پیش‌نویس:بهشت غرب

بهشت غرب؛ مدینه فاضله و قبله آمال شیفتگان غرب.

«بهشت غرب»، تمدن غربی را در قالب تصویری آرمانی و کعبه آمال جلوه می‌دهد و آن را یگانه راه نجات از عقب‌ماندگی معرفی می‌کند. مواجهۀ جوامع شرقی، به‌ویژه ایران، با تمدن غربی یکی از پرچالش‌ترین مباحث تاریخ در دو قرن اخیر به شمار می‌رود. از قرن نوزدهم، مفهوم «غرب» برای بخشی از تحصیل‌کردگان و منورالفکران به «انگاره‌ای بهشت‌گونه» تبدیل شد. این تصویر که ریشه در سیاست‌های استعماری، ناآگاهی و خودتحقیری بعضی از نخبگان داشت، پیامدهایی چون خودباختگی فرهنگی و نفی هویت ملی را به دنبال آورد.

مفهوم‌شناسی

«بهشت غرب» تصویری آرمانی، بی‌نقص و ایده‌آل از تمدن غربی است که در نقطه مقابل جامعه خودی با فرهنگ بومی و باورهای دینی قرار می‌گیرد.

غرب در نگاه پژوهشگران و تاریخ‌نگاران، مفهومی چندوجهی است که می‌توان آن را از منظرهای جغرافیایی، سیاسی و تاریخی-فرهنگی مورد بررسی قرار داد. مفهوم غربِ در معنای تاریخی ـ فرهنگی آن، معمولاً به ریشه‌های تمدنی یونان باستان در حدود سده‌های ششم و هفتم پیش از میلاد بازگردانده می‌شود که در روند تحول خود، میراث روم، اقوام اروپای شمالی و سپس جوامع مهاجرنشین در آمریکای شمالی و استرالیا و حتی ژاپن را نیز دربر گرفت. از نظر برخی پژوهشگران، کشورهایی مانند چین، کره جنوبی، تایوان، هنگ کنگ و مالزی که تنها وجوهی از تمدن غربی را اقتباس کرده‌اند، در دسته غرب جای نگرفته و صرفاً از جنبه‌هایی از آن تأثیر پذیرفته‌اند.

جوامع شرقی در نخستین مواجهه گسترده خود با این حوزه تمدنی، به‌ویژه در قرن نوزدهم، دچار نوعی شیفتگی نسبت به جلوه‌های ظاهری و دستاوردهای مادی غرب شدند. در نتیجه این نگرش، غرب برای برخی افراد به‌صورت نوعی «بهشت موعود» بازنمایی شد؛ بهشتی که در آن، ساختارهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کارآمد، شهرهای مدرن، برج‌های بلند، خودروهای پیشرفته، سبک زندگی متفاوت و مردمانی آگاه‌تر و متمدن‌تر تصوّر می‌شوند.

در این انگاره، دستیابی به این وضعیت مطلوب، تنها از طریق مهاجرت یا الگوبرداری از سبک زندگی غربی ممکن دانسته می‌شود. بر پایه این تصوّر، برخی افراد با وجود برخورداری از سرمایه‌های فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی در جامعه، اما حاضر هستند برای سکونت در این فضای آرمانی، حتی به بهای کاهش منزلت اجتماعی، در آن فضای آرمانی زندگی کنند.

بعضی از مظاهر بهشت غرب

تصور غرب به عنوان «بهشت» و کمال مطلوب، در ابعاد مختلف فکری، فرهنگی، هویتی و اقتصادی جوامع شرقی بروز می‌یابد. بعضی از مظاهر و مصادیق این شیفتگی و خودباختگی عبارتند از:

وابستگی فکری و معرفتی: پذیرش مطلق و غیرانتقادی اندیشه‌های غربی و انحصار معیارهای موفقیت، عقلانیت و توسعه به استانداردهای غرب.

ازخودبیگانگی فرهنگی: تقلید در سبک زندگی، مصرف‌گرایی نمایشیِ کالاهای غربی جهت کسب تشخّص و تحقیر مؤلفه‌های هویت ملی مانند زبان و خط مادری.

