خودباوری

خودباوری، ادراک فرد از توانایی‌ها و شایستگی‌های خویش به‌عنوان منشأ رفتار و عملکرد مؤثر.

خودباوری یک سازهٔ بنیادین روان‌شناختی است که به اطمینان فرد به ظرفیت‌های درونی خود برای رویارویی با چالش‌ها و دستیابی به اهداف اشاره دارد. این مفهوم که در روان‌شناسی با خودکارآمدی و در انسان‌شناسی اسلامی با کرامت نفس تبیین می‌شود، پیش‌شرط سلامت روان و تاب‌آوری فردی است. اگرچه اصالت این مفهوم به لایه‌های شخصیتی بازمی‌گردد، اما در سطح کلان، تجمیع خودباوری‌های فردی منجر به شکل‌گیری خودباوری ملی می‌شود. تحلیل‌گران تاریخ معاصر ایران بیان کرده‌اند که این جامعه، گذار از دوران تضعیف اعتماد به نفس ملی در عصر استعمار به تلاش برای احیای خودباوری پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران را تجربه کرده است؛ تحولی که آثار و چالش‌های آن در سبک زندگی، از الگوی مصرف تا معماری، قابل بررسی است.

تعریف خودباوری

خودباوری در لغت به معنای باور داشتن به خود است، اما در اصطلاح علوم رفتاری فراتر از خوش‌بینی به معنای ارزیابی شناختی فرد از توانایی‌هایش برای انجام یک عمل خاص است. برخلاف عزت‌نفس که به احساس ارزشمندی کلی اشاره دارد، خودباوری ناظر به توانمندی در عمل است. در روان‌شناسی شناختی، این مفهوم به اعتقاد فرد به قابلیت‌هایش برای سازماندهی و اجرای اقدامات لازم جهت مدیریت موقعیت‌های پیش رو تعریف می‌شود. در اندیشهٔ اسلامی خودباوری به معنای باور به سرمایه‌های وجودی اعطا شده از سوی خداوند و مسئولیت‌پذیری برای شکوفایی آن‌ها است. در این رویکرد، خودباوری، اعتماد به نفسِ متصل به مبدأ هستی است.

ابعاد روان‌شناختی و دینی خودباوری

خودباوری یک واقعیت روان‌شناختی است که کیفیت زندگی فرد را تعیین می‌کند. پژوهش‌های روان‌شناختی نشان می‌دهد که سطح خودباوری فرد، بر نحوۀ تفکر، احساس و انگیزش او تأثیر مستقیم دارد.

فرآیندهای روان‌شناختی

خودباوری از طریق چهار فرایند اصلی بر عملکرد انسان تأثیر می‌گذارد:

1. فرآیندهای شناختی: افراد دارای خودباوری بالا، سناریوهای موفقیت را در ذهن خود مجسم می‌کنند که این امر راهنمای عملکرد آن‌ها می‌شود. در مقابل، افراد با خودباوری پایین، بر سناریوهای شکست و خطرات تمرکز کرده و توانایی حل مسئله را از دست می‌دهند.
2. فرآیندهای انگیزشی: خودباوری تعیین می‌کند که فرد چه اهدافی را انتخاب کند، چقدر تلاش کند و در برابر موانع تا چه زمانی ایستادگی نماید.
3. فرآیندهای عاطفی: باور به توانمندی، سطح استرس و افسردگی را در مواجهه با محیط‌های دشوار کنترل می‌کند. فردی که خود را ناتوان می‌پندارد، اضطراب بالایی را تجربه می‌کند که این اضطراب، عملکرد را مختل می‌سازد.
4. فرآیندهای گزینشی: انسان‌ها محیط‌هایی را انتخاب می‌کنند که باور دارند از عهدهٔ آن‌ها برمی‌آیند. خودباوری پایین منجر به محدود شدن دایرۀ انتخاب‌ها و انزوای فردی می‌شود.

