پیشنویس:آخرالزمان
'''آخرالزمان''' یا دوران پایانی تاریخ جهان، یکی از مفاهیم محوری و بنیادین در فرجامشناسی ادیان بزرگ الهی و مکاتب فکری جهان است که به آخرین بخش از حیات مادی بشر پیش از برپایی قیامت و رستاخیز اشاره دارد. این مفهوم، نمادی از گذار بشریت از دوران تاریکی، انحطاط اخلاقی و آشفتگیهای عظیم مادی و معنوی به سوی عصر نجات، تحقق عدالت مطلق و برپایی حاکمیت الهی بر روی زمین است. باور به فرجام تاریخ و ظهور یک مصلح نهایی، ریسمان پیوند میان اندیشههای فرجامشناختی در سراسر جهان است که امید به پیروزی نهایی خیر بر شر را در دل پیروان ادیان زنده نگه میدارد.
== مفهومشناسی و تفکیک مفاهیم ==
«آخرالزمان» در فرجامشناسی ادیان بزرگ جهان، مفهومی محوری و ناظر بر پایان دوران کنونی جهان، زوال تدریجی اخلاق و نظم مادی، و عبور از یک بحران عظیم برای ورود به عصر جدیدی از نجات و حکومت الهی است. در بسیاری از متون و برداشتهای عمومی، میان مفاهیم «آخرالزمان»، «دوران پیش از ظهور» و «عصر ظهور» خلط و آمیختگیهایی صورت گرفته است. آخرالزمان مفهومی گسترده و نسبی است که هم دوران پرالتهاب پیش از ظهور و هم دوران طلایی پس از آن را در دل خود جای داده است.{{پک/بن|وب۱|ف=معنا و مفهوم آخرالزمان|ک=وبسایت امام دوازدهم}} دوران پیش از ظهور، عصری پر از فتنهها، هتک حرمتها, رواج انحرافات و گسترش ناامنی است که اوج سیاهی آن در زمان نزدیک به ظهور نمایان میشود. در مقابل، عصر ظهور دورانی است که در تقابل کامل با دوره پیشین قرار دارد؛ حاکمیت عدل بر جهان مستقر شده، هیچ ستمگری بر جامعهای حکومت نکرده و زمینه گناه، به خصوص گناهان اجتماعی از بین میرود.{{پک/بن|وب۲۰|ف=مهدویت و آخرالزمان ; ما و شما|ک=پایگاه اطلاع رسانی حوزه}} همچنین در برخی متون روایی، نشانههای ظهور با نشانههای قیامت آمیخته شده است، در حالی که آخرالزمان ناظر به پایان حیات مادی است و نشانههای قیامت، نشانههای فروپاشی جهان برای برپایی رستاخیز است.
== آخرالزمان از منظر قرآن کریم ==
قرآن به صراحت از اصطلاح آخرالزمان استفاده نکرده است، اما آیاتی در آن وجود دارد که بر حکومت توحید، خلافت صالحان بر زمین و پیروزی نهایی حق بر باطل در آینده جوامع انسانی دلالت میکند.{{پک/بن|وب۲|ف=تفسیر ده آیه قرآن کریم در باب آخرالزمان|ک=دائره المعارف طهور}} قرآن برای ترسیم روشنتر این دوران، به شبیهسازی آن با حکومتهای توحیدی گذشته، نظیر حکومتهای قدرتمند داوود و سلیمان پرداخته است. بر اساس این تطبیقهای قرآنی، تمدن آخرالزمان دارای چند ویژگی کلیدی است: نخست، تشکیل حکومت توحیدی فراگیر که در آن خداوند بدون هیچ شریکی پرستش میشود و قلمرو آن سراسر شرق و غرب عالم را فرا میگیرد.{{پک/بن|وب۳|ف=ویژگیهای تمدن آخرالزمان از منظر قرآن کریم|ک=وبسایت دانشگاه باقرالعلوم}} دوم، گسترش قسط و ستیز با ظلم که در آن، ثروت عادلانه توزیع شده و ریشههای بخل و تکاثر برچیده میشود. سوم، قضاوت بر اساس علم الهی و بدون نیاز به شاهد و بینه که یادآور شیوه داوری داوود و سلیمان است. در نهایت، وجود امکانات خارقالعاده، رفاه فراگیر و بهرهمندی همگانی از نعمتهای الهی که با شکوفایی بینظیر علمی و اقتصادی همراه خواهد شد.{{پک/بن|نشریه۱|ف=ویژگیهای تمدن آخرالزمان از منظر قرآن کریم|ک=دوفصلنامه پژوهشهای تمدن نوین اسلامی}}
== نشانهها و بحرانهای آخرالزمان ==