مطلق‌انگاری اقتصادی و سیاسی: پندار غرب به عنوان بهشت اقتصادی دنیا و یگانه الگوی بی‌نقصِ رفاه و آزادی، توأم با نادیده‌انگاری چالش‌های درونی و پیامدهای تاریخی آن.

عوامل و زمینه‌های شکل‌گیری تصویر «بهشت غرب»

شکل‌گیری تصویر آرمانی از غرب در ذهن جوامع شرقی، محصول یک فرایند چندوجهی است.

۱. سیاست‌های استعماری:مطالعات شرق‌شناسانه از منظر بسیاری از پژوهشگران، ابزاری در خدمت استعمار و فرآیندی برای هویت‌بخشی به اروپا محسوب می‌شود. از این منظر، شکل‌گیری دانش شرق‌شناسی از سیاست‌های استعماری غرب برای تصویرسازی بهشت از غرب و یکی از سازوکارها و ابزارهای اصلی غرب برای بازنمایی خود به عنوان قطب قدرت و مظهر عقلانیت و ثروت با برترین مردمان و متمدن‌ترین نژاد بوده است.

از سوی دیگر، غرب از طریق دانش شرق‌شناسی، ملل شرق را با نگاهی تحقیرآمیز و به عنوان نماد عقب‌ماندگی و توحش بازتعریف می‌کند. این بازآفرینیِ شرق به عنوان موجوداتی بی‌منطق، مستبد و بدوی، از طریق قالب‌های متنوعی نظیر رمان‌ها، سفرنامه‌ها و گزارش‌های خبری صورت گرفته و حتی در آثار نظریه‌پردازان برجسته‌ای چون ماکس وبر و کارل مارکس نیز بازتاب یافته است.

بنابر ادعای برخی محققان، با روشن شدن ماهیت استعماری دانش شرق‌شناسی، امروزه «مطالعات قومی و منطقه‌ای» جایگزین آن شده و همان اهداف را بر عهده گرفته است؛ مؤید این ادعا، تمرکز پژوهشی دانشکده‌های مطالعات قومی و منطقه‌ای در بسیاری از دانشگاه‌های معتبر غربی بر کشورهای جهان سوم است.

۲. تصویرسازی رسانه‌ای: رسانه‌ها و فضای مجازی قدرت بالایی در جهت‌دهی به تصورات و آرمان‌پردازی‌های ذهنی ما از جهان دارند. به باور برخي كارشناسان، غربی‌ها در قالب پروژه‌های مطالعاتی و با کمک روان‌شناسان، جامعه‌شناسان و مورخان، نقاط ضعف ملت‌ها را شناسایی کرده و راه تسلط فرهنگی را از طریق تولیدات رسانه‌ای هموار می‌کنند.

فضای مجازی، با ارائۀ تصویری توریسمی و گزینشی از کشورهای غربی یکی از عوامل مؤثر در شکل‌گیری انگاره‌ی «بهشت غرب»، بوده است. یکی از بازنمایی‌های تصویری هنگام‌جستجوی اینترنتی مشاهده می‌شود که برای مثال با جستجوی واژه کانادا یا آلمان تصاویر زیبا و کارت پستالی نشان داده می‌شود اما هنگام جستجوی واژه ایران چنین چیزی مشاهده نمی‌شود.

۳. تحصیل در غرب: برخی پژوهشگران و تحلیل‌گران با اشاره به سیاست جذب نخبگانِ جوامع شرقی توسط کشورهای غربی، بر این باورند که تحصیل در غرب، علاوه بر تأمین نیازهای علمی و فنی این کشورها، نقش مهمی در وام‌دار شدن افراد به فرهنگ غربی داشته و تصویری آرمانی از آن در ذهن نخبگان شکل داده است. یکی از پیامدهای این روند و اعزام محصلان به خارج، پرورش نسلی از روشنفکران بود که با تأثیرپذیری شدید از فرهنگ غربی، نقش اصلی را در ترسیم انگاره‌ی «بهشت غرب» برای جامعه‌ی خود بر عهده گرفتند.

