پیش‌نویس:مغز زنان

مغز زنان؛ ساختاری با انعطاف‌پذیری عصبی بالا و متأثر از تعامل پیچیده زیست‌‌شناسی و تجربه.

مغز زنان به‌عنوان یک الگوی یگانه و ثابت زیستی تعریف نشده بلکه مجموعه‌ای از ویژگی‌های ساختاری و کارکردی است که در سطح آماری و با همپوشانی گسترده با مغز مردان مشاهده می‌شود. برخی تفاوت‌های میانگین‌محور در سازمان‌دهی ارتباطات عصبی، الگوهای پردازش هیجانی و تعاملات اجتماعی در تعامل عوامل زیستی، هورمونی، رشدی و اجتماعی شکل گرفته و در طول زندگی دستخوش تغییر می‌شوند. نوسانات هورمونی در دوره‌های مختلف زندگی می‌تواند با تغییراتی در کارکردهای شناختی و هیجانی همراه باشد اما این تغییرات یکنواخت یا تعیین‌کننده تلقی نمی‌شوند. توصیف مغز زنان در ادبیات علوم اعصاب معاصر، بر طیفی پویا از الگوهای مغزی دلالت داشته که در پیوند با تجربه‌های فردی و زمینه‌های اجتماعی شکل می‌گیرند.

بازنگری علمی در باورهای رایج

با پیشرفت علوم اعصاب، بسیاری از باورهای قدیمی دربارهٔ تفاوت‌های مغزی مورد تجدید نظر قرار گرفته‌اند:

اندازه مغز و هوش

مغز زنان و مردان از نظر ساختار کلی همپوشانی گسترده‌ای داشته و تفاوت‌های مشاهده‌شده در حجم کلی مغز بیشتر با تفاوت در اندازۀ بدن ارتباط دارد. این تفاوت‌ها به‌طور مستقیم به تفاوت پایدار در هوش یا توانایی‌های شناختی عمومی منجر نمی‌شوند. در برخی متون علمی به تفاوت‌هایی در سازمان‌دهی یا چگالی سلولی اشاره شده اما این یافته‌ها یکدست نبوده و تفسیر آنها همچنان محل بحث است. از این منظر، پیوند دادن اندازه یا وزن مغز به برتری شناختی، برداشت ساده‌شده‌ای از داده‌های پیچیدۀ عصب‌شناختی به‌شمار می‌آید.

ماهیت موزاییکی مغز

مغز انسان ترکیبی از ویژگی‌های متنوع ساختاری و کارکردی بوده که در هیچ فردی به‌صورت کامل زنانه یا مردانه ظاهر نشده است. برخی ویژگی‌ها در سطح میانگین جمعیتی در یک جنس فراوانی بیشتری دارند اما در سطح فردی، این ویژگی‌ها به‌صورت درهم‌تنیده و همپوشان دیده می‌شوند. این نگاه، دوگانه‌سازی سنتی میان مغز زنانه و مردانه را محدود کرده و بر تنوع فردی تأکید دارد.

انعطاف‌پذیری عصبی و تجربۀ زیسته

مغز انسان در طول زندگی تحت تأثیر یادگیری، تعامل اجتماعی و محیط دچار تغییر می‌شود. مهارت‌های زبانی، فضایی یا اجتماعی در بستر تجربه و تمرین شکل گرفته و تفاوت در فرصت‌ها و انتظارات اجتماعی می‌تواند به تفاوت در سازمان‌دهی شبکه‌های عصبی مرتبط با این مهارت‌ها بینجامد. از این‌رو، تمایز میان نقش عوامل زیستی و عوامل اجتماعی در تفاوت‌های مغزی همواره با عدم قطعیت همراه است.

تأثیر کلیشه‌ها و تجربیات اجتماعی

بخش قابل توجهی از تفاوت‌های رفتاری در بزرگسالی در چارچوب هنجارهای فرهنگی و الگوهای تربیتی قابل توضیح است. محدود شدن یا تشویق افراد به فعالیت‌های خاص در دوران رشد می‌تواند مسیر رشد برخی توانایی‌ها را تغییر دهد. در چنین چارچوبی، تفاوت‌های مشاهده‌شده میان زنان و مردان همواره به‌معنای تفاوت‌های ذاتی مغزی تلقی نشده و اغلب بازتاب تجربه‌های اجتماعی متفاوت‌ هستند.

سیم‌کشی منحصربه‌فرد و توانمندی‌های عملکردی

در مغز زنان، ارتباطات میان نیم‌کره‌ها و هماهنگی لوب‌ها باعث افزایش توانایی‌های چندوظیفگی، حافظۀ کلامی و شناخت اجتماعی می‌شود. نواحی زبانی مغز زنان نیز گاهی فعال‌تر دیده شده‌اند اما این تفاوت‌ها کوچک و وابسته به زمینه‌ بوده و نمی‌توان ویژگی‌هایی مانند پرحرفی یا توانایی مطلق را به‌طور ذاتی به زنان نسبت داد. سایر ویژگی‌ها نیز شامل کنترل هیجانات، حساسیت به محرک‌های اجتماعی و تمایلات همدلی هستند که تحت تأثیر عوامل زیستی، هورمونی و محیطی قرار دارند.