منابع شکل‌گیری خودباوری

روان‌شناسان رفتارگرا و شناختی، چهار منبع اصلی را برای شکل‌گیری و تقویت خودباوری در فرد برشمرده‌اند:

1. تجارب تسلط: مهم‌ترین منبع، تجربه‌های موفقیت‌آمیز گذشته است. غلبه بر موانع با تلاش مداوم، تاب‌آوری را افزایش می‌دهد.
2. الگوبرداری جانشینی: مشاهدهٔ افرادی شبیه به خود که با تلاش به موفقیت رسیده‌اند، باور من هم می‌توانم را تقویت می‌کند.
3. قضاوت‌های کلامی: تشویق‌های واقع‌بینانه از سوی اطرافیان مانند خانواده و مربیان، می‌تواند به‌عنوان محرک اولیه عمل کند.
4. حالات فیزیولوژیک: تفسیر فرد از تنش‌های بدنی مهم است؛ افراد خودباور، تپش قلب پیش از چالش را به عنوان هیجان آمادگی تفسیر می‌کنند، نه نشانه ناتوانی.

خودباوری در انسان‌شناسی اسلامی

در نگرش اسلامی، خودباوری فردی حاصل تعادل میان فقر ذاتی، یعنی نیاز به خدا و قدرت اعطایی، یعنی خلیفة اللهی است. برخلاف روان‌شناسی سکولار که ممکن است به تورمِ من منجر شود، خودباوری دینی بر دوپایه استوار است:

• کرامت ذاتی: انسان به دلیل نفخهٔ روح الهی، دارای کرامت ذاتی است و نباید خود را حقیر بشمارد.
• عاملیت و مسئولیت: باور به اینکه سرنوشت انسان به حکم آیهٔ لیس للانسان الا ما سعی، در گرو سعی و تلاش اوست، مانع از جبرگرایی و انفعال می‌شود.

تاریخچه و تطور مفهوم خودباوری

تحول مفهوم خودباوری از سطح فردی به سطح اجتماعی، مسیری تاریخی را طی کرده است.

تاریخچهٔ خودباوری در جهان

تا پیش از رنسانس، در بسیاری از مکاتب غربی و شرقی، انسان مقهور سرنوشت یا نیروهای ماورایی پنداشته می‌شد. با ظهور اومانیسم و در دوران روشنگری، عاملیت انسان محوریت یافت. اما صورت‌بندی علمی این مفهوم در قرن بیستم و با عبور از رویکردهای جبرگرایانه، مانند روانکاوی فروید و رفتارگرایی رادیکال رخ داد. ظهور روان‌شناسی انسان‌گرای مزلو و راجرز و سپس نظریهٔ شناخت اجتماعی، انسان را موجودی فعال، انتخاب‌گر و توانمند در تغییر محیط معرفی کرد.

تاریخچهٔ خودباوری در ایران

در تاریخ‌نگاری رسمی پس از انقلاب اسلامی ایران، دوران قاجار و پهلوی اغلب به‌عنوان دوره‌ای توصیف می‌شود که در آن، مواجهه با مدرنیتۀ غربی منجر به تضعیف اعتماد به نفس ملی شده است. روشنفکرانی همچون جلال آل احمد با طرح مفهوم غرب‌زدگی، نوسازی‌های آن دوره را تقلیدی و فاقد ریشه‌های بومی می‌دانستند. در مقابل، وقوع انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش از سوی رهبران و نظریه‌پردازان جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان نقطه عطفی برای بازگشت به خویشتن و احیای خودباوری معرفی می‌شود. در این گفتمان، دستاوردهای نظامی و هسته‌ای دهه‌های اخیر به‌عنوان نشانگرهای عینیِ گذار از وابستگی به استقلال تفسیر می‌شوند، هرچند برخی منتقدان بر لزوم تفکیک میان پیشرفت‌های حاکمیتی و احساس عمومی جامعه تأکید دارند.