۴. تعمیم بی‌جا: پدیدۀ «بهشت‌انگاری غرب» از منظر روان‌شناختی، گاهی ناشی از خطای شناختی «تعمیم بی‌جا» ارزیابی می‌شود. بر اساس این تحلیل، ذهن انسان تمایل دارد موفقیت یک فرد یا جامعه در یک حوزۀ خاص را به تمامی ابعاد آن بسط دهد. در همین راستا، مشاهدۀ پیشرفت‌های کشورهای غربی در عرصه‌های صنعت و فناوری، سبب می‌شود تا افراد و جوامع متأثر از این پدیده، به‌طور ناخودآگاه این الگو را به تمامی جنبه‌های زندگی غربی از جمله مناسبات اخلاقی و فرهنگی تعمیم داده و آن‌ها را نیز کامل و بی‌نقص بپندارند.

۵. عدم شناخت صحیح از واقعیت غرب: بعضی از پژوهشگران علوم اجتماعی یکی از عوامل شیفتگی به غرب را ناآگاهی از ماهیت تاریخی آن دانسته که باعث می‌شود افراد صرفاً شیفته محصولات فرعی و ظواهر این تمدن شده و تصویری غیرواقعی و آرمانی از آن در ذهن بپرورانند. از منظر این کارشناسان، این خطای شناختی، خود را در ابعاد مختلفی نشان می‌دهد؛ برای مثال، برخی می‌پندارند که نظم اجتماعی موجود در غرب، ناشی از برتری ذاتی و ارزش‌های اخلاقی و معنوی در میان شهروندان است. در حالی که این نظم غالباً کارکردی بوده و محصول سیستم‌های نظارتی دقیق مانند دوربین‌های مداربسته و جریمه‌های سنگین مالی بوده و با خودکنترلیِ ناشی از ارزش‌ها مانند رعایت «حق‌الناس» تفاوتی ماهوی دارد. همچنین جلوه دیگر این عدم شناخت، فریبندگی آزادی‌های بی‌حدوحصر غربی است. برای افرادی که پایه‌های اصیل فرهنگی و عقیدتی در آن‌ها نهادینه نشده است، این نوع آزادی و رهاسازی غرایز، جذابیت یافته و آن را کلید سعادت می‌پندارند؛ در حالی که از نگاه بسیاری از اندیشمندان، همین رویکرد، جامعه غربی را با بحران‌های عمیق و بن‌بست‌های جدی روحی و اجتماعی مواجه کرده است.

پیامدهای انگاره‌ی «بهشت غرب»

به باور کارشناسان و پژوهشگران حوزه‌های فرهنگی و اجتماعی، شکل‌گیری انگاره‌ی «بهشت غرب» پیامدهای مخربی برای جوامع شرقی به همراه داشته است. بعضی از پیامدها عبارت است از:

خود تحقیری: در تاریخ اندیشه معاصر ایران، پدیده «تصویرِ بهشت‌گونه از غرب» اغلب با «تصویری تحقیرآمیز از جامعه ایران» همراه بوده است. بعضی شروع این پدیده را از دوره روشنفکران قاجار می‌دانند. نمونه‌های این رویکرد را می‌توان در آثار و گفتار برخی چهره‌های دوره قاجار مشاهده کرد. برای مثال، ایلچی در سفرنامه خود به فرنگ، هم‌زمان با ستایش زیبایی‌ها و رفتار غربیان، از عقب‌ماندگی ایرانیان سخن گفته و جامعه ایران را شماتت می‌کند؛ میرزا ملکم‌خان، در کنار برجسته‌کردن ویژگی‌های مثبت غرب، به تحقیر ایرانیان نیز می‌پردازد؛ حسن تقی‌زاده، فرنگی‌مآبی را راهکار پیشرفت ایران معرفی می‌کند و حاج‌علی رزم‌آرا، نخست‌وزیر وقت در دورۀ پهلوی، در مخالفت با ملی‌شدن نفت، مدعی می‌شود که مردم ایران حتی توانایی ساختن یک آفتابه را هم ندارند.

