بدا در ظهور امام مهدی

بَدا در ظهور امام مهدی؛ تجلی فرمان الهی در تغییر سرنوشت مقدر آن دوران براساس مشیت، حکمت و علم ازلی خداوند.

بَدا در بحث ظهور امام مهدی از مباحث کلامی مرتبط با نشانه‌های ظهور است که نسبت آن با حتمیت یا غیرحتمی‌بودن رویدادهای آخرالزمانی، در منابع امامیه مورد بررسی قرار گرفته است. با توجه به گسترهٔ مفهومی بدا در کلام امامیه و تأکید روایات بر حتمیت نشانه‌های پنج‌گانه، بدا در اصل ظهور، زمان ظهور و نشانه‌های حتمی راه ندارد و فقط در امور غیرحتمی و ویژگی‌های فرعی نشانه‌ها مانند زمان دقیق یا مکان وقوع قابل‌پذیرش است. از منظر معرفتی، نسبت بدا با علم ازلی و مشیت الهی، به‌عنوان یکی از ابعاد تدبیر خداوند قابل بررسی است؛ همچنین پرسش از سازگاری آن با آموزه‌های مهدویت، مستلزم تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی است.

مفهوم‌شناسی

واژهٔ بدا بر وزن سماء، مصدر مادهٔ بدو و به معنای آشکار شدن است. در اصطلاح کلامی امامیه، بدا به معنای تغییر مقدّرات در قضای مشروط الهی از سوی خداوند، براساس برخی حوادث و تحت‌شرایط و عوامل ویژه است. این مفهوم با مفهوم قرآنی لوح محو و اثبات، براساس آیهٔ ۳۹ سورهٔ رعد تبیین می‌شود. این تعریف با پیوند دادن بدا به ارادهٔ الهی و نیز بسترهای تحقق آن، از رویکردهای کاهش‌گرایانه‌ای که آن را صرفاً به رخدادِ خلافِ پیش‌بینی تعریف می‌کنند، فاصله می‌گیرد.

بدا در ظهور امام مهدی عبارت است از امکان تغییر در زمان ظهور یا نشانه‌های غیرقطعی آن، مشروط بر این‌که این تغییرات در چارچوب قضای مشروط الهی و با حفظ حتمیت اصل ظهور و نشانه‌های حتمی اتفاق بیفتد.

جوهر مشترک بدا مانند امر بین الأمرین، مشیت جدید الهی و تغییرپذیری قضای غیرحتمی، در زمان ظهور امام مهدی نیز جاری است، اما دامنهٔ آن به زمان مشروط و نشانه‌های غیرقطعی محدود می‌شود. این جوهر در سه حوزهٔ کاربست متفاوت دارد:

بدا در ظهور امام مهدی عبارت است از امکان تغییر در زمان ظهور یا نشانه‌های غیرقطعی آن، مشروط بر این‌که این تغییرات در چارچوب قضای مشروط الهی و با حفظ حتمیت اصل ظهور و نشانه‌های حتمی اتفاق بیفتد. جوهر مشترک بدا مانند امر بین الأمرین، مشیت جدید الهی و تغییرپذیری قضای غیرحتمی در زمان ظهور امام مهدی نیز جاری است، اما دامنه‌اش به زمان مشروط و نشانه‌های غیرقطعی محدود می‌شود. این جوهر در سه حوزهٔ کاربست متفاوت دارد:

1. بدا در اصل ظهور: که ظهور هرگز رخ ندهد.
2. بدا در زمان ظهور: که زمان قطعی ظهور تغییر کند.
3. بدا در نشانه‌های ظهور: که برخی نشانه‌ها رخ ندهند که فقط در نشانه‌های غیرقطعی قابل‌پذیرش است.

بستر تاریخی و اجتماعی

در سده‌های نخستین غیبت کبری، با طولانی‌شدن دورهٔ انتظار و ناکامی پیش‌بینی‌های زمانی، بحث از تغییرپذیری زمان ظهور در میان محدثان و متکلمان امامیه مجال طرح یافت؛ در روایات، تعیین‌کنندگان وقت ظهور، دروغگو خوانده شده‌اند. این آموزه در ادوار بعد، به تفکیک نشانه‌های حتمی از غیرحتمی انجامید. محمدباقر مجلسی اختلاف روایات دربارهٔ مدت حکومت سفیانی را به بدا یا تقیه تفسیر کرده که نشان از کاربست این مفهوم در حل معضلات روایی دارد. بدا به‌تدریج به‌عنوان یکی از راه‌های تبیین فلسفهٔ تأخیر ظهور، در گفتمان کلامی شیعه تثبیت شد.

