پیش‌نویس:فیلترینگ

فیلترینگ؛

مفهوم‌شناسی

پالایش یا فیلترینگ اینترنت به معنای ایجاد محدودیت در دسترسی کاربران به محتوا یا وب‌سایت‌هایی است که بر اساس قوانین، مقررات یا معیارهای اخلاقی و سیاسی، نامناسب تشخیص داده می‌شوند. این فرایند از نظر حقوقی نوعی «پیشگیری وضعی از جرم» محسوب می‌شود که با سلب ابزار و فرصت از مجرمان بالقوه، از وقوع جرایم در فضای مجازی جلوگیری می‌کند. فیلترینگ به روش‌های فنی مختلفی از جمله دستکاری در سیستم نام دامنه (DNS)، مسدود‌سازی آدرس‌های IP و بازرسی عمیق بسته‌ها (DPI) انجام می‌گیرد. در سال‌های اخیر، مفهوم «فیلترینگ هوشمند» نیز مطرح شده است که به جای مسدود کردن کامل یک دامنه یا پلتفرم، تنها بخش‌های حاوی محتوای مجرمانه را از دسترس خارج کرده و اجازه دسترسی به سایر بخش‌ها را به کاربران می‌دهد. همچنین در نگاهی نوین، رسانه و فضای مجازی به عنوان ابزار قدرت و شکل‌دهی به ارزش‌ها نگریسته می‌شوند که می‌توانند به عنوان سلاحی در جنگ نرم برای تغییر نگرش جوامع هدف به کار روند.

وضعیت فیلترینگ در ایران

در ایران، فرایند پالایش فضای مجازی از اوایل دهه هشتاد با مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی آغاز شد و با تصویب قانون جرایم رایانه‌ای در سال 1388ش، ساختاری قانونی یافت. پلتفرم‌های پرمخاطبی نظیر تلگرام، اینستاگرام و واتس‌اپ در دوره‌های مختلف به دلایل امنیتی و سیاسی مسدود شده‌اند. گزارش‌های جهانی نشان می‌دهد که ایران در کنار کشورهایی مانند چین و کره شمالی، بالاترین سطح از محدودیت‌های اینترنتی و فیلترینگ را اعمال می‌کند.

شورای عالی فضای مجازی که در سال 1390ش تأسیس شد، اکنون به عنوان نقطه کانونی سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری در این حوزه فعالیت می‌کند و مصوبات آن برای تمامی دستگاه‌ها لازم‌الاجرا است. در کنار این محدودیت‌های داخلی، ایران هدف سیاست‌های رسانه‌ای غرب نیز قرار دارد که از طریق شبکه‌های ماهواره‌ای و پلتفرم‌های بدون فیلتر، محتوای متفاوتی را برای کاربران ایرانی فراهم می‌کنند.

تبعات و چالش‌ها

اعمال سیاست‌های فیلترینگ تبعات اقتصادی سنگینی بر کسب‌وکارهای اینترنتی داشته است، به طوری که برآوردها حاکی از خسارت‌های روزانه چندین میلیون دلاری به اقتصاد دیجیتال کشور است. با توجه به اینکه بخش بزرگی از تجارت اجتماعی بر بستر پلتفرم‌هایی نظیر اینستاگرام شکل گرفته، مسدود‌سازی این شبکه‌ها موجب افت شدید فروش و معیشت بسیاری از خانوارها شده است. از سوی دیگر، چالش رواج گسترده فیلترشکن‌ها (VPN) مطرح است که علاوه بر کاهش امنیت کاربران و افزایش خطر سرقت اطلاعات، هزینه‌های هنگفتی را به سبد خانوار تحمیل کرده و اثربخشی کلی سیستم پالایش را زیر سؤال برده است. همچنین، بحث‌هایی پیرامون «اینترنت طبقاتی» مطرح شده که می‌تواند منجر به ایجاد شکاف در دسترسی آزاد به اطلاعات بر اساس جایگاه اجتماعی افراد شود.