برخی محققان بر این باورند که این دوگانه‌سازی، که از دوره روشنفکران قاجار آغاز می‌شود^، پدیده‌ای سازمان‌یافته است که استعمار با خلقِ دوگانه‌ی «غربِ پیشرفته و عقلانی» در برابر «شرقِ عقب‌مانده و احساساتی»، نوعی عقده‌ی حقارت در جوامع شرقی ایجاد کرده و در جهت زمینه‌سازی برای جایگزینی فرهنگی و سیاسی غربو یا تحمیل قراردادهای استعماری بر ملت ایران عمل می‌کند.

بنابر ادعای برخی پژوهشگران، انتشار بعضی از آثارِ آسیب‌شناسانه درباره جامعه ایران، مانند کتاب «خلقیات ما ایرانیان» اثر جمالزاده و «جامعه‌شناسی خودمانی»، در همین راستا ارزیابی شده و ابزاری برای بازتولید خودتحقیری ملی در جامعه ایرانی است.

مهاجرت: مهاجرت از منظر جامعه‌شناسی، می‌تواند از عوامل متعددی نظیر انگیزه‌های اقتصادی، تحصیلی و سیاسی نشات گیرد. با این حال، در دهه‌های اخیر، شکل‌گیریِ «تصویرِ آرمانی» از جوامع غربی و رؤیای رسیدن به آن، به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های تأثیرگذار در تصمیم‌گیری برای مهاجرت شناسایی شده است. در یک مورد از مطالعه بر روی دانشجو-مهاجران ایرانی، مشاهده شد بسیاری از آنان تحت‌تأثیر تصاویر رؤیا‌گونه‌ای که در ذهن آن‌ها جای گرفته بود به غرب مهاجرت کردند.جامعه‌ای که مردمان آن به مهاجرت می‌اندیشند دچار نوعی انفعال اجتماعی می‌شود، توانایی حل مسئله از بین می‌رود و هر مسئله‌ای برای آنها به بحران تبدیل می‌شود.

غرب‌زدگی: غرب‌زدگی به معنای دلبستگی کورکورانه و نامعقول به تمدن غرب است. این شیفتگی که با اعتماد بی‌دریغ و خامی همراه است، مانع از شناخت عمیق و راهیابی به کانون محرک تفکر غربی می‌شود. از نگاه بعضی کارشناسان مطالعات فرهنگی، فرد غرب‌زده نه به تفکر غربی راه می‌یابد و نه پیوندی با میراث قومی خود دارد و به اصطلاح از آنجا رانده و از اینجا مانده می‌شود.

انکار تمدن بومی و تحقیر مؤلفه‌های دینی: بعضی تجربه‌های تاریخی نشان داده، شیفتگی به غرب باعث می‌شود افراد نه‌تنها تمدن گذشته‌ی خود مانند تمدن ایران اسلامی را انکار کنند، بلکه مظاهر دینی و فرهنگی بومی را نیز متروک بدانند. برای مثال، زبان دینی مانند عربی، ارزش خود را از دست داده و زبان‌های غربی صرفاً به دلیل تعلق به «دنیای متمدن» رواج و برتری می‌یابند.

توجیه اباحه‌گری به بهانه‌ی تجدد: تحلیلگران اجتماعی هشدار می‌دهند که یکی از تبعات خطرناک شیفتگی به غرب، ترویج ناهنجاری‌های اخلاقی و معرفی اباحه‌گری به عنوان لازمه‌ی رسیدن به مدینه‌ی فاضله‌ی غربی و پیش‌شرط همگامی با جهان متمدن است.

