پیش‌نویس:حسن عاقبت

حسن عاقبت؛ آموزه‌ای دینی به‌معنای پایان یافتن زندگی انسان با ایمان، توبه، رضایت الهی و دوری از انحراف.
حسن عاقبت از مفاهیم مهم و پرتکرار در تعالیم اسلام و اخلاق اسلامی است که در آیات، روایات و دعاهای بسیاری به اهمیت آن تأکید شده است. این اصطلاح به این معنا است که پایان کار و زندگی یک انسان به‌ویژه در لحظهٔ مرگ و انتقال به سرای باقی، با ایمان، پاکی و رضایت الهی همراه باشد. پژوهشگران دینی عواملی مانند، اصلاح نیت، ایمان و تقوا، توسل و دعا، خدمت به خلق، نیکی به والدین و محاسبهٔ نفس را در عاقبت‌به‌خیری مؤثر دانسته‌اند و عواملی مانند حب دنیا، گناهان کبیره و اصرار بر آن، ظلم و حق‌الناس، تکبر، حسادت، همنشین بد و ترک امر به معروف و نهی منکر را از موانع اصلی حسن عاقبت برشمرده‌اند.

مفهوم‌شناسی حسن عاقبت

در تعالیم اسلام، حُسن عاقبت از اهداف مهم انسان مؤمن دانسته شده است و در مقابل بدعاقبتی قرار دارد. در فرهنگ اسلامی، ملاک اصلی قضاوت دربارهٔ سعادت یک انسان، نه لزوماً گذشتهٔ او، بلکه وضعیت نهایی او شناخته می‌شود. همچنین در متون اسلامی، حسن عاقبت به پایان زندگی انسان همراه با ایمان به خدا، شرافت انسانی و دوری از خشم الهی تعریف شده و معیار ارزش‌گذاری نهایی انسان، چگونگی پایان کار او دانسته شده است.

جایگاه و ابعاد حسن عاقبت

حسن عاقبت در قرآن، ادعیه و روایات

• حسن عاقبت در قرآن: قرآن به پیوند مستقیم ایمان، عمل صالح و عاقبت نیک اشاره دارد و خداوند نعمت جاودانه را به وی عطا می‌کند. خداوند به مؤمنان سفارش نموده است که مراقب لحظهٔ مرگ‌شان باشند تا عاقبت‌به‌خیر از دنیا بروند. حضرت یوسف، از خدا می‌خواهد که وی را مسلمان بمیراند و به صالحان ملحق کند. در آیهٔ دیگری قرآن به انسان یاد می‌دهد که از خدا بخواهد بعد از ایمان آوردن و یافتن راه حق، منحرف نشود و بر همان هدایت و ایمان از دنیا برود.
• حسن عاقبت در روایات: طبق فرموده پیامبر اسلام ارزش اعمال به نحوه پایان آنها مربوط است: یعنی ممکن است فردی سال‌ها عبادت کند، اما در لحظات آخر عمر دچار لغزش شود و همه چیز را ببازد و برعکس، ممکن است کسی گناهکار باشد اما در پایان عمر توبه کند و رستگار شود مانند ماجرای حر‌بن‌یزید ریاحی در کربلا.
• حسن عاقبت در ادعیه: در دعاها و مناجات اسلامی نیز حسن عاقبت همواره مورد توجه و استغاثه بزرگان دین، عالمان و مردم عادی قرار گرفته است. این مفهوم در دعای مشهور اللهم اجعل عواقب امورنا خیراً به‌معنی خدایا، سرانجام همه کارهای ما را نیک‌فرجام گردان، برجسته است. در دعای یازدهم صحیفه سجادیه علی‌بن الحسین، حسن عاقبت چنین طلب می‌شود که دل به ذکر خدا، زبان به شکر، اعضا به طاعت و اعمال به توبهٔ پذیرفته‌شده ختم شود.

بُعد روانشناختی-تربیتی حسن عاقبت

حسن عاقبت در تعالیم اسلام، تعادلی پویا میان خوف و رجا در روان انسان ایجاد می‌کند که انسان را از نومید شدن از رحمت الهی و غرور از اعمال صالح دور می‌کند. به عقیده کارشناسان دینی، خوف و رجا همواره مایهٔ امید و انگیزه برای اصلاح و مراقبت اخلاقی دانسته شده‌اند و بر همین اساس در آموزه‌های دینی تأکید شده که بخش پایانی عمل و نحوهٔ عبور از خط پایان زندگی بسیار مهم‌تر از آغاز آن است.