وضعیت فیلترینگ در جهان

تقریباً در تمام کشورهای جهان، فیلترینگ اینترنت به دلایلی مانند حفظ امنیت ملی و ثبات سیاسی اعمال می‌شود [۱۱]. در سال ۲۰۲۵، موج تازه‌ای از قوانین سخت‌گیرانه در غرب برای محدودسازی دسترسی کودکان و نوجوانان به شبکه‌های اجتماعی آغاز شده است؛ از جمله سوئیس، بریتانیا و فرانسه که ممنوعیت دسترسی برای افراد زیر ۱۵ یا ۱۶ سال را در دستور کار قرار داده‌اند [۱۲]. در آمریکا نیز ایالت‌هایی مانند فلوریدا و یوتا قوانین محدودکننده‌ای برای سن دسترسی به پلتفرم‌های اجتماعی تصویب کرده‌اند تا از بحران سلامت روان نوجوانان جلوگیری کنند [۱۳]. اتحادیه اروپا نیز در اسناد رسمی خود، بر ضرورت حفاظت از کودکان در برابر الگوریتم‌های اعتیادآور تأکید کرده است [۱۴]. این در حالی است که رویکرد اروپا در گذشته عمدتاً بر مقابله با پورنوگرافی کودکان، تروریسم و نقض کپی‌رایت متمرکز بوده است [۱۵]. کشورهایی نظیر ترکیه و روسیه نیز محدودیت‌های گسترده‌ای را برای حفظ هویت ملی و مقابله با نفوذ بیگانگان اعمال می‌کنند [۱۶].

تناقض در سیاست‌های رسانه‌ای فرامرزی

بر اساس گزارش‌های تحلیل‌گران، تناقضی معنادار در سیاست‌های رسانه‌ای کشورهای غربی وجود دارد؛ در حالی که این کشورها قوانین سخت‌گیرانه‌ای را برای حفاظت از کودکان خود در فضای مجازی وضع می‌کنند، رویکردی کاملاً معکوس را در قبال ایران در پیش گرفته‌اند [۱۷]. دولت‌های غربی با بودجه‌های کلان از شبکه‌های ماهواره‌ای و رسانه‌های اجتماعی فارسی‌زبان حمایت می‌کنند که بدون هیچ‌گونه محدودیت سنی، سبک زندگی خاصی را ترویج می‌دهند [۱۸].

طبق تحلیل‌های مراکز پژوهشی مانند RAND، این پلتفرم‌ها به عنوان ابزاری در «جنگ نرم» برای تغییر نگرش جوامع هدف، با تمرکز بر نهاد خانواده، زنان و بازتعریف هویت فرهنگی عمل می‌کنند [۱۹]. این دوگانگی نشان می‌دهد که محتوایی که در غرب برای کودکان «مضر» تشخیص داده شده و با دیوار قانونی محدود می‌گردد، هم‌زمان به صورت «آزاد» و بی‌ضابطه در اختیار کاربران دیگر جوامع قرار می‌گیرد [۲۰].