بدا در اصل ظهور

در منابع امامیه، قیام امام مهدی از وعده‌های قطعی و تخلف‌ناپذیر الهی شمرده می‌شود و متکلمان امامیه بر این باورند که این پدیده، تحت هیچ شرایطی مشمول بدا نخواهد بود.

بدا در زمان ظهور

در باب بدا، دو دیدگاه کلامی مطرح است: دیدگاه نخست بدا را مشروط به رفتار و کنش‌های انسانی می‌داند و دیدگاه دوم بدا را امری مطلق و در انحصار مشیت الهی می‌شمارد. کاربست این دو دیدگاه در بحث زمان ظهور امام مهدی چنین بازتاب یافته است: بر پایهٔ دیدگاه دوم، انتساب مفهوم بدا به زمان ظهور از منظر منطق کلامی فاقد جایگاه است؛ زیرا هیچ زمان معیّنی، تعیین نشده تا دستخوش تغییر شود. در مقابل، پیروان دیدگاه نخست معتقدند که زمان مشروط ظهور می‌تواند متأثر از میزان آمادگی جامعه باشد.

در این نگاه، بدا افزون‌بر جنبهٔ کلامی، دارای کارکردهای فردی و اجتماعی نیز هست. نقش کاربردی عقیدتی آموزهٔ بدا، بر سه مؤلّفه متمرکز است:

1. فاعل مایشاء بودن مستمر خدا در عالم هستی؛
2. راه‌نیافتن تغییر در علم الهی؛
3. شناخت تنوع قضا و قدر الهی.

همراه با نقش کاربردی باور به این آموزه در عملکرد انسان که در باور به حاکم‌نبودن جبر در عالم هستی و نقش چشمگیر عقاید و رفتار انسان در تغییر قضا و قدر الهی ریشه دارد، بدا را به عرصهٔ اجتماع پیوند می‌زند. به‌گونه‌ای که تصحیح عقاید، طیّ طریق هدایت و انجام‌دادن اعمال صالح را در تغییر مقدرات الهی خویش مؤثر می‌بیند؛ بیشترین انگیزه را در خودسازی برای ترک عقاید باطل و اعمال ناپسند در انسان ایجاد می‌کند و موجب نقش‌آفرینی وی در امور دنیوی و اخروی می‌شود. برای مثال، گناه سبب می‌شود که ظهور مدام به تأخیر بیفتد یا یاری نکردن ولی و امام و مهیا نشدن مردم برای همراهی با امام، زمینه‌های ظهور را به تعویق اندازد. همچنین می‌تواند به‌عنوان سازوکاری پویا برای ایجاد امید، نشاط اجتماعی و انگیزش مؤمنان جهت فراهم‌سازی زمینه‌های ظهور عمل کند.

در این رویکرد که بدا را مشروط به رفتار انسان می‌داند، آن دسته از رفتارهای انتظاری که با بدا پیوند می‌خورند، بازتعریف می‌شوند؛ به‌این معنا که انتظار، نه به‌عنوان یک کنش منفعلانه، بلکه در پیوند با اصلاح فردی، تربیت اخلاقی و مشارکت اجتماعی معنا می‌یابد. از این منظر، تحقق ظهور فرآیندی همسو با سنت‌های الهی است که متوقف بر آماده‌سازی همه‌جانبه جامعه بوده و هر اندازه زمینه‌های فردی همچون معرفت‌شناسی و خودسازی و زمینه‌های اجتماعی مانند همدلی و وفاداری به آرمان‌ها فراهم‌تر باشد، امکان تسریع در فرج در چارچوب زمان مشروط بیشتر خواهد بود. در همین راستا، دعا برای تعجیل در فرج فراتر از یک عمل فردی، به‌عنوان یک وظیفه و استغاثه جمعی شناخته می‌شود که علاوه‌بر آثار تربیتی و معنوی، از آن جهت با بدا پیوند می‌خورد که می‌تواند در زمان مشروط ظهور یا نشانه‌های غیرقطعی آن تأثیر گذارده و زمینه‌های تحقق ظهور را در زمانی نزدیک‌تر فراهم آورد؛ هرچند که خود اصل تحقق ظهور، از وعده‌های قطعی الهی است و بدا در آن راه ندارد.