نوسانات هورمونی و چرخهٔ قاعدگی

نوسانات هورمونی در طول چرخۀ قاعدگی با تغییراتی در کارکرد مغز زنان همراه بوده و بر تجربه‌های هیجانی، سطح انرژی و برخی جنبه‌های شناختی اثر می‌گذارد. تغییر سطح هورمون‌های زنانه می‌تواند فعالیت نواحی درگیر در تنظیم احساسات و حافظه را دستخوش نوسان کرده و این تغییرات به‌صورت تدریجی و موقتی بروز می‌یابند. با این حال، در ادبیات علمی تأکید شده که این دگرگونی‌ها، الگوهای ثابت و یکسانی نداشته و شدت و نوع آنها در میان زنان متفاوت است.
در نیمه‌های مختلف چرخه، افزایش یا کاهش هورمون‌ها با تجربه‌هایی همچون بهبود یا افت تمرکز، تغییر خلق‌وخو و میزان تحریک‌پذیری همراه دانسته شده است. در عین حال، برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهند که شواهد مربوط به تغییرات ساختاری یا حجمی مغز در این دوره‌ها محدود، وابسته به روش پژوهش و گاه متناقض بوده و نمی‌توان از آنها به نتایج قطعی دربارۀ تفاوت‌های پایدار مغزی رسید. در دورۀ یائسگی نیز کاهش نوسانات هورمونی با تغییراتی در وضعیت هیجانی و ادراک فرد از خود همراه می‌شود، اما این تغییرات تحت تأثیر عوامل روانی، اجتماعی و تجربیات فردی قرار دارند و نباید به‌عنوان ویژگی‌های زیستی همگن در نظر گرفته شوند.

مغز زنانه در روابط، عشق و مادری (سبک زندگی)

در برخی پژوهش‌های علوم اعصاب و روان‌شناسی، به تفاوت‌های آماری میان زنان و مردان در شیوه‌های ارتباط عاطفی و اجتماعی اشاره شده است. در این مطالعات، زنان در روابط نزدیک، توجه بیشتری به ارتباط کلامی و نشانه‌های غیرکلامی مانند لحن صدا و حالات چهره نشان می‌دهند، هرچند این الگوها عمومی یا ثابت تلقی نمی‌شوند و نقش عوامل فرهنگی، اجتماعی و تجربی در شکل‌گیری آنها برجسته است. همچنین تأکید می‌شود که همپوشانی رفتاری میان زنان و مردان گسترده بوده و تقسیم‌بندی دوگانۀ مغز به زنانه و مردانه ساده‌سازی بیش‌ازحد واقعیت به‌شمار می‌رود.
در زمینۀ استرس، عشق و مادری، برخی مطالعات به نقش هورمون‌ها در تنظیم هیجان و پیوند اجتماعی پرداخته‌اند اما دیدگاه‌های انتقادی، این تفاوت‌ها را وابسته به شرایط محیطی و نقش‌های اجتماعی می‌دانند. شبکه‌های عصبی درگیر در عشق و دلبستگی در زنان و مردان شباهت‌های فراوانی داشته و تغییرات مغزی مرتبط با بارداری و مادری به‌صورت فرایندهایی پویا و وابسته به تجربۀ مراقبت از کودک توصیف می‌شوند، نه به‌عنوان ویژگی‌هایی ثابت یا ذاتگرا.

پیری و مقاومت مغز زنان

مطالعات تصویربرداری مغزی نشان می‌دهد که برخی نواحی مغز زنان نسبت به مردان پایداری بیشتری در طول پیری داشته و این امر گاهی به نقش محافظتی هورمون استروژن نسبت داده شده است. با این حال، تفاوت‌های مشاهده‌شده میان دو جنس در شیوع اختلالاتی مانند آلزایمر را نمی‌توان تنها به ویژگی‌های زیستی مغز زنان نسبت داد و عواملی مانند طول عمر بیشتر، شرایط اجتماعی و دسترسی به مراقبت‌های سلامت نیز در این الگوها نقش دارند.

منابع

• اکبرزاده، علیرضا و یزدخواستی، بهجت، «تحلیل جامعه‌شناختی فرآیند شکل‌گیری کلیشه‌های جنسیتی»، اولین کنفرانس بین‌المللی روانشناسی و علوم تربیتی، 1394ش.
• بهشتیان، محمد، «مغز زنانه، چرا زن و مرد با هم تفاوت دارند؟»، وب‌سایت دکتر محمد بهشتیان، تاریخ بازدید: 5 آذر 1404ش.
• «تفاوت‌های ساختاری مغز زنان و مردان از زبان دکتر زالی»، خبرگزاری دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی شهید بهشتی تهران، تاریخ بارگذاری: 25 مهر 1400ش.
• ریپون، جینا، مغز جنسیت‌زده، به‌ترجمۀ رضا اسکندری‌آذر، تهران، خوب، ۱۴۰2ش.
• عزیزی، لیلا و دیگران، «عملکرد شناختی، سیستم‌های عصبی و هورمون‌ها در زنان مبتلا به سندرم قاعدگی»، رویش روانشناسی، شمارۀ 8، 1393ش.
• Joel, Daphna & et. Al, “sex beyond the genitalia: the human brain mosaic”, The Rockefeller University, New York, 2013.
• Ritchie, Stuart J & et. Al, “sex differences in the adult human brain: evidence from 5216 UK Biobank participants”, Cerebral Cortex, V28, Issue 8, 2018.