پانویس‌ها

1. پدرام صنعتی، فیلترینگ یا پالایش اینترنتی، ۳ شهریور ۱۴۰۲ش
2. محمدصادق نصرالهی، ماهیت و مسائل حقوقی پالایش فضای مجازی، پاییز و زمستان ۱۴۰۳، دوفصلنامه مطالعات فقه و حقوق رسانه، ص ۱۸
3. اکبر احمدی، اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی کشور، تابستان ۱۴۰۳، مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، ص ۵۷
4. مهدی احمدی دستجردی، تحلیل فقهی-حقوقی فیلترینگ، ۱۳۹۹، انتشارات ارسطو، ص ۲۸
5. .فاطمه کاوند، فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران، ۲۵ دسامبر ۲۰۲۵، خبرگزاری فارس
6. محمدصادق نصراللهی، تحلیل تاریخی-حقوقی تنظیم مقررات فیلترینگ فضای مجازی در ايران، بهار و تابستان ۱۴۰۲، مطالعات فقه و حقوق رسانه، ص ۸۰
7. اکبر احمدی، اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی کشور، تابستان ۱۴۰۳، مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، ص ۸۲
8. اکبر احمدی، اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی کشور، تابستان ۱۴۰۳، مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، ص ۷۰
9. علی حاجی‌پور کندرود، شورای عالی فضای مجازی، مساله فیلترینگ و تداخل صلاحیت‌ها، ۴ دی ۱۴۰۳، ایرنا
10. فاطمه کاوند، فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران، ۲۵ دسامبر ۲۰۲۵، خبرگزاری فارس
11. اکبر احمدی، اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی کشور، تابستان ۱۴۰۳، مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، ص ۳۱۳
12. فاطمه کاوند، فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران، ۲۵ دسامبر ۲۰۲۵، خبرگزاری فارس
13. فاطمه کاوند، فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران، ۲۵ دسامبر ۲۰۲۵، خبرگزاری فارس
14. فاطمه کاوند، فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران، ۲۵ دسامبر ۲۰۲۵، خبرگزاری فارس
15. حامد بابازاده مقدم و عمار اسلامخواه، پالایش (فیلترینگ) اینترنت در اروپا، بهار ۱۳۹۵، علوم خبری، ص ۱
16. حامد بابازاده مقدم و عمار اسلامخواه، پالایش (فیلترینگ) اینترنت در اروپا، بهار ۱۳۹۵، علوم خبری، ص ۱۴
17. فاطمه کاوند، فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران، ۲۵ دسامبر ۲۰۲۵، خبرگزاری فارس
18. فاطمه کاوند، فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران، ۲۵ دسامبر ۲۰۲۵، خبرگزاری فارس
19. فاطمه کاوند، فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران، ۲۵ دسامبر ۲۰۲۵، خبرگزاری فارس
20. فاطمه کاوند، فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران، ۲۵ دسامبر ۲۰۲۵، خبرگزاری فارس
21. اکبر احمدی، اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی کشور، تابستان ۱۴۰۳، مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، ص ۲۱۴
23. پدرام صنعتی، فیلترینگ یا پالایش اینترنتی، ۳ شهریور ۱۴۰۲، یادداشت علمی
24. اکبر احمدی، اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی کشور، تابستان ۱۴۰۳، مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، ص ۸۶

منابع

• احمدی، اکبر، «اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی کشور»، مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، تابستان ۱۴۰۳.

• احمدی دستجردی، مهدی، «تحلیل فقهی-حقوقی فیلترینگ»، انتشارات ارسطو، ۱۳۹۹.

• بابازاده مقدم، حامد و اسلامخواه، عمار، «پالایش (فیلترینگ) اینترنت در اروپا»، مجله علوم خبری، شماره ۱۷، بهار ۱۳۹۵.

• حاجی‌پور کندرود، علی، «گردش آزاد اطلاعات و تداخل صلاحیت‌ها در رویه شورای عالی فضای مجازی»، ایرنا، ۴ دی ۱۴۰۳.

• صنعتی، پدرام، «فیلترینگ یا پالایش اینترنتی»، یادداشت علمی، ۳ شهریور ۱۴۰۲.

• فکرانه، زهرا، «مرکز پژوهش‌های مجلس تایید کرد: اینستاگرام پربازدیدترین رسانه اجتماعی در ایران است»، ماهنامه پیوست، ۳۰ آذر ۱۴۰۴.

• کاوند، فاطمه، «فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران»، خبرگزاری فارس، ۲۵ دسامبر ۲۰۲۵.

• نصراللهی، محمدصادق، «تحلیل تاریخی-حقوقی تنظیم مقررات فیلترینگ فضای مجازی در ایران»، دوفصلنامه مطالعات فقه و حقوق رسانه، شماره ۱، بهار و تابستان ۱۴۰۲.

• نصرالهی، محمدصادق، «ماهیت و مسائل حقوقی پالایش فضای مجازی»، دوفصلنامه مطالعات فقه و حقوق رسانه، شماره ۲، پاییز و زمستان ۱۴۰۳.