پیش‌نویس:مادر

مادر منزلت مادری در تمدن‌های باستان[دیدگاه ۱]

   در ایران باستان در دوره‌ای از تاریخ، نظام مادرشاهی رواج داشته و نسب افراد از طریق مادر تعیین می‌شد[دیدگاه ۲].[۲۴]
   در مصر باستان؛ پسران به‌جای انتساب به پدر، خود را با نام مادرشان معرفی می‌کردند. بزرگان جامعه نیز معمولا تصویر مادران خود را در آرام‌گاه‌هایشان نقش می‌زدند تا یاد او را همواره همراه خود داشته باشند.[۲۵]
   در آتن باستان، زنان پیش از مادر شدن از جایگاه اجتماعی چندانی برخوردار نبوده و توجه جدی به آنها نمی‌شد؛[۲۶] اما با مادر شدن، منزلت آنها ارتقا می‌یافت و جشن‌هایی نیز به‌منظور بزرگداشت مقام مادر برگزار می‌شد.[۲۷]
   در چین باستان، مادری از جایگاهی والا برخوردار بود. این احترام در افسانه «هاکوگا» بازتاب یافته است؛ بر اساس این روایت، هاکوگا هر روز تازیانه مادرش را بی‌هیچ ناله‌ای تحمل می‌کرد؛ اما هنگامی که مادرش سالخورده شد و دیگر توان وارد کردن ضربه‌های شدید را نداشت، هاکوگا برای ناتوانی او گریست.[۲۸]
   در دوران جاهلیت نیز زنان پیش از مادر شدن از جایگاه اجتماعی چندانی برخوردار نبودند؛ اما با مادر شدن، منزلت والایی می‌یافت؛ چنان‌که به باور آنان، زن قابل جایگزینی بود؛ اما مادر را نمی‌شد جایگزین کرد.[۲۹]

منزلت مادری در آیین‌های اعتقادی[دیدگاه ۳]

مادری در بیشتر آیین‌های اعتقادی جایگاهی والا دارد و احترام به مادر در متون و آموزه‌های دینی گوناگون مورد تأکید قرار گرفته است:

   در آیین بودایی، فرزندان موظف به احترام به والدین‌اند و این احترام، زمینه‌ساز پیشرفت دنیوی دانسته می‌شود. بر پایهٔ آموزه‌های بودا، فرزند هرگز نمی‌تواند دین خود را نسبت به مادر ادا کند، زیرا او بیشترین رنج را برای فرزندانش متحمل شده است؛ از این‌رو احترام به مادر حتی از احترام به مقام‌های بلندپایهٔ بودایی نیز واجب‌تر شمرده می‌شود. بی‌احترامی به مادر در این آیین پیامدهایی ناگوار در پی دارد.[۳۰]
   زن در هندوئیسم به‌عنوان مادر مقام والایی دارد حتّی جایگاه وی برجسته‌تر از معلّم یا پدر دانسته می‌شود.[۳۱]
   در آیین کنفوسیوس، اطاعت از پدر و مادر یکی از اصلی‌ترین آموزه‌ها به‌شمار می‌رود.[۳۲]
   در میان زرتشتیان، روزی به‌عنوان روز زن جشن گرفته می‌شد؛[۳۳] در این روز مادران از فرزندان خود هدایایی دریافت می‌کردند و از زنانی که فرزندانی شایسته پرورش داده بودند، تقدیر به عمل می‌آمد.[۳۴]
   در آیین یهود، یهودی‌بودن فرد از طریق مادر به ارث می‌رسد.[۳۵] برخی پژوهشگران بر پایهٔ همین جایگاه، احتمال وجود مادرسالاری در این آیین را مطرح کرده‌اند؛ با این حال، پژوهش‌های معتبرتر این نقش را محدود به حوزهٔ خانواده می‌دانند.[۳۶]
   در مسیحیت، برخی پژوهشگران، فراوانیِ نقاشی‌های مریم به همراه فرزندش عیسی مسیح را نشانه‌ای از جایگاه رفیع مادری در این آیین می‌دانند.[۳۷]
   جایگاه مادر در آموزه‌های اسلام نیز از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ بخش قابل‌توجهی از آیات قرآن و روایات اسلامی به احترام و نیکی به مادر اختصاص یافته‌اند. در این آیین، مادری نمودی عالی از کمال زن معرفی شده و پاداش معنوی بزرگی برای آن در نظر گرفته شده است، تا جایی که نیکی به مادر در ردیف پرستش خداوند قرار گرفته است.[۳۸] ب==مفهوم‌شناسی==

مادر ترجمه واژه «اُم» در عربی به معنای زنی که فرزند به دنیا می‌آورد یا زنی که داری فرزند است. مادر، زنی است که فرزندی را به‌دنیا می‌آورد، او را تغذیه می‌کند و نگهداری و سرپرستی او را بر عهده دارد. واژه مادر در زبان فارسی، به‌معنای زمین، اصلی و نخستین نیز آمده است. اصطلاحات مادرخوانده، مادر رضاعی/شیری، نامادری و مادربزرگ نیز در فرهنگ فارسی‌زبانان به‌کار می‌رود. مادر با معانی استعاری نیز آمیخته شده است؛ برای مثال «مادر وطن» نماد تعلق، حمایت و پاسداری از وطن و هویت اجتماعی است. در گسترهٔ ایران فرهنگی، مفهوم مادر به شکل‌های متنوعی بیان می‌شود؛ از جمله «مامان» در فارسی عامیانه، «انا» یا «آنا» در ترکی، «دا» در لری، «مار» یا «مائار» در گویش گیلکی و «آبه» و «آیه» در گویش هزارگی.

در اصطلاح فقهی مادر کسی است که فرزند از رحم او متولد و به همین سبب صاحب منزلت مادری می‌شود. به عبارت دیگر مادر کسی است که؛ امر پرورش فرزندان را در دوران حمل و پس از آن بر عهده داشته و در انجام این وظیفه، بدون هیچ چشمداشت مادی یا معنوی، کوشا است. در مباحث فرهنگی و اجتماعی، پایگاه مادری حامل منزلت و نقش‌هایی است که دیگران از زن به‌عنوان مادر انتظار دارند. ملاک‌های منزلت در فرهنگ‌های مختلف متفاوت است که عمدترین آنها عبارتند از: ثروت، قدرت، نَسب، سن و ارزش‌های فرهنگی و معنوی.در آیات قران، مادری به سه دسته؛ مادری جسمانی، مادری اجتماعی یا معنوی و مادری شیری یا رضاعی تقسیم شده است.

منابع

• ابراهیمی‌پور، قاسم و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب از دیدگاه اسلام، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۵ش.
• امینی، فریده، «خوشهٔ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، نشریهٔ مطالعات قرآنی و فرهنگ اسلامی، شمارهٔ ۳۰، تابستان ۱۴۰۳ش.
• «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی، تاریخ درج مطلب: ۲ خرداد ۱۳۹۸ش.
• «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
• خاوری، محمدجواد، «هزارگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت وطن ادب، تاریخ بازدید: ۲۵ مردادماه ۱۴۰۴ش.
• دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
• «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۴ش.
• معین، محمد، فرهنگ فارسی؛ تهران: امیرکبیر، چ21، 1383ش.
• «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۴ اسفند ۱۳۹۶ش.