گسست و بیگانگی تمدن‌های غیرغربی از یکدیگر: به عقیده‌ی بعضی از پژوهشگران تاریخ تمدن، در حالی که تمدن‌های بزرگ آسیایی در گذشته ارتباط و تبادل فرهنگی پویایی با یکدیگر داشتند، اما امروزه به دلیل اینکه غرب به «کعبه‌ی آمال» تبدیل شده، این تمدن‌ها از یکدیگر بیگانه شده‌اند و یکدیگر را تنها از دریچه‌ی نگاه غرب و خاورشناسان می‌شناسند.

مصرف‌گرایی و تقلید کورکورانه: در انگاره‌ی بهشت غرب، تنها راه برون‌رفت از وضع موجود و رسیدن به پیشرفت، «تقلید مطلق از غرب» دانسته می‌شود. یکی از بارزترین نمودهای این تقلید، مصرف کالاهای غربی است؛ تا جایی که مصرف‌زدگی به مایه‌ی افتخار و نشانه‌ی تمدن تبدیل می‌گردد.

وادادگی و پرهیز از رقابت: برخی محققان و تحلیلگران بر این باورند که خودتحقیری ناشی از غرب‌زدگی، جسارت رقابت با غرب یا تلاش برای رسیدن به جایگاهی برتر را از جامعه سلب می‌کند. این وضعیت، به‌جای ترغیب به تلاش برای استقلال اقتصادی، به تسلیم در برابر فرهنگ و اقتصاد غرب می‌انجامد. مدیر یا مسؤلی که شیفتۀ غرب است، نه‌تنها تلاشی برای استقلال نمی‌کند، بلکه در مسیر به شکست کشاندن طرح‌های مبتکرانه‌ی داخلی که مغایر با الگوهای غربی باشد، سنگ‌اندازی می‌کند.

زمینه‌ساز استعمار: تحلیلگران تاریخ و سیاست تأکید دارند که نگاه خوش‌بینانه و اعتماد مطلق به غرب، زمینه‌ساز نفوذ استعمار شده و در طول تاریخ موجب گردیده تا برخی از روشنفکران، خواسته یا ناخواسته، در راستای اهداف بیگانگان عمل کنند.

مواجهه انتقادی با انگاره «بهشت غرب»

نگاه به غرب به‌عنوان «بهشت موعود»، با نقدهای جدی جامعه‌شناسان و پژوهشگران مواجه شده است. برخی منتقدان، انگاره بهشت غرب را، با ضرب‌المثل «مرغ همسایه غاز است» مقایسه کرده و معتقدند، این تصویر از «غربِ ایده‌آل»، محصولِ خودتحقیری و ناآگاهی از واقعیت‌های جوامع غربی و ضعف در سواد رسانه‌ای است.

این متخصصان در تقابل با چالش‌های انگاره‌ی بهشت غرب، ضمن ضروری دانستنِ ارتقای سواد رسانه‌ای و بازنماییِ دقیقِ چالش‌های اجتماعی، اخلاقی و تاریخیِ غرب، بر برنامه‌ریزی جهت افزایش خودآگاهی و تقویت هویت ملیو همچنین بازنماییِ دستاوردهای تمدن ایران به‌ویژه در کتاب‌های درسیتأکید می‌ورزند.

برخی از اندیشمندان در مواجهه با چالش‌های انگاره‌ی بهشت غرب، با قلمداد کردن مهاجرت به‌عنوان پاک کردن صورت مسئله و فرار از مشکلات، معتقدند راه مقابله با این انگاره، احیای تمدن نوین اسلامی از طریق تقویت مسئولیت‌پذیری اجتماعی و روحیه خودباوری و نیز پرهیز از ناامیدی و چشم امید به دیگران داشتن، است.

پانویس

منابع

آسایش، امید و دیگران، «سودای مهاجرت: میل به مهاجرت و تصویر ذهنی از غرب در تجربه دانشجو-مهاجران ایرانی»، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، سال ۱۵، شماره ۵۷، ۱۳۹۸ش.

آل احمد، جلال، غرب‌زدگی، تهران، فردوس، بی‌تا.

ابوطالبی، مهدی، ارتجاع روشنفکری بعد از انقلاب اسلامی، موسسه فرهنگی ولاء منتظر، چ۱، ۱۳۸۷ش.

