناشویی، رضایت از رابطه، اضطراب ارتباط جنسی، احقاق جنسی و دفعات آمیزش در دانشجویان زن متأهل بندرعباس»، فرهنگ مشاوره و روان‌درمانی، سال چهارم، شمارهٔ ۱۶، ۱۳۹۲ش.
• کلینی، محمدبن‌یعقوب، الکافی، قم، دار الحدیث، چ۱، ۱۴۳۰ق.
• کیانی، محمدصادق، «مهم‌ترین اقدامات قبل از رابطه جنسی»، وب‌سایت دکتر مخدومی، تاریخ بازدید: ۱۸ اسفند ۱۴۰۳ش.
• گلابی، فاطمه و دیگران، «بررسی عوامل فردی و زمینه‌ای مرتبط با رضایت جنسی زنان (مطالعه زنان متأهل در شهر تبریز)»، فصلنامه علمی پژوهشی مطالعات جنسیت و خانواده، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۲، ۱۴۰۰ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، لبنان، دارالاحیاء التراث، ۱۴۰۳ق.
• معین، محمد، فرهنگ معین، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۰ خرداد ۱۴۰۴ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، «اوقات آمیزش با همسر»، وب‌سایت انهار، تاریخ بازدید: ۲۶ دی ۱۴۰۳ش.
• موسوی، سیدعباس و امامی‌راد، احمد، کتاب جامع رضایت جنسی همسران: عوامل و موانع، تهران، چاپ و نشر بین‌الملل، چ۲، ۱۳۹۹ش.
• نورعلیزاده میانجی، مسعود، سلامت و اختلال جنسی همسران: رویکردی اسلامی و روان‌شناختی، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، چ۲، ۱۴۰۱ش.