بیعت؛ پیمانی دوسویه میان مردم و پیامبر، امام، خلیفه، حاکم و رهبر بر پایهٔ اطاعت از شریعت و عدالت در فرهنگ اسلامی.
مفهومشناسی
بیعت و بیع هر دو از ریشهٔ باع و به معنای دست دادن یا فشردن جهت پذیرش و پیروی،[۱] معاوضه و مبادله، دست راست خود را به دست راست دیگری زدن برای خرید و فروش است. اعراب پیش از اسلام، در زمان خرید و فروش و برای قطعی شدن معامله، دست راست خود را بر روی یکدیگر میگذاشتند و آن را صفقه یا بیعت میگفتند.[۲][۳] در تعریف اصطلاحی، بیعت به معنای اعلام آمادگی برای پیروی از حاکم و اطاعت و پذیرش مسئولیّت ادارهٔ جامعه از سوی او است.[۴]
ارکان و شرایط بیعت
بیعت دارای سه رکن اساسی است: بیعتکننده که مردم یا گروهی از آنان هستند، کسی که با او بیعت میشود که امام، خلیفه یا حاکم است و موضوع بیعت که میتواند عام همچون اطاعت مطلق در تمام امور یا خاص همچون بیعت بر جهاد یا ترک گناهان باشد. از مهمترین شرایط بیعت، اختیاری و آزادانه بودن آن است؛ چنانکه در سیرهٔ امام علی علیهالسلام بارها بر این شرط تأکید شده و ایشان بیعت اجباری را فاقد اعتبار دانستهاند. افزون بر این، بیعت باید با رضایت کامل و بدون اکراه صورت پذیرد و در صورت نقض عهد از سوی هر یک از طرفین، تعهد طرف مقابل نیز از میان میرود.
نقش و کارکرد بیعت
بیعت در فرهنگ سیاسی اسلام، افزون بر کارکرد تأکیدی اعلام وفاداری و پایبندی به عهد، دارای کارکرد انشایی اعطای حاکمیت و مشروعیت به حاکم است. از منظر تاریخی، بیعت تجلیگاه مشارکت مردم در ادارهٔ سیاسی جامعه تلقی شده و زمینهای برای اعمال حاکمیتِ رهبر فراهم میآورده است. در قرآن کریم، بیعت با پیامبر صلیاللهعلیهوآله بیعت با خداوند شمرده شده و وفای به آن از مسلمانان خواسته شده است در سورهٔ فتح، آیهٔ ۱۰. در دوران معاصر نیز برخی اندیشمندان بیعت را با مفهوم حق رأی در نظامهای دموکراتیک مقایسه کردهاند.
اقسام بیعت
بیعت از جهت اهداف و محتوا به سه نوع کلی تقسیم میشود:
- بیعت متابعت: پیمان بر پیروی از خدا و پیامبر که در عقبه منا و پس از فتح مکه از مسلمانان گرفته شد.
- بیعت جهاد: پیمان فرمانده سپاه با نیروهای جنگی برای پایداری در میدان نبرد تا آخرین قطره خون.
- بیعت خلافت و امامت: پیمان بر پذیرش کامل ولایت و حاکمیت امام یا خلیفه در تمام امور که ملاک تشخیص موافق از مخالف است و بیعت متابعت و جهاد بخشی از آن بوده و از آن قابل انفکاک نیست.
همچنین بیعت از جهت گستردگى یا ضیق دایره به دو نوع بیعت عام و خاص تقسیم میشود:
- بیعت عام: که تعهد بر اطاعت مطلق در تمامی زمینههاست و مشروعیت آن تنها با امام معصوم قابلتحقق است.
- بیعت خاص: که برای موضوعی محدود و مقطعی همچون جنگیدن با دشمن یا ترک گناهان خاص منعقد میشود.
شیوههای بیعت
شیوهٔ غالب بیعت در عصر پیامبر صلیاللهعلیهوآله و خلفا، دست دادن و مصافحه و نهادن دست راست بر دست حاکم بود که به دلیل تشابه با عمل خرید و فروش، بیعت نام گرفت. افزون بر این، شیوههای دیگری نیز گزارش شده است: بیعت با گفتگو و بدون مصافحه همچون بیعت پیامبر با زنان که با قرار دادن دست در ظرف آب انجام میشد، بیعت مکاتبهای از طریق فرستادن نامه یا نماینده و بیعت جمعی و دستهجمعی در خیمهها و مساجد. در دوران امویان و عباسیان، گاه برای گرفتن بیعت از مردم به تهدید و تطمیع متوسل میشدند و شیوهٔ سوگند خوردن به شکلی خاص نیز به آن افزوده شد.
منابع
ابن منظور، محمّد بن مکرم (۱۳۶۳). لسان العرب. قم: ادب الحوزه.
احمدنژاد، محمود؛ داورپناه، نعمت (۱۳۹۴). «مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت». شیعهشناسی. سیزدهم (پنجاه): ۱۳۵-۱۶۲.
راغب اصفهانی، حسین بن محمد (۱۴۱۲). مفردات الفاظ القرآن. به کوشش صفوان عدنان داوودی. بیروت: دار الشامیة.
فراهیدی، خلیل بن احمد (۱۴۰۵). العین. به کوشش مهدی مخزومی و ابراهیم سامرائی. قم: دار الهجرة.
- ↑ راغب اصفهانی، مفردات الفاظ قرآن، ۶۷.
- ↑ ابن منظور، لسان العرب، ذیل «بیع».
- ↑ فراهیدی، العین، ذیل «بیع».
- ↑ احمدنژاد و داورپناه، «مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت»، شیعهشناسی، ۱۳۷.