عوامل اصلی عاقبت‌به‌خیری

بر اساس برخی منابع، عاقبت به‌خیری برخواسته از عوامل متعددی است؛ از جمله:

1. اصلاح نیت و ایمان: برخی کارشناسان دینی، با توجه به آیه ۸۴ سوره اسراء، ریشه اعمال انسان را نیت و ساختار وجودی او تفسیر کرده است؛ به این معنی که کسی که باطنش آلوده به نفاق یا کینه باشد، حتی اگر ظاهرش خوب باشد، ممکن است در پایان رسوا شود.
2. خدمت به خلق و نیکی به والدین: در برخی روایات معصومین یکی از راه‌های تضمین عاقبت‌به‌خیری، دعای پدر و مادر است. همچنین نیکی به والدین، سختی‌های مرگ را آسان می‌کند.
3. نقش خانواده: از منظر کارشناسان امور تربیتی والدین با الگوسازی عملی، انتقال ارزش‌ها، ایجاد محیط امن عاطفی و تربیت صحیح، فرزندان را به‌سوی عاقبت‌به‌خیری هدایت می‌کنند و خود نیز از دعای خیر آن‌ها بهره‌مند می‌شوند. از جمله راهکارهای والدین برای عاقبت‌به‌خیری فرزندان که از آیات و روایات استخراج شده عبارتند از: ارائه الگو، لقمه حلال، تحکیم و تثبیت عقاید، امید دادن، دعا کردن، آموزش نماز و قرآن.
4. مداومت بر دعا: در برخی آیات قرآن و نیز در توصیه‌های ائمه اطهار تأکید شده است که انسان نباید به ایمان فعلی خود مغرور شود و باید دائماً از خدا بخواهد که او را ثابت‌قدم نگه دارد.
5. بزرگ‌شمردن گناه: در روایات اهل‌بیت سبک‌شمردن گناه یکی از اعوامل در تداوم رفتار ناپسند و قساوت قلب دانسته شده است. در حالی که توجه به بزرگی گناه و پرهیز از عادی‌انگاری آن باعث گرایش بیشتر به توبه و افزایش پایبندی دینی می‌شود.
6. عاقبت‌اندیشی: در برخی آیات قرآن، عاقبت‌اندیشی شرط دستیابی به عاقبت‌به‌خیری دانسته شده است. در همین زمینه پیامبر اکرم نیز به مسلمانان توصیه می‌کرد، هرگاه قصد کاری داشته باشند باید در عاقبت و نتیجه آن بیندیشند؛ اگر پایانش خیر بود یا مقدمه‌ای برای خیر، پیگیری کرده و اگر شرّ یا گمراهی به دنبال داشت، از آن دوری جویند.
7. توبه: برخی مفسران، توبه را از عوامل مؤثر در عاقبت‌به‌خیری دانسته‌اند. بر پایه این دیدگاه، ممکن است فردی در بخشی از زندگی دچار خطا شود، اما با توبه پیش از مرگ و اصلاح مسیر رفتاری، به پایان یافتن زندگی بر ایمان و عمل صالح برسد.

عوامل سوء عاقبت (بدعاقبتی)

برخی پژوهشگران اسلامی عواملی را برشمرده‌اند که منجر به بدعاقبتی و سوء عاقبت می‌شود؛ از جمله دشمنی و بغض نسبت به اهل‌بیت، دل‌بستگی شدید به دنیا و دنیاپرستی، شناخت حق و عدم یاری آن همراه با تکبر و غرور، ستم و بی‌عدالتی، ترک صله رحم، عاق والدین، تضییع حقوق خانواده و دوستان، همنشینی با افراد بدکار و ترک امر به معروف و نهی از منکر. ریشه این عوامل اصرار بر گناه، ضعف عقیده و قساوت قلب ذکر شده که انسان را از ثبات ایمانی و نجات نهایی محروم می‌سازند.

داستان‌های عبرت‌آموز

در متون اسلامی دو نماد برای این موضوع وجود دارد:

نماد عاقبت‌به‌خیری

• ساحران فرعون: ساحران به فرمان فرعون برای مقابله با آنچه به‌عنوان معجزه موسی معرفی می‌شد گرد هم آمدند و با بهره‌گیری از هنر سِحر، صحنه‌ای ایجاد کردند که در آن طناب‌ها و عصاها به‌گونه‌ای شبیه به مار دیده می‌شدند. اما در ادامه، عصای موسی به اژدهایی تبدیل شد و آنچه را آنان پدیدآورده بودند بلعید. ساحران پس از این رویداد به سجده درآمدند و به پیام موسی ایمان آوردند. در آیه ۴۲ سوره شعراء از این رخداد یاد شده است.
• حربن‌یزید ریاحی: حر بن یزید ریاحی، فرمانده هزار نفری سپاه عبیدالله بن زیاد، در کربلا ابتدا راه امام حسین را بست و مانع ورود وی به کوفه شد، اما در روز عاشورا پس از تردید و توجه، توبه کرد و در نهایت به شهادت رسید.
• شاهرخ ضرغام: معروف به حر انقلاب اسلامی از چهره‌های ورزشی پیش از انقلاب اسلامی ایران بود و در حوزه‌هایی مانند کشتی حرفه‌ای فعالیت داشت. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، در مواضع و فعالیت‌های خود تغییراتی ایجاد کرد و به جریان‌های حامی امام خمینی پیوست. او در جریان جنگ ایران و عراق، در ۱۷ آذر ۱۳۵۹ در آبادان شهید شد.