بر اساس تفاوتی که میان آخرالزمان، دوران پیش از ظهور و عصر ظهور وجود دارد، در منابع اسلامی نیز میان نشانههای این سه دوره تمایزی نسبی وجود دارد. در روایات اسلامی مجموعهای از نشانههای عمومی برای دورهٔ آخرالزمان بیان شده است که بیشتر ناظر به وضعیت اجتماعی، اخلاقی و طبیعی جهان است. در این دوره، جهان با آشفتگیهای گسترده و بحرانهای گوناگون روبهرو میشود که از جمله ویژگیهای آن میتوان به گسترش خشونت و خونریزی، ناامنیهای گسترده، و سخت شدن زندگی و دینداری مردم اشاره کرد؛ به طوری که شرایط دینداری بسیار سخت و همانند نگه داشتن گلوله آتش در دست توصیف شده است.{{پک/بن|وب۶|ف=زندگی سخت مومنان در آخرالزمان|ک=وبسایت موسسه قرآن و نهج البلاغه}} همچنین در برخی روایات از دو نوع مرگ گسترده یاد شده است: «مرگ سرخ» که به کشته شدن در جنگها اشاره دارد و «مرگ سفید» که به بیماریهای فراگیر نسبت داده شده است؛ شرایطی که با قحطی، گرانی، کاهش محصولات کشاورزی و بحرانهای معیشتی گسترده همراه است.{{پک/بن|وب۴|ف=آخرالزمان در روایتهای اسلامی ۲؛ روزگار قحطی و گرسنگی|ک=خبرگزاری جمهوری اسلامی}} وقوع بلایای طبیعی، آشوبهای اجتماعی و زلزلههای شدید در این دوره به عنوان بخشی از شرایط جهان در آستانهٔ ظهور و آزمونی برای جامعهٔ انسانی قلمداد شده است تا انسانها غربال شده و سره از ناسره جدا شود.{{پک/بن|وب۷|ف=نشانه های شگفت انگیز آخر الزمان|ک=وبسایت موسسه قرآن و عترت}} از سوی دیگر، روایات بر این باورند که جامعه با بلایای فراوانی روبهرو میشود که مردم به واسطه رفتارهای خود آنها را خریداری میکنند و این بحرانها عمیقتر میگردد.{{پک/بن|وب۵|ف=آخرالزمان و بلاهایی که مردم خواهند خرید|ک=خبرگزاری جمهوری اسلامی}}
== علائم و عصر ظهور ==
در کنار نشانههای عمومی آخرالزمان، در منابع حدیثی شیعه از مجموعهای از حوادث مشخص با عنوان «علائم ظهور» یاد شده است که وقوع آنها به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی تقسیم میشود. از مهمترین علائم حتمی مهدوی میتوان به خروج سفیانی، خروج یمانی، ندای آسمانی، کشته شدن نفس زکیه در مکه و فرو رفتن لشکر سفیانی در سرزمین بیداء اشاره کرد.{{پک/بن|وب۸|ف=نکاتی شنیدنی درباره حوادث اخیر و ارتباط آن با روایات آخرالزمان|ک=خبرگزاری رسمی حوزه}} در مقابل، علائم غیرحتمی که وقوع آنها قطعی نیست شامل گسترش فساد اخلاقی، بیعدالتی حاکمان و بروز حوادث طبیعی است. پس از تحقق علائم ظهور و آغاز قیام، مرحلهٔ تازهای در تاریخ جهان تحت عنوان «عصر ظهور» یا «حکومت مهدوی» شکل میگیرد.{{پک/بن|وب۱۰|ف=بعد از قیام امام مهدی(عج)، حکومت عدل جهانی چه زمانی تشکیل میشود؟ و آیا پس از استقرار حکومت، فقر و ظلم از بین میرود؟|ک=وبسایت اسلام کوئست}} در این دوره عدالت در سراسر جهان گسترش مییابد، نظام جهانی مبتنی بر قسط مستقر میشود، ستم و فقر به کلی نابود شده و رفاه همگانی برقرار میگردد.{{پک/بن|وب۱۱|ف=چشم اندازی به حکومت مهدی(عج) نوشته نجم الدین طبسی|ک=پایگاه اطلاع رسانی حوزه}} همچنین در روایات از وفور نعمت، امنیت عمومی بیسابقه، پیشرفت گستردهٔ تمدن انسانی و شکوفایی علمی شگفتانگیز سخن گفته شده است که جامعهٔ بشری را وارد مرحلهای نوین از رفاه میسازد.{{پک/بن|نشریه۲|ف=ویژگیهای عصر ظهور|ک=موعود}}
== اندیشه رجعت ==