بدا در نشانه‌های ظهور

در منابع روایی، نشانه‌های ظهور به دو دستهٔ حتمی و غیرحتمی تقسیم شده‌اند. در بداپذیری نشانه‌های غیرحتمی، میان دانشمندان اختلافی نیست، اما دربارهٔ امکان بدا در نشانه‌های حتمی مانند خروج سفیانی و صیحه آسمانی دو نگاه اصلی وجود دارد:

گروه نخست بر تغییرناپذیری نشانه‌های حتمی تأکید دارند و آنها را وقایعی اجتناب‌ناپذیر می‌دانند که بدا در آنها راه ندارد.

گروه دوم با استناد به مبانی قرآنی بدا و فلسفهٔ دعا برای تعجیل، وقوع بدا در این نشانه‌ها را ممکن می‌شمارند.

رویکرد سومی نیز وجود دارد که می‌کوشد میان این دو دیدگاه جمع کند و حتمی بودن را نه به معنای تغییرناپذیری مطلق، بلکه به معنای حتمی از سوی خدا تفسیر می‌کند؛ در این نگاه، بدا ممکن است نه در اصل وقوع نشانه، بلکه در اوصاف زمانی یا مکانی آن رخ دهد.

منابع

• «آثار و فایده‌های خواندن دعای سلامتی امام زمان». بیتوته. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• «آیا در نشانه‌های حتمی ظهور و یمانی، امکان «تغییر»، «بداء» و «عدم وقوع» مطرح است». پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه. ۲۰ دی ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• آیتی، نصرت‌الله (۱۳۹۰). تأمل در نشانه‌های حتم ظهور. قم: آینده روشن. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۰۷۳-۲۸-۷.
• ابن‌منظور، ابوالفضل جمال‌الدین محمد (۱۳۶۳). لسان العرب. قم: ادب الحوزه.
• «استاد دانشگاه تهران: نبرد رمضان به‌طور قطعی نشانه حتمی ظهور نیست». ایسنا. ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۲ تیر ۱۴۰۵.
• الهی‌نژاد، حسین (۱۳۹۶). «بررسی و تحلیل نقش دعا در تعجیل‌بخشی ظهور». پژوهش‌های مهدوی. پنجم (بیستم): ۵–۲۲.
• باقری، اکبر؛ علی‌آبادی، حسن (۱۳۹۹). «لوازم اعتقادی و کارکردهای عملی باور به بداء بر پایه آیات و روایات اهل بیت (ع)». شیعه‌پژوهی. ششم (هجدهم): ۳۵–۵۳.
• برنجکار، رضا؛ ترجمان، مکارم؛ امیران (۱۳۹۱). «آموزهٔ بداء و علم الهی». علوم حدیث. هفدهم (شصت و سه): ۲۲–۴۱.
• پورسعیدی، محمد (۱۳۹۶). «نسخ و بداء در ظهور و علایم ظهور منجی عالم و بررسی اتهام فخررازی و توابعش به شیعیان». سخن جامعه. ششم (چهارده): ۷–۱۶.
• ترجمان، مکارم (۱۴۰۳). «بداء؛ پاسخ به شبهات دکتر ناصر القفاری و آثار فردی و اجتماعی اعتقاد به آن». مطالعات فرهنگی قرآن. یکم (دو): ۳۰۸–۳۴۲.
• «تاکید بر دعای جمعی برای تعجیل فرج امام زمان در روز اربعین». قم نیوز. ۱۴ شهریور ۱۴۰۱. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• «چرا امام زمان (عج) غایب شد؟». توکا مگ. ۵ آذر ۱۴۰۴. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• خالد، حسین (۱۴۰۲). «تحلیل مهدویت (ظهور، بداء، حکومت مهدوی) در احادیث امام جواد علیه‌السلام». مطالعات حدیث‌پژوهی. هشتم (پانزده): ۵۹–۸۲.
• خدادادی، سعید؛ رضایی چراتی، محمدعلی؛ قراباغی، مجتبی (۱۴۰۲). «تحلیل ارتباط قضا و قدر با بداء از نگاه فریقین». پژوهشنامه کلام تطبیقی شیعه. چهارم (هفتم): ۳۳۲–۳۵۱.
• دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. به کوشش کاظم موسوی بجنوردی. تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی. ۱۳۸۱.
• راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲). المفردات. دمشق: الدار الشامیه.