نماد بدعاقبتی

• برصیصای عابد: در برخی منابع تفسیری، برصیصا عابدی از بنی‌اسرائیل دانسته شده است که ۷۰ سال به عبادت اشتغال داشت. گفته می‌شود برادران زنی بیمار، خواهر خود را برای درمان نزد او بردند. در ادامه، او بر اثر وسوسه شیطان با آن زن رابطه برقرار کرد و زن باردار شد. برصیصا او را کشت و دفن کرد؛ اما پس از مدتی، حقیقت آشکار شد و برصیصا به دار آویخته شد. در آخرین لحظه، شیطان ظاهر شد و در ازای سجده بر خود، وعده نجات به او داد؛ برصیصا تسلیم شد، خدا را انکار کرد و بدعاقبت از دنیا رفت.
• بلعم باعورا: به‌گفته برخی منابع، بلعم باعورا عالمی از بنی‌اسرائیل در زمان موسی است که به مستجاب‌الدعوه بودن شهرت داشت. او به‌تدریج به قدرت گرایش پیدا کرد و با فرعون همراه شد و در نهایت بدعاقبت از دنیا رفت.
• ثعلبةبن حاطب: ثعلبةبن حاطب انصاری از صحابه پیامبر اسلام و از شرکت‌کنندگان در غزوه‌های بدر و احد است. در گزارش‌ها آمده است که او به‌دلیل فقر از پیامبر درخواست دعا برای افزایش مال کرد و پس از تعهد به پرداخت زکات، دعای پیامبر شامل حال او شد. با افزایش گوسفندانش، از مدینه بیرون رفت و گفته می‌شود حضور او به نماز جمعه محدود شد. پس از تشریع زکات، او از پرداخت آن خودداری کرد و آیاتی از قرآن در این زمینه نازل شد. پس از آن، زکات او از سوی پیامبر و پس از آن از سوی خلفا پذیرفته نشد در نهایت بدعاقبت از دنیا رفت.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

• قرآن کریم.
• انصاریان، حسین، دیار عاشقان: تفسیر جامع صحیفه سجادیه، تهران، پیام آزادی، ۱۳۷۲ش.
• «اهمیت و جایگاه عاقبت‌به‌خیری در آیات و روایات و ادعیه»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۱۲ فروردین ۱۴۰۱ش.
• «حُر انقلاب ره صد ساله را یک شبه پیمود»، وب‌سایت فاش‌نیوز، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۴ش.
• حسینی، سیدحسین، عاقبت‌به‌خیری، قم، مرکز پژوهش‌های اسلامی صدا و سیما، ۱۳۸۴ش.
• «حقیقت توبه از منظر آیت‌الله مکارم شیرازی»، خبرگزاری دفتر حضرت آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۸ دی ۱۴۰۴ش.
• دانیاری، محسن، «اهمیت و جایگاه عاقبت‌به‌خیری در آیات و روایات و ادعیه»، فصلنامه علمی تخصصی ویژه مبلغان: ره‌توشه، شماره ۱۳۷، ۱۴۰۱ش.
• دعای یازدهم صحیفه سجادیه.
• شیخ طوسی، محمد بن حسن، الامالی، قم، دارالثقافه، ۱۴۱۴ق.
• عالی، مسعود، «شاه‌کلید عاقبت بخیری چیست؟»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن: ایکنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ فروردین ۱۴۰۲ش.
• «عواملی که انسان را عاقبت‌به‌خیر می‌کند»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۶ اسفند ۱۳۹۰ش.
• فلاحی، رامین، «نقش والدین در عاقبت‌به‌خیری فرزند»، مجله علوم انسانی و اسلامی در هزاره سوم، دوره ۷، شماره ۴، ۱۴۰۲ش.
• قرائتی، محسن، «خوش عاقبتی و بد عاقبتی»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درس‌هایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۵ بهمن ۱۳۸۵ش.
• قرائتی، محسن، «عاقبت‌به‌خیری»، وب‌سایت مرکز فرهنگی درسهایی از قرآن، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۶ش.
• «کلید عاقبت‌به‌خیری انسان» پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.
• کلینی، محمد بن یعقوب، کافی، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، بی‌جا، ۱۴۰۳ق.
• «مشهورترین دعاها برای عاقبت‌به‌خیری»، وب‌سایت شفقنا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ تیر ۱۳۹۸ش.
• «معنا و سند دعای اللهم افتح لنا بالخیر و اجعل عواقب امورنا الی الخیر برحمتک یا ارحم الراحمین»، پایگاه علوم اسلامی ثقلین، تاریخ بازدید: ۲۲ آذر ۱۴۰۴ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۷۴ش.
• مکارم شیرازی، ناصر، پیام امام امیرالمؤمنین، تهران، دار الکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
• منتظمی، قربان، «پایان‌های ناخوشایند: تأملی در سرنوشت بدعاقبتان و عوامل آن»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۸ بهمن ۱۴۰۳ش.
• «نقش والدین در تربیت فرزندان»، وب‌سایت بلاغ، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۳۹۹ش.