یکی از مفاهیم و رویدادهای مهم در روایات شیعه که در عصر ظهور و پیش از قیامت رخ میدهد، پدیده «رجعت» است که بر اساس آن برخی از مؤمنان خالص و نیز شماری از کافران و ستمگران پیش از قیامت به دنیا بازمیگردند. بر اساس روایات، آغاز رجعت ائمه در دوران حکومت مهدی (عج) خواهد بود و نخستین کسی که رجعت میکند امام حسین (ع) است که پس از او امام علی (ع) و سپس پیامبر اسلام (ص) به دنیا بازمیگردند تا حکومت عدل را پیش ببرند. همچنین برخی از ستمگران و مخالفان اهل بیت نیز در این دوره بازمیگردند تا مؤمنان از آنان انتقام بگیرند؛ هرچند دربارهٔ کیفیت و جزئیات دقیق آن نقلهای متفاوتی وجود دارد، اما حکومت امام حسین (ع) پس از رجعت آنقدر طولانی توصیف شده است که از شدت پیری، موی ابروهایش بر چشمانش آویخته میشود.{{پک/بن|وب۱۲|ف=نحوه ی حکومت ائمه بعد از رجعت چگونه است؟|ک=وبسایت پرمان دانشگاهیان}}
== آخرالزمان در سایر ادیان جهان ==
فرجامشناسی و انتظار برای موعود منحصر به اسلام نبوده و در تمامی ادیان بزرگ جهان بازتابهای ویژهای یافته است:
- '''مسیحیت''': در آیین مسیحیت، از دورانی سخن گفته میشود که در آن بازگشت حضرت عیسی روی خواهد داد و این موضوع بیش از سیصد بار در کتاب مقدس ذکر شده است. معتقدان بر این باورند که با رجعت او، برنامه نجات تکمیل شده، جهان روی سعادت را خواهد دید و جنگ و خونریزی از جهان رخت برمینبندد؛ هرچند پیش از این بازگشت، جهان پر از مجرم و ظلم شده و نشانههایی نظیر قحطی، زمینلرزه، تیره و تار شدن خورشید و ماه، و خروج دجال به وقوع میپیوندد.{{پک/بن|وب۱۳|ف=ذکر رجعت مسیح بیش از 300 بار در کتاب مقدس|ک=خبرگزاری شبستان}}
- '''یهودیت''': در متون عبری و برخی برداشتهای معاصر یهودیان، تصوراتی درباره دوران پایانی تاریخ مطرح است که با بحرانها، جنگهای بزرگ (مانند نبرد با عمالیق) و تحولات گسترده همراه است.{{پک/بن|وب۱۴|ف=این جنگ بزرگ نشانه آخرالزمان است|ک=وبسایت تابناک}} بخشی از متون تورات (مانند باب ۲۸ کتاب تثنیه، حزقیال و ارمیا) به تنبیه قوم یهود، هجوم اقوامی نیرومند و فروپاشی ساختارهای دفاعی اشاره دارند؛ این وقایع در تفسیرهای معاصر با جنگ بزرگ «آرماگدون» و بازگشت یهودیان به سرزمین مقدس و بازسازی معبد پیوند خورده است. از سوی دیگر، در تفکر فرجامشناسی اسلامی، نبرد نهایی در آخرالزمان به عنوان تحقق وعده الهی برای سرنوشت صهیونیستها و پیروزی مستضعفان تحلیل میشود.{{پک/بن|وب۱۵|ف=وعده الهی و سرنوشت صهیونیستها در نبرد آخرالزمان|ک=خبرگزاری رسا}}
- '''آیین زرتشت''': در آیین زرتشت، زمان هستی دورهای دوازدههزارساله و بستر نبردی کیهانی میان اهورامزدا و اهریمن است. در ۳۰۰۰ سال پایانی، سه موعود رهاییبخش (سوشیانت) به نامهای «هوشیدر»، «هوشیدرماه» و در نهایت «اَستوَت اِرِتَ» ظهور میکنند تا با شکست قطعی اهریمن، رستاخیز و معاد جسمانی (تنپسین) و نوسازی جهان (فرشگرد) در پرتو قانون ابدی آفرینش (اَشَه) شکل گیرد.{{پک/بن|وب۱۶|ف=آخرالزمان و سه موعود زرتشتی|ک=خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران}} با این حال، تبیین دقیق جزئیات این رویدادها به دلیل وجود برخی آشفتگیها و اختلاف متون در منابع کهن زرتشتی با پیچیدگیهایی روبروست.{{پک/بن|وب۱۷|ف=آشفتگی و اختلاف متون|ک=خبرگزاری فارس}}
- '''آیین هندو''': در آیین هندو، آخرالزمان با فرارسیدن دورهای به نام «کَلییوگه» (آخرین مرحله از چرخههای زمانی و دوران اوج فساد اخلاقی و ستم) پیوند دارد. در این دوره، منجی موعود هندوها یعنی «کَلکی» (دهمین و مهمترین تجلی ویشنو) ظهور خواهد کرد تا با شرور مبارزه کرده و با بازگرداندن فضیلت و عدالت، جهان را برای ورود به دورانی نو آماده سازد.{{پک/بن|نشریه۳|ف=موعود آخرالزمان در دین هندو|ک=فصلنامه علمی پژوهشی انجمن کلام اسلامی حوزه}}
== ترویج اندیشههای آخرالزمانی در غرب ==