امتداد اجتماعی خودباوری

به باور متخصصان، خودباوری پدیده‌ای برخاسته از توسعهٔ فرهنگی جامعه و مؤثر در شکل‌گیری هویت فرهنگی آن است؛ از جمله:

مصرف

برخی پژوهشگرانِ رفتار مصرف‌کننده، ترجیح کالاهای خارجی نسبت به داخلی حتی در شرایط کیفیت برابر را نشانه‌ای از ضعف اعتماد به تولید ملی می‌دانند. در جامعه‌ای که این باور وجود داشته باشد، کالای خارجی به‌عنوان نماد منزلت مصرف می‌شود. برخی اقتصاددانان معتقدند این رفتار چرخه‌ای نامطلوب ایجاد می‌کند که در آن عدم خرید کالای ایرانی منجر به تضعیف تولیدکننده می‌شود و تضعیف تولید، کیفیت را کاهش می‌دهد و این کاهش کیفیت، دوباره باور به ناتوانی داخلی را تقویت می‌کند. در مقابل، در گفتمان‌های اقتصادی ایران نظیر اقتصاد مقاومتی، بر مصرف کالای داخلی به‌عنوان راهکاری برای تقویت اقتصاد تأکید شده است.

معماری

رواج سبک‌های معماری نئوکلاسیک موسوم به نمای رومی در شهرهای ایران، دیدگاه‌های متناقضی را برانگیخته است. از منظر معماران سنت‌گرا و برخی نهادهای نظارتی، این سبک با اقلیم و هویت معماری ایرانی اسلامی ناهمخوان است و گسترش آن نشانه‌ای از تغییر در ذائقهٔ فرهنگی تلقی می‌شود. در سوی دیگر، اقبال بازار مسکن و کارفرمایان شخصی به این سبک، نشان می‌دهد که بخشی از جامعه این نوع معماری را نمادی از تجمل و رفاه می‌داند؛ بنابراین، آنچه از نگاه منتقدان فرهنگی گسست هویتی نامیده می‌شود، ممکن است از نگاه مصرف‌کننده صرفاً یک انتخاب زیبایی‌شناختی یا اقتصادی برای نمایش جایگاه طبقاتی باشد.

زبان

استفاده از واژگان انگلیسی در مکالمات روزمره یا تابلوهای تجاری، از دیدگاه فرهنگستان زبان و ادب فارسی و برخی فعالان فرهنگی، تهدیدی برای هویت زبانی محسوب می‌شود. در این رویکرد، خودباوری زبانی به معنای پاسداشت زبان فارسی به‌عنوان یک رکن هویتی و پرهیز از تغییرات زبانیِ ناشی از غلبه فرهنگ دیگری است.

تعامل با اتباع غیر ایرانی

نوع برخورد بدنهٔ جامعه با اتباع غیر ایرانی، سنجه‌ای دیگر برای خودباوری است. گاه مشاهده می‌شود که در مواجهه با توریست‌های غربی، نوعی رفتار اغراق‌آمیز در احترام وجود دارد، در حالی که گزارش‌هایی از برخوردهای نامناسب با اتباع کشورهای همسایه نیز وجود دارد. طبق آموزه‌های اسلامی، اصل عزت، مستلزم برخورد محترمانه و برابر با همهٔ انسان‌ها و پرهیز از خودباختگی در برابر قدرت‌های جهانی یا رفتارهای تبعیض‌آمیز با دیگر اقوام است.

بازنمایی رسانه‌ای

مقامات و تحلیلگران امنیتی ایران، تمرکز رسانه‌های فارسی‌زبان خارج از کشور بر چالش‌های داخلی را مصداقی از جنگ شناختی می‌دانند که هدف آن تضعیف امید و خودباوری عمومی است. طبق این تحلیل، بزرگ‌نمایی مشکلات منجر به شکل‌گیری احساسی می‌شود که لزوماً با واقعیت‌های آماری منطبق نیست. در مقابل، پژوهشگران ارتباطات بر این باورند که نادیده گرفتن کارکردهای نظارتی رسانه و تقلیل انتقادات به توطئهٔ خارجی، می‌تواند اعتماد عمومی به رسانه‌های داخلی را کاهش دهد. از این منظر، ارتقای سواد رسانه‌ای ابزاری است که مخاطب را قادر می‌سازد تا میان نقد سازنده و جریان‌سازی‌های سیاسی تمایز قائل شود، بدون آنکه واقعیتِ مشکلات اجتماعی انکار گردد.

