روزی فرزند

روزی فرزند؛ مفهومی چندبعدی مرتبط با برداشت‌های دینی، فرهنگی و اقتصادی از تأمین و شرایط رشد کودک.

روزی فرزند، مفهومی در پژوهش‌های دینی و اجتماعی است که به‌عنوان چارچوبی تفسیری برای توصیف برداشت‌ها نسبت میان معیشت، مسئولیت والدین و شرایط ساختاری جامعه مطرح شده است. این مفهوم در منابع مختلف، از باورهای دینی دربارۀ رزق تا تحلیل‌های اقتصادیِ هزینه و فایده و مطالعات فرهنگی دربارۀ تجربۀ زیستۀ خانواده‌ها، به‌شیوه‌های متفاوت صورت‌بندی می‌شود. بررسی‌های جمعیت‌شناختی و اقتصادی نشان می‌دهد که ادراک خانواده‌ها از امکان تأمین نیازهای فرزندان، تحت تأثیر نااطمینانی‌های شغلی، سیاست‌های حمایتی و تغییرات نگرشی قرار دارد. در این میان، روزی فرزند نه فقط به‌عنوان امر مالی بلکه به‌مثابه برآیندی از عوامل مادی، اجتماعی و معنایی در سطوح فردی و کلان مورد توجه قرار گرفته است.

تعریف و چارچوب مفهومی

روزی واژه‌ای فارسی است که به معنای خوراک روزانه، آنچه روز به روز به کسی داده شود و قسمت او گردد، به کار رفته است. در برخی پژوهش‌های دینی گفته شده این واژه ابتدا فقط در خوراکی‌‌ها استعمال شده است و سپس در معنای آن توسعه داده شده و به تمام چیزهایی که مورد بهره‌برداری انسان قرار می گیرد؛ مانند مال، موقعیت و علم به‌کار می‌رود. پژوهشگران دینی معتقدند که روزی فرزندان از سوی خداوند تضمین شده است؛ با این حال، این تضمین به این معنا نیست که انسان بدون تلاش و اقدام منتظر تأمین معاش بماند، بلکه دستیابی به این روزی مستلزم کوشش و فراهم کردن زمینه‌های لازم است.

روزی فرزند در منابع دینی

بر پایه آموزه‌های قرآنی، صفت رزاقیت الهی شامل تمامی جنبندگان می‌شود. در متن قرآن کریم، آیاتی وجود دارد که هراس از تنگدستی (املاق) در پی فرزندآوری را نفی کرده است. مفسران این دست آیات را در چارچوب باورهای اعتقادی پیرامون تدبیر الهی و نظام رزق تبیین کرده‌اند. برخی پژوهشگران دینی با استناد به آموزه‌های قرآنی، روزی فرزند را در چارچوب باور به خالقیت و رزاقیت خداوند تفسیر می‌کنند. بر پایهٔ این دیدگاه، آفرینش و فرزندآوری به ارادهٔ الهی نسبت داده می‌شود و تأمین روزی نیز بخشی از تدبیر الهی به شمار می‌آید؛ با این حال، تحقق آن مستلزم بهره‌گیری انسان از عقل، دانش، تجربه و تلاش فردی است. در این چارچوب، افزایش باور دینی به رزاقیت خداوند می‌تواند در نگرش به فرزندآوری و کاهش نگرانی‌های مرتبط با تأمین معیشت نقش داشته باشد

این گزاره‌ها در پژوهش‌های حدیث‌شناسی و اخلاق اسلامی، عمدتاً به‌مثابه بازتابی از نگرش‌های ارزشی-مذهبی به نهاد خانواده تحلیل می‌شوند و لزوماً به‌عنوان مدل‌های اقتصاد کلان یا دستورالعمل‌های سیاست‌گذاری عمومی در نظر گرفته نمی‌شوند.

بازتاب فرهنگی و اجتماعی روزی فرزند

در فرهنگ عامه و ادبیات شفاهی ایران، مفهوم روزی فرزند با ضرب‌المثل‌ها، باورهای عامیانه و روایت‌های روزمره پیوندی دیرینه دارد. در این انگاره‌ها، فرزند از یک‌سو به‌مثابه عامل فزایندۀ برکت و از سوی دیگر به‌عنوان یک تعهّد معیشتی پرهزینه بازنمایی می‌شود. مطالعات فرهنگی حاکی از آن است که این ادراکات در گذار از دوره‌های مختلف تاریخی و تحت تأثیر متغیرهای اقتصادی و اجتماعی دچار تطور و تغییر شده‌اند.