• زهادت، عبدالمجید (۱۳۹۶). معارف و عقاید 5. قم: مرکز مدیریت حوزه علمیه قم. شابک ۶۰۰۷۵۵۰۸۰X.
• سلیمیان، خدامراد (۱۳۸۸). «ارتباط بداء با ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف». انتظار موعود. نهم (سی): ۸۹–۱۱۶.
• صبایی، مهدی؛ شاکر، محمدتقی؛ رضوی، رسول (۱۳۹۷). «امکان پیدایشی دیگر در نشانه‌های حتمی ظهور». تحقیقات کلامی. ششم (بیست): ۲۱۵–۲۳۳.
• صدوق، محمد بن علی (۱۳۷۸). عیون اخبار الرضا (ع). تهران: جهان.
• صدوق، محمد بن علی (۱۴۰۵). کمال الدین و تمام النعمة. به کوشش علی‌اکبر غفاری. قم: جامعه مدرسین.
• صمدی، قنبرعلی (۱۳۸۶). «نقش مردم در تعجیل ظهور». مشرق موعود. دوم (چهار): ۵۷–۷۲.
• طالعی، عبدالحسین (۱۳۹۵). «تعلیقات علی بن محمد عاملی بر احادیث ابواب عدل». مطالعات قرآن و حدیث سفینه. سیزدهم (پنجاه): ۱۴۳–۱۷۸.
• طباطبایی، محمد حسین (۱۳۶۳). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: اسماعیلیان.
• طوسی، محمد بن حسن (۱۴۱۱). الغیبه. قم: مؤسسه معارف اسلامی.
• کورانی، علی (۱۴۲۸). معجم احادیث الامام المهدی. قم: مسجد جمکران.
• «گناهان شیعیان عامل طولانی شدن غیبت است/ به وجود آمدن بداء سبب تأخیر در ظهور امام زمان». خبرگزاری رسا. ۱۳ خرداد ۱۳۹۴. دریافت‌شده در ۱۱ تیر ۱۴۰۵.
• گودرزی، مجتبی (۱۳۹۸). «تعیین وقت برای ظهور (توقیت)». مشرق موعود. سیزدهم (چهل و نه): ۴۳–۶۸.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۳). بحارالانوار. بیروت: الوفاء.
• مجلسی، محمدباقر (۱۴۰۴). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول (ص). تهران: دار الکتب الإسلامیه.
• محمدی ری‌شهری، محمد (۱۳۹۳). دانشنامه امام مهدی. قم: دار الحدیث.
• مفید، محمد بن محمد (۱۴۱۳). الارشاد فی معرفه حجج الله علی العباد. قم: مؤسسه آل‌البیت علیهم‌السلام، کنگره شیخ مفید.
• موسوی‌اصفهانی، سید محمدتقی (۱۳۶۳). مکیال‌المکارم فی فوائد الدعاء للقائم. به کوشش مؤسسة الامام المهدی (ع). قم: مدرسة الامام المهدی (ع).
• مولایی‌نیا، عزت‌الله (۱۳۹۹). «بررسی مسئله «بداء» از دیدگاه فریقین در قرآن و سنّت». پژوهش‌نامه مذاهب اسلامی. هفتم (چهارده): ۳۸–۶۱.
• «مهم‌ترین عوامل در زمینه‌سازی ظهور و برطرف کردن موانع آن کدامند؟». امام مهدی (علیه السلام) کیست؟. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• «نقش انتظار در آمادگی برای ظهور امام زمان (عج)». سیویلیکا. ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵. دریافت‌شده در ۳۰ خرداد ۱۴۰۵.
• نعمانی، ابی عبدالله محمد بن ابن ابراهیم بن جعفر (۱۴۲۲). الغیبة. به کوشش فارس حسون کریم. قم: انوار الهدی.
• واعظی، محمود؛ رضایی، حسین؛ فقیه‌زاده، رضا (۱۴۰۲). «جستاری تطبیقی در مفهوم بداء از منظر متکلمان مسلمان و کتاب مقدس». فلسفه و کلام اسلامی. پنجاه و ششم (یکم): ۸۱–۹۴.
• ولی‌زاده، محمدجواد (۱۳۹۱). «کنکاشی در زمینه تعیین احتمالی زمان ظهور». انتظار موعود. دوازدهم (سی و هشتم): ۶۷–۹۰.
• هادی‌زاده، محمدتقی؛ توحید، حبیب (۱۴۰۰). «بداء و نشانه‌های حتمی ظهور». مشرق موعود. پانزدهم (پنجاه و نه): ۸۹–۱۱۶.
• هاشمی، سیدعبدالله (۱۳۹۸). «بررسی امکان تعیین وقت ظهور». مشرق موعود. سیزدهم (دوم): ۴۷–۶۸.
• یوسفی، رقیه؛ عبداللهی، طاهره (۱۴۰۲). «تحلیل تطبیقی بداء». تحقیقات قرآنی و حدیثی. پنجم (نهم): ۴۷–۶۴.