چالش‌های خودباوری

خودباوری اگرچه نیروی محرک پیشرفت است، اما در صورت برداشت‌های نادرست یا عدم تعادل، می‌تواند به آسیب‌های فردی و اجتماعی منجر شود:

• توهم دانایی: در سطح فردی، اعتماد به نفس کاذب و بدون مهارت، منجر به پدیده‌ای می‌شود که در روان‌شناسی به اثر دانینگ-کروگر معروف است. در این حالت، فرد به دلیل عدم دانش کافی، قادر به تشخیص ناتوانی خود نیست و با تصمیمات اشتباه، به خود و دیگران آسیب می‌زند. این امر تفاوت ماهوی با خودباوری حقیقی دارد که مبتنی بر شناخت دقیق نقاط قوت و ضعف است.
• کمال‌گرایی منفی و اضطراب: فشار بیش از حد بر توانستن و مسئولیت فردی، بدون در نظر گرفتن موانع محیطی، می‌تواند منجر به اضطراب و احساس گناه در افراد شود. روان‌شناسان بر این باورند که خودباوری سالم، واقع‌بینانه است و محدودیت‌های انسانی را می‌پذیرد.

موانع و راهکارهای تقویت خودباوری

با وجود رشد شاخص‌های توسعه در حوزه‌های دفاعی و علمی، پژوهش‌های جامعه‌شناختی بر وجود شکاف میان دستاوردهای کلان و سبک زندگی عمومی تأکید دارند. در متون آسیب‌شناسی فرهنگی، عوامل زیر به عنوان موانع تقویت خودباوری عمومی برشمرده شده و راهکارهایی برای آن پیشنهاد شده است:

نظام آموزشی حافظه‌محور

در بعد فردی، تمرکز نظام آموزشی بر محفوظات و نمره‌گرایی به جای مهارت‌محوری، از عوامل تضعیف خودکارآمدی معرفی می‌شود. استدلال می‌شود که این شیوه با ایجاد فاصله میان دانش نظری و توانمندی عملی، مانع از شکل‌گیری احساس توانایی در فارغ‌التحصیلان می‌گردد. تغییر رویکرد مدارس به سمت آموزش‌های مهارت‌محور و پروژه‌محور که در آن دانش‌آموز طعم موفقیت در انجام کارهای عملی را بچشد، برای تقویت خودباوری فردی ضروری دانسته می‌شود.

ساختار اقتصادی

اقتصاددانان نهادگرا تأثیر ساختارهای رانتی بر روان‌شناسی اجتماعی را مورد بررسی قرار داده‌اند. طبق این دیدگاه، در نظام‌هایی که کسب جایگاه اجتماعی تابعی از روابط و نه شایستگی فردی باشد، همبستگی میان تلاش و موفقیت در ذهنیت عمومی تضعیف شده و زمینه برای بروز درماندگی آموخته‌شده فراهم می‌شود. به باور متخصصان، شفافیت اقتصادی و تضمین رقابت برابر، به افراد جامعه این اطمینان را می‌دهد که تلاش آن‌ها بی‌نتیجه نیست؛ این باور، زیربنای خودباوری اقتصادی است.

تغییر گروه‌های مرجع

جامعه‌شناسان فرهنگی به تغییر الگوی گروه‌های مرجع از مفاخر علمی-ملی به چهره‌های سلبریتی اشاره دارند. بررسی‌ها نشان می‌دهد که عدم انطباق شیوه‌های معرفی مفاخر با الگوهای مصرف رسانه‌ای نسل جدید، موجب گرایش به الگوهای فرهنگ عامه شده است. کارشناسان، بازتعریف قهرمانان واقعی در قالب‌های هنری مدرن و تسهیل تعامل نوجوانان با نخبگان موفق را موجب بازسازی تصویر ذهنی ما می‌توانیم می‌دانند.