در دهه‌های اخیر، پژوهش‌های کیفی بر وجود شکاف میان گفتمان رسمی دینی و تجربه زیسته خانواده‌های شهری در قبال تأمین معیشت فرزند تأکید کرده‌اند. یافته‌های این مطالعات نشان می‌دهد که متغیرهایی نظیر نااطمینانی اقتصادی، آیندۀ شغلی، هزینه‌های آموزش و تأمین مسکن، در کنار لایه‌های باورمندی مذهبی، به طور هم‌زمان در فرایند تصمیم‌گیری خانوارها برای باروری نقش ایفا می‌کنند.

روزی فرزند در چارچوب نظریه‌های اقتصادی

در ادبیات اقتصاد جمعیت، فرزندآوری بیشتر در قالب مدل‌های تحلیلی هزینه و فایده بررسی می‌شود. در نظریۀ اقتصادی باروری که توسط گری بکر، و دیگر اقتصاددانان توسعه‌یافته، فرزند به‌عنوان یک انتخاب خانوادگی در نظر گرفته می‌شود که میزان آن با عواملی مانند سطح درآمد، هزینه‌های مستقیم نگهداری و آموزش و هزینه‌های غیرمستقیم مرتبط با زمان والدین ارتباط دارد. در این چارچوب، هزینۀ فرزند تنها به مخارج مالی محدود نبوده و زمان صرف‌شده برای مراقبت و تربیت، به‌ویژه از سوی والدین شاغل، نیز به‌عنوان بخشی از هزینه تلقی می‌شود.

در برخی پژوهش‌های انجام‌شده در ایران، ارتباط میان ناامنی شغلی، بی‌ثباتی درآمد و تغییر در الگوهای باروری گزارش شده و این عوامل در کنار یکدیگر در تصمیم‌گیری خانوارها مورد بررسی قرار گرفته‌اند. در این مطالعات، مفهوم روزی فرزند در چارچوب ادراک خانوار از امکانات اقتصادی، هزینه‌ها و ریسک‌های معیشتی مورد استفاده قرار گرفته است.

کمیت، کیفیت و سرمایۀ انسانی

در جمعیت‌شناسی، رابطۀ میان تعداد فرزندان و میزان سرمایه‌گذاری بر هر فرزند، به‌عنوان تقابل کمیت و کیفیت مطرح شده است. مطالعات نشان می‌دهد که با افزایش سطح تحصیلات والدین و کاهش مرگ‌ومیر کودکان، تمایل به تمرکز منابع اقتصادی و تربیتی بر تعداد کمتری از فرزندان افزایش یافته است. در این چارچوب، موضوع روزی فرزند در پیوند با شاخص‌هایی مانند کیفیت زندگی، آموزش و مهارت‌آموزی بررسی شده است.

سیاست‌های عمومی و برداشت از روزی فرزند

سیاست‌های دولتی از طریق یارانه‌ها، نظام‌های حمایتی، مسکن و بیمه، بر هزینه‌های ادراک‌شدۀ فرزندآوری اثر می‌گذارند. در ایران، برخی پژوهش‌ها به تجربۀ سیاست‌های حمایتی دهه‌های ابتداییِ پیروزی انقلاب اسلامی اشاره کرده‌اند که با کاهش فشار اقتصادی بر خانوارها، هم‌زمان با افزایش باروری همراه بوده است. این سیاست‌ها در تحلیل‌های اقتصادی، به‌عنوان عوامل تعدیل‌کنندۀ ریسک معیشتی خانواده‌ها بررسی شده‌اند.
در مطالعات تطبیقی نیز نشان داده شده که در کشورهای مختلف، ابزارهایی مانند کاهش مالیات متناسب با تعداد فرزندان یا افزایش مرخصی والدین، بر ادراک خانواده‌ها از امکان تأمین روزی فرزند تأثیر گذاشته‌اند. این یافته‌ها بیشتر بدون داوری ارزشی، در چارچوب تحلیل سیاست‌گذاری گزارش می‌شوند.

بی‌ثباتی اقتصادی و تجربۀ معاصر ایران

پژوهش‌های اجتماعی و اقتصادی دهه‌های اخیر ایران، به نقش تورم، بیکاری و بی‌ثباتی بازار کار در شکل‌گیری نگرانی‌های خانواده‌ها دربارۀ آیندۀ فرزندان اشاره کرده‌اند. در این مطالعات، روزی فرزند اغلب به‌صورت ضمنی و در قالب دغدغه‌هایی مانند مسکن، آموزش و سلامت ظاهر می‌شود. یافته‌ها نشان می‌دهد که میان تمایل ذهنی به فرزندآوری و امکان عملی تأمین معیشت، فاصله‌ای معنادار وجود دارد.
همچنین، افزایش سن ازدواج و تأخیر در فرزندآوری، در برخی تحلیل‌ها به‌عنوان پیامد شرایط اقتصادی و تغییر نگرش‌های فرهنگی بررسی شده است. این مطالعات، بدون ارجاع به ارزش‌گذاری هنجاری، به توصیف روندها و عوامل مؤثر پرداخته‌اند.

