پیش‌نویس:روز وحدت حوزه و دانشگاه

روز وحدت حوزه و دانشگاه؛ نماد هم‌پیمانی علم و دین برای پیوند تخصص، اخلاق و حل مسائل جامعه.

روز وحدت حوزه و دانشگاه، همزمان با 27 آذرماه، برگزار می‌شود. هدف اصلی این روز، پیوند زدن دانش روز و تخصص‌های علمی با ارزش‌های اخلاقی و دینی بوده تا نخبگانِ هر دو نهاد بتوانند با همکاری هم، گرهی از مشکلات واقعی جامعه باز کنند.

معرفی

روز وحدت حوزه و دانشگاه یکی از مناسبت‌های رسمی در تقویم جمهوری اسلامی ایران است که هر ساله در بیست و هفتم آذرماه برگزار می‌شود. این روز هم‌زمان با سالگرد شهادت محمد مفتح در سال ۱۳۵۸ش است که از چهره‌های فعال در پیوند میان روحانیون و دانشگاهیان به‌شمار می‌رفت.

تاریخچه

در سنّت آموزشی ایران کهن و در مراکزی مانند نظامیه‌ها، علوم دینی و علوم تجربی به‌صورت هم‌زمان و یکپارچه تدریس می‌شدند. با این حال، با ورود علوم جدید و تأسیس نهادهای آموزشی مدرن نظیر دارالفنون و سپس دانشگاه تهران در دوره‌های قاجار و پهلوی، گسستی میان آموزش‌های جدید و معارف دینی پدید آمد که به تقابل میان نهادهای سنت و مدرنیته و توسعۀ الگوی سکولار در نظام آموزشی انجامید. این جدایی دو علت عمده داشت: از یک‌سو بدبینی برخی علمای دینی به علوم جدید به‌دلیل ترویج آنها توسط دولت‌های غربی و نفوذ سیاست‌های غیردینی که سبب روگردانی حوزه‌ها از دانش‌های روز شد و از سوی دیگر شکل‌گیری دانشگاه‌ها بر مبنای الگوی غربی قرن نوزدهم و طرد دین از عرصۀ مدیریت جامعه که به بی‌توجهی به پیشینه‌های معنوی انجامید.

با این حال، در دوران مبارزات پیش از انقلاب ۱۳۵۷ش، نخستین زمینه‌های تقریب عملی با برگزاری همایش‌ها و تجمع‌های مشترک میان طلاب و دانشجویان در مراکزی مانند دانشگاه تهران شکل گرفت. در این برهه، چهره‌هایی همچون مرتضی مطهری، محمد حسینی بهشتی، محمدجواد باهنر و محمد مفتح با نگارش مقالات و حضور فعال در محیط‌های دانشگاهی، مسیر ارتباطی دو نهاد را هموار ساختند. همچنین در میان جریان‌های فکری، موضوع نحوۀ حضور دین در اجتماع محل بحث بود؛ از جمله نقدهای علی شریعتی به کارکردهای اجتماعی روحانیت و پاسخ‌های امام خمینی که بر لزوم پیوند علم و ایمان تأکید می‌کرد. در کنار این مباحث نظری، اقدامات انقلابی نظیر اقامۀ نماز عید فطر قیطریه در سال ۱۳۵۷ش و تحصن در مسجد دانشگاه تهران به رهبری چهره‌هایی مانند محمد مفتح، زمینه‌ساز تقریب عملی حوزویان و دانشگاهیان شد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی، سالگرد شهادت محمد مفتح با پیشنهاد و تأیید روح‌الله خمینی به‌عنوان روز وحدت حوزه و دانشگاه نام‌گذاری شد. این نام‌گذاری علاوه بر پاسداشت اقدامات علمی و مبارزاتی محمد مفتح، با هدف بسترسازی برای هم‌فکری دو قشر اندیشمند، ارزیابی سالانه روش‌های علمی، همراه ساختن دانش با اخلاق جهت جلوگیری از علم‌گرایی صرف و نیز حفظ هویت بومی در برابر نفوذ ارزش‌های غربی صورت گرفت.

ابعاد و محورهای یادبود

در ادبیات رسمی جمهوری اسلامی ایران، مفهوم وحدت حوزه و دانشگاه به‌معنای یکسان‌سازی رشته‌های تحصیلی یا ادغام اداری این دو نهاد نیست بلکه حوزه و دانشگاه به‌عنوان دو بال از یک مجموعۀ علمی و معنوی واحد برای دستیابی به جامعه‌ای مستقل و الگو تعریف می‌شوند. پروژۀ وحدت حوزه و دانشگاه بیشتر در دو ساحت دنبال می‌شود: ساحت بنیادین که بر گفت‌وگوی فلسفی میان علم و دین، تبیین مبانی هستی‌شناختی علوم انسانی و جهت‌دهی دانش بر اساس عقلانیت دینی تمرکز دارد و ساحت کاربردی که هدف آن هم‌افزایی دو نهاد برای حل چالش‌های واقعی و پاسخ‌گویی به نیازهای مادی و معنوی جامعه است. محورهای اصلی که در برنامه‌ها و یادبودهای این مناسبت مورد تأکید قرار می‌گیرند عبارت‌اند از:

1. تلفیق دانش‌ تخصصی و معارف دینی: ایجاد پیوند میان علوم تجربی، انسانی و فنی با ارزش‌های اخلاقی؛ به‌گونه‌ای که حوزه مرکز شناخت معارف اسلامی و دانشگاه مرکز تحلیل پدیده‌های طبیعی و علوم تجربی شناخته می‌شود.
2. تبادل امتیازات آموزشی و اخلاقی: انتقال سنت‌های اصیل اخلاقی و زهد حوزوی به دانشگاه و در مقابل، بهره‌گیری حوزه از دیدگاه‌های نو، وسعت بینش و روش‌های جدید پژوهشی دانشگاه.
3. تربیت نخبگان متعهد: پرورش متخصصانی در رشته‌های مختلف که علاوه بر دانش روز، از معارف دینی برخوردار بوده و توانایی مواجهه با مسائل اجتماعی، فرهنگی و خانوادگی را داشته باشند.
4. همکاری‌های آموزشی و پژوهشی: راه‌اندازی رشته‌ها و مراکز پژوهشی مشترک، تبادل روش‌های تدریس، تدوین کتب علوم انسانی کاربردی توسط دانشگاه برای حوزه و تأمین اساتید معارف و مبلغان توسط حوزه برای محیط‌های دانشگاهی.

چالش‌ها و اقدامات پیشنهادی

در مسیر تحقق اهداف تعیین‌شده برای این مناسبت، چالش‌ها و موانع متعددی شناسایی شده است:

1. عوامل بیرونی و فکری: تلاش رسانه‌های بیگانه برای ایجاد بی‌اعتمادی میان دانشجویان و روحانیون، تسلط گفتمان انزواطلبی در برخی بخش‌های حوزوی و سکولاریسم در برخی بخش‌های دانشگاهی.
2. موانع ساختاری و اجرایی: تقلیل اقدامات عملی به همایش‌های سالانه، کاهش خروجی‌های کاربردی، سیاست‌زدگی علم و دین، محدود شدن همکاری‌ها به تدریس متقابل استادان به جای تحول در متون درسی، نفوذ مدرک‌گرایی در حوزه‌ها و ناآگاهی بدنه دو نهاد از ظرفیت‌های یکدیگر.

برای مواجهه با این آسیب‌ها، محورها و برنامه‌های زیر در دستور کار مسئولان قرار گرفته است:

1. ایجاد ستاد وحدت حوزه و دانشگاه در وزارت علوم و تدوین منشور وحدت برای سیاست‌گذاری منسجم.
2. راه‌اندازی دفاتر همکاری حوزوی در دانشگاه‌های معتبر جهت ارائۀ مشاوره و اجرای برنامه‌های فرهنگی.
3. بهره‌گیری از دیپلماسی رسانه‌ای برای انعکاس پیوند علم و دین و تقویت ارتباط حوزه با آموزش و پرورش.
4. کاربردی کردن دروس خارج حوزه، بازنگری متون درسی بر اساس نیازهای روز و اجتناب از برنامه‌های غیرکاربردی.

دستاوردها و کارکردهای اجتماعی

در دهه‌های پس از نام‌گذاری این روز، ساختارهای رسمی گوناگونی برای پیگیری ارتباط دو نهاد ایجاد شد. تأسیس نهاد نمایندگی مقام رهبری در دانشگاه‌ها، راه‌اندازی پژوهشگاه‌های مشترک، شکل‌گیری رشته‌های تلفیقی، استفاده از ابزارهای فناوری در آموزش‌های حوزوی و تشکیل دبیرخانۀ دائمی همکاری حوزه و دانشگاه از دستاوردهای عملی این رویکرد است. همچنین، مشارکت حوزویان و دانشگاهیان در مسئولیت‌های اجتماعی و ارائۀ خدمات بهداشتی و عمومی، از دیگر جلوه‌های این پیوند به‌شمار می‌رود.

از منظر دیدگاه‌های رسمی، حوزۀ علمیه متکفل پاسخ‌گویی به حیات معنوی و دانشگاه متکفل سامان‌دهی به حیات مادی، معیشت و سلامت جامعه است. هدف نهایی، تبدیل دانش دینی به زیربنای معرفتی برای علوم مختلف است تا فناوری و علوم تجربی در مسیر نیازها و ارزش‌های جامعه به‌کار گرفته شوند.

عالمان و نخبگان این دو نهاد وظیفه دارند به آگاهی‌بخشی اجتماعی، تبیین حقایق و شناسایی مخاطرات جامعه بپردازند. زمینه‌سازی برای آزاداندیشی، نظریه‌پردازی، نقد علمی، احیای سنت‌های اصیل تعامل علم و دین و حضور مشترک در بحران‌های اجتماعی از مهم‌ترین رسالت‌های حوزه و دانشگاه به شمار می‌رود.