منابع

• اصغری، محمود، اهمیت تولید داخلی در اقتصاد مقاومتی از منظر مقام معظم رهبری، در پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، سال بیست و سوم، شمارة ۴، پیاپی ۱۱۵، زمستان ۱۳۹۶ش.
• اندر مصائب مهاجران افغان در ایران، روزنامة دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۲۲ شهریور ۱۳۹۵ش.
• اورسکید، گی‌یر، به دنبال اسکینر و یافتن فروید، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: سپتامبر ۲۰۰۷م.
• آرتینو جونیور، آنتونی آر، خودکارآمدی تحصیلی: از نظریة آموزشی تا عمل آموزشی، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آوریل ۲۰۱۲م.
• آل احمد، جلال، غرب‌زدگی، تهران، فردوس، فرهنگ روز، چاپ یازدهم، ۱۳۹۶ش.
• بلاسی، ام لا و همکاران، «خودکارآمدی به عنوان یک سازه توسعه مثبت جوانان: یک بررسی مفهومی»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ۲۹ آوریل ۲۰۱۲م.
• بندورا، آلبرت، به سوی روان‌شناسی عامل انسانی، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ژوئن ۲۰۰۶م.
• بندورا، آلبرت، خودکارآمدی: به سوی یک نظریه یکپارچه برای تغییر رفتار، وب‌سایت APA PsycNet، تاریخ درج مطلب: ۱۹۷۷م.
• چگونگی برخورد با گردشگران خارجی/ از ممنوعیت سلفی گرفتن با آن‌ها تا کنار گذاشتن تعارف و احترام بیش از اندازه، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ بهمن ۱۴۰۰ش.
• چه کسی گفت ایرانی‌ها نمی‌توانند لولهنگ هم بسازند؟، خبرگزاری میزان، تاریخ درج مطلب: ۱ فروردین ۱۳۹۵ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، اقتصاد مقاومتی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: ۴ آذر ۱۴۰۴ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، دستاوردهای انقلاب اسلامی، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۳۹۵ش.
• خامنه‌ای، سیدعلی، شعار ما می‌توانیم، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: ۴ آذر ۱۴۰۴ش.
• خانعلی‌زاده، مهدی، رسانه‌های جدید را به رسمیت بشناسیم، وب‌سایت پژوهشکدهٔ تحقیقات راهبردی مجمع تشخیص مصلحت نظام، تاریخ درج مطلب: ۲۰ آذر ۱۳۹۹ش.
• خمینی، روح‌الله، صحیفه امام، تهران، مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ پنجم، ۱۳۸۹ش.
• خوشنویس، ناهید، سواد رسانه‌ای، سازوکار مقاومت در برابر تهاجم رسانه‌ها، در نشریهٔ روابط عمومی، شمارهٔ ۷۲، خرداد و تیر ۱۳۸۹ش.
• دنبلی، سارا و همکاران، بازشناسی مؤلفه‌های هویت‌بخش منظر شهری در شهرهای ایرانی-اسلامی - مطالعة موردی تهران، در فصلنامة نقش جهان، دورة ۸، شمارة ۴، پیاپی ۲۴، زمستان ۱۳۹۷ش.
• رحیمی، حسن، نفی رانتیریسم در نهج‌البلاغه، در فصلنامهٔ پژوهش‌های نهج البلاغه، دورهٔ ۲، شمارهٔ ۶، پیاپی ۶، شهریور ۱۳۹۳ش.
• صدری‌فر، نبی‌اله و مولوی، محمد، مقدمات و الزامات ایجاد تمدن نوین اسلامی، در فصلنامهٔ علمی مطالعات الگوی پیشرفت اسلامی ایرانی، دورهٔ ۹، شمارهٔ ۲، پیاپی ۱۸، تابستان ۱۴۰۰ش.
• روستا، فاطمه و یاراحمدی، علی، «خودکارآمدی و رفتارهای ارتقاء دهنده سلامت زنان سنین باروری شهر شیراز در سال ۱۳۹۲»، در مجلهٔ دانشگاه علوم پزشکی ایلام، دورهٔ ۲۴، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۵ش.