اعرافی، علیرضا، وحدت حوزه و دانشگاه، قم، موسسه فرهنگی هنری اشراق و عرفان، چ۲، ۱۳۹۸ش.

بذرافشان، مرتضی، سید محمد کاظم یزدی فقیه دور اندیش: فقیه دور اندیش، قم، دفتر تبلیغات اسلامی قم، چ۱، ۱۳۷۶ش.

بلاوت، جیمز موریس، غرب چگونه غرب شد، ترجمه مرتضی مداحی، تهران، سروش، چ۱، ۱۳۹۲ش.

تربت‌زاده، مجید، «سیل «خود تحقیری» از کجا به راه افتاد؟»، وب‌سایت روزنامه قدس، تاریخ درج مطلب: ۴ مهر 1398ش.

توکلیان، جلال، «مهندس بازرگان و مقوله غرب»، مجله کیان، شماره ۳۵، ۱۳۷۵ش.

تیموری، سیدرحیم، «آسیب‌شناسی مواجهه با غرب و بازنمایی آن در رسانه»، وب‌سایت تابناک، تاریخ درج مطلب: ۳۰ مهر ۱۳۹۰ش.

ثمودی پیله‌ورد، علیرضا، خودمرکز پنداری غرب، تهران، انتشارات دانشگاه و پژوهشگاه عالی دفاع ملی و تحقیقات راهبردی، چ۱، ۱۳۹۹ش.

جعفری، حسینعلی، جلوه‌ی اهل خراسان، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی، نسیم انقلاب، چ۱، ۱۳۹۳ش.

جعفریان، رسول، «صد سالگی حوزه: مجموعه مقالات به مناسبت صد ساله شدن حوزه علمیه قم نوروز ۱۳۰۱-۱۴۰۱»، قم، نشر مورخ، ۱۴۰۰ش.

خامنه‌ای، سیدعلی، دوران جدید عالم، تهران، انتشارات انقلاب اسلامی، تهران، چ۴، ۱۳۹۸ش.

دهدار، احمد، «تأثیر شرق شناسی بر تاریخ نگاری ایران معاصر»، آموزه، شماره 6، 1383ش.

رضوانی، علی‌اصغر، نظریه‌پردازی درباره آینده جهان، قم، مسجد مقدس جمکران، چ۳، ۱۳۸۶ش.

زرشناس، شهریار، مبانی نظری غرب مدرن، قم، نشر معارف، ۱۳۹۴ش.

زرشناس، شهریار، توسعه، قم، معارف، چ۱، ۱۳۹۲ش.

شایگان، داریوش، آسیا در برابر غرب، تهران، امیرکبیر، چ۱۴، ۱۳۹۹ش.

شریعتی، علی، چه باید کرد، تهران، قلم، چ۵، ۱۳۸۰ش.

شریعتی، علی، بازگشت به خویشتن، تهران، پرتو، ۱۳۵۶ش،

عباسی، محمد، «عوامل دین‌گریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب»، معرفت، ش۱۱۶، ۱۳۸۶ش.

غلامی، رضا، «پانزده ویژگی جریان غرب‌زده در ایران و دنیای اسلام»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۷ش.

لکزایی، شریف، «علل ضعف تمدنی و عقب‌ماندگی جوامع اسلامی در اندیشه امام موسی صدر»، مطالعات بنیادین تمدن نوین اسلامی بهار و تابستان، دوره2، شماره1، 1398ش.

محمدی، محمدعلی، «خودتحقیری، علل و عوامل داخلی و درمان»، پاسدار اسلام، سال41، شماره 480، 1401ش.

موسوی، سیدنقی، «غرب‌زدگی و ریشه‌های روانی، فلسفی و تمدنی»، وب‌سایت دانشگاه فرهنگیان، تاریخ بازدید: ۲۶ اردیبهشت ۱۴۰۵ش.

یثربی، یحیی، «غرب‌زدگی چیست و غرب‌زده کیست؟»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۹ خرداد ۱۳۹۷ش.