روزی فرزند در سطح خانواده و جامعه

در جمعیت‌شناسی و اقتصاد کلان، فرزندآوری گاه به‌عنوان عاملی مرتبط با پویایی جمعیت، بازار کار و ساختار سنی جامعه بررسی می‌شود. در این تحلیل‌ها، تأمین روزی نسل‌های آینده بیشتر در قالب مفاهیمی مانند سرمایۀ انسانی، نیروی کار و پایداری نظام‌های رفاهی مطرح است. این رویکرد، روزی فرزند را از سطح باورهای فردی به سطح تحلیل‌های ساختاری منتقل می‌کند.
مطالعات خانواده نیز نشان داده‌اند که تأثیر فرزند بر معیشت خانواده همواره خطی و یکسان نبوده و الگوهای مصرف، هم‌پوشانی هزینه‌ها و تغییر نقش‌های اقتصادی اعضای خانواده در طول زمان، در این زمینه اهمیت دارد. این یافته‌ها به‌صورت توصیفی و مبتنی بر داده‌های تجربی گزارش شده‌اند.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• قرآن کریم.
• «6 دلیل اقتصادی، فردی و ملی برای فرزندآوری»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: 3 اسفند 1399ش.
• «تأثیر فرهنگ بر فرزندآوری بیش از مسائل اقتصادی است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ بارگذاری: 16 اردیبهشت 1403ش.
• «تورم، بیکاری و شوک‌های اقتصادی عوامل مؤثر در کاهش فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: 30 بهمن 1402ش.
• خانی، سعید و عباسی شوازی، محمدجلال، «ناامنی اقتصادی و باروری: مطالعۀ موردی زنان دارای همسر شهرستان سنندج»، نامۀ انجمن جمعیت‌شناسی ایران، دورۀ 9، شمارۀ 17، 1393ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 7 مهر 1404ش.
• «رزق و روزی اولاد در آیات»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان، تاریخ بارگذاری: 9 مرداد 1391ش.
• «رزق و روزی فرزندان از جانب خداوند تضمین شده است»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ بارگذاری: 31 خرداد 1402ش.
• زرانی، زینت و دیگران، «بررسی ارتباط فرزندآوری با سطح رفاه و توسعۀ اقتصادی کشور از منظر بیانات مقام معظم رهبری»، جمعیت، شماۀ 115 و 116، 1400ش.
• «سورۀ انعام آیۀ 151/ جلسۀ 94»، وب‌سایت مرکز نشر آثار و اندیشه‌های آیت‌الله دستغیب»، تاریخ بارگذاری: 27 مهر 1393ش.
• شریفی، عنایت‌الله و لطفی، مهرعلی، «سبک زندگی خانوادگی در قرآن و سنت پیشوایان معصوم (ع)»، پژوهش‌نامۀ معارف قرآنی، دورۀ 4، شمارۀ 14، 1392ش.
• «شغل بهتر، فرزند بیشتر»، خبرگزاری دنیای اقتصاد، تاریخ بارگذاری: 21 مرداد 1403ش.
• عبداللهی، عادل و فرجادی، غلامعلی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، دوفصلنامۀ مطالعات جمعیتی، دورۀ 2، شمارۀ 2، پیاپی 4، 1395ش.
• «عدم تمایل به فرزندآوری تنها دلایل اقتصادی نیست؛ مردم نگران افق زندگی فرزندانشان هستند»، خبرگزاری عصرایران، تاریخ بارگذاری: 23 آذر 1403ش.
• عمارلو، مرتضی، «نقش روزی حلال در تحکیم خانواده با محوریت فرزندآوری»، پژوهشنامۀ حلال، دورۀ 6، شمارۀ 1، 1402ش.
• فرضی‌زاده، زهرا، «بررسی عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر فرزندآوری در ایران»، فصلنامۀ علمی راهبرد اجتماعی فرهنگی، دورۀ 14، شمارۀ 1، پیاپی55، 1403ش.
• «نقش مؤثر فرزندآوری در ساختار اقتصادی خانواده»، خبرگزاری ایمنا، تاریخ بارگذاری: 28 آذر 1403ش.
• نوروزی، لادن، «بررسی تأثیر عوامل اقتصادی و اجتماعی بر میزان باروری زنان در ایران»، برنامه و بودجه، شمارۀ 30، 1377ش.
• نیکونسبتی، علی و دیگران، «اقتصاد و باروری (نظریه‌ها و نقدها)»، فصلنامۀ شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال 18، شمارۀ 69، 1394ش، ص223-224.
• “OECD Family Database”, OECD, Social Policy Division - Directorate of Employment, Labor and Social Affair, 2019.