• رحمانی، مریم، «کارآموزان پزشکی و اثر دانینگ-کروگر: وقتی نمی‌دانند چه چیزهایی را نمی‌دانند»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: اکتبر ۲۰۲۰م.
• عبادیان، محمود، جبر و اختیار در اندیشه اسپینوزا، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۲ش.
• عباسی، محمد، عوامل دین‌گریزی و گرایش جوانان به فرهنگ غرب، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۶ش.
• عطاردی، محمدرضا و زیبنده، حسین، تحلیل تطبیقی ـ تاریخی چگونگی مواجهه ایرانیان با فناوری‌های نوظهور در تاریخ معاصر و تأثیر آن بر نظام خط‌مشی‌گذاری کشور (موردهای مطالعه: قاجاریه و پهلوی)، در نشریة دانش سیاسی، دورة ۱۷، شمارة ۲، پیاپی ۳۴، مهر ۱۴۰۰ش.
• عاشوری، حسین و خوش‌نیت، غلامرضا، جایگاه خودباوری در پیشرفت جامعه اسلامی از دیدگاه آیات و مقام معظم رهبری (حفظه الله)، وب‌سایت یازدهمین همایش علمی پژوهشی علوم تربیتی و روان‌شناسی، آسیب‌های اجتماعی و فرهنگی ایران، تاریخ درج مطلب: ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۴ش.
• علیزاده، فرشته و قطبی، ثریا، خودباوری در روایات امام علی (ع)، در نشریة مشکوة، دورة ۴۲، شمارة ۱، پیاپی ۱۵۸، ۱۴۰۲ش.
• فضلی‌نژاد، سیف‌الله و احمدیان، مرتضی، اقتصاد رانتی در ایران و راه‌های برون رفت از آن، در مجلهٔ اقتصادی، دورهٔ ۱۰، شمارهٔ ۱۱ و ۱۲، بهمن و اسفند ۱۳۸۹ش.
• قهرمانی، عباس، فواید جنگ ۸ ساله ایران و عراق، وب‌سایت مرکز اسناد، تحقیقات و نشر معارف دفاع مقدس و مجاهدت‌های سپاه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۴۰۳ش.
• کالاه، جی‌فورد و همکاران، «لنز کامل: کمال گرایی و توسعه خودکارآمدی ریاضی نوجوانان اولیه»، وب‌سایت PubMed، تاریخ درج مطلب: ۱۹ سپتامبر ۲۰۲۲م.
• کریمی، محمد، «خود باوری فرهنگی در سیره و اندیشهٔ امام خمینی (ره)؛ راهبردها و راهکارها»، پرتال امام خمینی (ره)، تاریخ درج مطلب: ۲۴ مرداد ۱۳۹۷ش.
• کوچکزائی، مصطفی و همکاران، بررسی سلبریتی‌سازی در رسانه و بحران هویت نوجوان در جامعه، در جامعه فرهنگ رسانه، دورهٔ ۷، شمارهٔ ۲۹، زمستان ۱۳۹۷ش.
• لیاقت‌دار، محمدجواد و ماهینی، فاخته، بررسی دو رویکرد حافظه‌محور و اندیشه‌محور؛ به روش‌های آموزش با تأکید بر روایات منقول از امام علی (ع)، در اسلام و پژوهش‌های تربیتی، شمارهٔ ۱، پیاپی ۹، بهار و تابستان ۱۳۹۲ش.
• مجتهدی، کریم، استفاده از لغات بیگانه باید قدغن شود، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله العظمی خامنه‌ای، تاریخ بازدید: ۲۷ شهریور ۱۳۹۵ش.
• محمودی، سیدعلی، روشنگری چیست؟، وب‌سایت پرتال جامع انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۲ش.
• ممنوعیت فراموش‌شده؛ خیابان‌ها ویترین اسامی و واژه‌های بیگانه، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۶ مهر ۱۴۰۴ش.
• معرفی کتاب خودباوری؛ سبک زندگی توحیدی و موفقیت الهی | اثر دکتر محمدتقی فعالی، وب‌سایت مؤسسهٔ فرهنگی هنری سبک زندگی آل یاسین، تاریخ درج مطلب: ۹ تیر ۱۴۰۴ش.
• میرمرعشی، انوشه، مواریث مکتوب، از دوره طلایی تمدن اسلامی، وب‌سایت پژوهشکدة تاریخ معاصر، تایخ درج مطلب: ۳۰ آذر ۱۴۰۱ش.