موضوع آخرالزمان و منجیباوری در دهههای اخیر جایگاهی گسترده در رسانهها، اتاقهای فکر و محصولات فرهنگی غرب یافته است. جریانهایی مانند اوانجلیستها با تکیه بر برداشتهای خاص خود از کتاب مقدس، تحولات سیاسی منطقه خاورمیانه و فلسطین را در چارچوب پیشگوییهای آخرالزمانی و نبرد نهایی «آرماگدون» تحلیل و ترویج میکنند.{{پک/بن|وب۱۹|ف=غرب با آخرالزمان چه کار دارد؟|ک=وبسایت جهان امروز}} در کنار این جریانهای فکری، صنعت سرگرمی هالیوود نیز با تولید فیلمهای گوناگون به ترویج سناریوهای متعدد برای پایان جهان (نظیر جنگهای هستهای، فجایع کیهانی، یا بحران تقویم ۲۰۱۲ مایا) میپردازد که نقش مؤثری در شکلدهی به باورهای عمومی نسبت به وقایع پایانی تاریخ ایفا میکند.{{پک/بن|وب۱۸|ف=دلایل مطرح شدن مباحث آخرالزمانی در رسانههای غربی|ک=خبرگزاری فارس}}
== پانویس ==
== منابع ==
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۱}}|عنوان=معنا و مفهوم آخرالزمان|وبگاه=وبسایت امام دوازدهم|تاریخ=۱۷ بهمن ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://emam12.com/akhir}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۲}}|عنوان=تفسیر ده آیه قرآن کریم در باب آخرالزمان|وبگاه=دائره المعارف طهور|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=http://tahoor.com/quran-end-of-days}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|نشریه۱}}|نویسنده=خوشدونی، مهدی|عنوان=ویژگیهای تمدن آخرالزمان از منظر قرآن کریم|وبگاه=دوفصلنامه پژوهشهای تمدن نوین اسلامی|تاریخ=بهار و تابستان ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۱ اردیبهشت ۱۴۰۵|نشانی=http://bou.ac.ir/khoshdouni}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۳}}|عنوان=ویژگیهای تمدن آخرالزمان از منظر قرآن کریم|وبگاه=وبسایت دانشگاه باقرالعلوم|تاریخ بازبینی=۱ اردیبهشت ۱۴۰۵|نشانی=http://bou.ac.ir/khoshdouni}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۴}}|عنوان=آخرالزمان در روایتهای اسلامی ۲؛ روزگار قحطی و گرسنگی|وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی|تاریخ=۲۳ آبان ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://irna.ir/news/akhir-famine}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۵}}|عنوان=آخرالزمان و بلاهایی که مردم خواهند خرید|وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی|تاریخ=۲۸ آبان ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://irna.ir/news/akhir-disasters}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۶}}|عنوان=زندگی سخت مومنان در آخرالزمان|وبگاه=وبسایت موسسه قرآن و نهج البلاغه|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://2noor.ir/believers-hardship}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۷}}|عنوان=نشانه های شگفت انگیز آخر الزمان|وبگاه=وبسایت موسسه قرآن و عترت|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://quran-etrat.ir/amazing-signs}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۸}}|عنوان=نکاتی شنیدنی درباره حوادث اخیر و ارتباط آن با روایات آخرالزمان|وبگاه=خبرگزاری رسمی حوزه|تاریخ=۲۸ آبان ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://hawzahnews.com/recent-events}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|نشریه۲}}|نویسنده=مهدیپور، علی اکبر|عنوان=ویژگیهای عصر ظهور|وبگاه=موعود|تاریخ=۱۳۸۲|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://mouood.org/ ظهور}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۱۰}}|عنوان=بعد از قیام امام مهدی(عج)، حکومت عدل جهانی چه زمانی تشکیل میشود؟ و آیا پس از استقرار حکومت، فقر و ظلم از بین میرود؟|وبگاه=وبسایت اسلام کوئست|تاریخ بازبینی=۲۲ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://islamquest.net/mahdi-justice-world}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۱۱}}|عنوان=چشم اندازی به حکومت مهدی(عج) نوشته نجم الدین طبسی|وبگاه=پایگاه اطلاع رسانی حوزه|تاریخ=۵ اسفند ۱۳۸۸|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://hawzah.net/tabasi-mahdi-government}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۱۲}}|عنوان=نحوه ی حکومت ائمه بعد از رجعت چگونه است؟|وبگاه=وبسایت پرسمان دانشگاهیان|تاریخ=۳۰ فروردین ۱۳۹۱|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://porseman.com/rajat-imams}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۱۳}}|عنوان=ذکر رجعت مسیح بیش از 300 بار در کتاب مقدس|وبگاه=خبرگزاری شبستان|تاریخ=۵ مهر ۱۳۹۱|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://shabestan.ir/christ-return}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۱۴}}|عنوان=این جنگ بزرگ نشانه آخرالزمان است|وبگاه=وبسایت تابناک|تاریخ=۹ بهمن ۱۴۰۴|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://tabnak.ir/apocalypse-war}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۱۵}}|عنوان=وعده الهی و سرنوشت صهیونیستها در نبرد آخرالزمان|وبگاه=خبرگزاری رسا|تاریخ=۲۲ مهر ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://rasanews.ir/zionists-fate}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۱۶}}|عنوان=آخرالزمان و سه موعود زرتشتی|وبگاه=خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران|تاریخ=۲ بهمن ۱۴۰۰|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://irna.ir/zoroastrian-saviors}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۱۷}}|عنوان=آشفتگی و اختلاف متون|وبگاه=خبرگزاری فارس|تاریخ=۲۹ تیر ۱۳۹۴|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://farsnews.ir/textual-chaos}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|نشریه۳}}|نویسنده=قرایی, فیاض و سعید کریمپور|عنوان=موعود آخرالزمان در دین هندو|وبگاه=فصلنامه علمی پژوهشی انجمن کلام اسلامی حوزه|تاریخ=۱۳۹۷|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://kalam.ir/hindu-apocalypse}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۱۸}}|عنوان=دلایل مطرح شدن مباحث آخرالزمانی در رسانههای غربی|وبگاه=خبرگزاری فارس|تاریخ=۱ تیر ۱۳۹۲|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://farsnews.ir/western-apocalypse}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۱۹}}|عنوان=غرب با آخرالزمان چه کار دارد؟|وبگاه=وبسایت جهان امروز|تاریخ=۳ دی ۱۳۹۱|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://jahane-emroz.ir/west-and-apocalypse}}
- {{یادکرد وب|شناسه={{شناسه یادکرد|وب۲۰}}|عنوان=مهدویت و آخرالزمان ; ما و شما|وبگاه=پایگاه اطلاع رسانی حوزه|تاریخ=۸ آذر ۱۳۹۰|تاریخ بازبینی=۲۳ فروردین ۱۴۰۵|نشانی=https://hawzah.net/mahdiviat-and-us}}