پیش‌نویس:حضرت معصومه

حضرت معصومه (ع)؛ دختر امام موسی بن‌جعفر و نجمه‌خاتون و خواهر امام رضا.

فاطمه معصومه (ع) با نام اصلی فاطمه، دارای القاب فراوانی همانند معصومه و کریمه اهل‌بیت می‌باشد. ایشان پس از مهاجرت به سال ۲۰۱ق به ایران، در ساوه بیمار شدند. سپس به قم نقل مکان کرده و در همان‌جا از دنیا رفتند و به خاک سپرده شدند. در ایران، سالروز تولد حضرت معصومه به‌عنوان روز دختر نام‌گذاری شده است.

زندگی‌نامه

فاطمه، ملقب به معصومه، دختر امام موسی بن‌جعفر، خواهر علی‌بن موسی الرضا و عمه امام جواد است. در منابع آمده است که مادر ایشان، نجمه‌خاتون، از زنان پارسا و دانشمند بود. نجمه‌خاتون در سال ۱۴۸ق فرزندش علی بن‌موسی الرضا را به دنیا آورد و در ۱ ذی‌القعده سال ۱۷۳ق، پس از ۲۵ سال، صاحب دختری به نام فاطمه معصومه شد. پیش از این، امام جعفرصادق به ولادت او بشارت داده بود.

برخی تحقیقات تاریخی، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی بن‌جعفر، از چهار دختر آن حضرت به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کرده است. علامه محمدباقر مجلسی در بحارالانوار از فواطم اربعه نام برده است. حضرت معصومه همان فاطمه کبری است. بر اساس نقل‌های تاریخی، او در ۱۰ یا ۱۲ ربیع‌الثانی سال ۲۰۱ قمری، در مسیر هجرت به خراسان، بیمار شدند و به خادم خود فرمودند مرا به قم به خانه موسی خزرج بن‌سعد اشعری ببرید. وقتی آن حضرت را به قم بردند، از دنیا رفت و در زمینی که موسی در بابلان داشت، به خاک سپرده شدند.

القاب حضرت معصومه

لقب معصومه بر پایه روایتی منسوب به امام رضا که در کتاب زاد المعاد نقل شده است، برای حضرت معصومه به‌کار رفته است. همچنین لقب کریمه اهل‌بیت بر اساس گزارشی از خوابی منسوب به سید محمود مرعشی نجفی رواج یافته است. این دو لقب از القاب شناخته‌شده وی به‌شمار می‌آید. همچنین القاب متعددی برای او ذکر شده است که از جمله شناخته‌شده‌ترین آن‌ها می‌توان به حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و اخت‌الرضا اشاره کرد. این القاب در زیارت‌نامه‌ای نقل شده‌اند که در منابع تاریخی ـ روایی، از جمله کتاب انوار المشعشعین، ثبت شده است.

منزلت حضرت معصومه

امام جواد در روایتی در مورد زیارت فاطمه معصومه در قم فرمودند؛ «مَنْ زارَها عارِفاً بِحَقِّها فَلَهُ الْجَنَّةُ؛ کسی که با معرفت به [مقام] او (فاطمه معصومه)، را زیارت کند، بهشت برای او است». همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا، زیارت حضرت معصومه در قم، هم‌سان زیارت آن حضرت دانسته شده است. این سخن، همراه با باور ریشه‌دار شیعیان به منزلت والای وی، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهره‌مندی ایشان از مقام عصمت است. این باور در سیرهٔ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و به‌کارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا است.

پیش از این نیز، امام جعفر صادق به دفن بانویی از خاندان پیامبر در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را بهشت برشمرده بودند: «مَنْ زارَها وَ جبت لَهُ الْجَنَه». برخی پژوهشگران دینی این روایت را گواهی بر عظمت و مقام رفیع حضرت معصومه به‌شمار آورده‌اند. بر پایه روایت دیگری از آن امام، شفاعت حضرت معصومه همگانی بوده و همه شیعیان به یُمن او، وارد بهشت خواهند شد.

ازدواج فاطمه معصومه

بر اساس منابع تاریخی، حضرت فاطمه معصومه (س) ازدواج نکردند. پژوهشگران دلایل متعددی را برای این موضوع بررسی کرده‌اند که از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

وصیت امام موسی بن‌جعفر

در وصیت‌نامه امام موسی کاظم تصریح شده است که ازدواج دختران ایشان تنها با اذن و اجازه امام رضا، جایز است. این وصیت که جانشینی امام رضا را به وضوح اعلام می‌کند، می‌تواند یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج حضرت معصومه باشد.

نیافتن هم‌کفو

با در نظر گرفتن روایتی از پیامبر اکرم که فرموده‌اند: ازدواج از سنت من است، روشن است که امام رضا و حضرت معصومه نمی‌توانسته‌اند با اصل ازدواج مخالف باشند. از این رو، برخی اندیشمندان بر این باور هستند که حضرت معصومه در مرتبه‌ای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشتند که یافتن همسری در خور و هم‌شأن ایشان در آن دوران میسر نبوده است.

شرایط سیاسی دوره هارون‌الرشید و مأمون

برخی محققین تاریخی معتقدند فضای خفقان‌آور و سرکوبگرانه دوران حکومت هارون‌الرشید و به ویژه زندانی بودن امام کاظم، به گونه‌ای بود که نزدیکی به خاندان امامت، خطری بزرگ محسوب می‌شد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که با ازدواج با دختران امام کاظم، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.

هجرت به ایران

به‌گفتۀ منابع تاریخی مأمون، خلیفه عباسی، با هدف نظارت و کنترل نزدیک‌تر بر امام رضا، ایشان را از مدینه به خراسان فرا خواند. امام رضا این دعوت را به ناچار پذیرفته و در سال ۲۰۰ق رهسپار ایران شدند. پس از آن، امام در نامه‌ای از خواهر خود، حضرت فاطمه معصومه (س)، درخواست کردند تا به سوی او بیاید. حضرت معصومه نیز در سال ۲۰۱ق به قصد خراسان، مدینه را ترک گفتند. در مسیر سفر، کاروان ایشان به شهر ساوه رسید. بنا بر منابع تاریخی، مردم ساوه در آن زمان از مخالفان سرسخت خاندان پیامبر بودند. با ورود کاروان حضرت معصومه، گروهی از اهالی ساوه به همراهان ایشان حمله کرده و درگیری سختی رخ داد که منجر به شهادت تعدادی از برادران و برادرزادگان حضرت شد. این واقعه تأثیری عمیق بر ایشان گذاشت و به شدت دچار اندوه و بیماری شدند. در روایتی دیگر نیز اشاره شده است که ایشان در ساوه مسموم شدند.

هنگامی که حضرت معصومه دریافتند تا شهر قم حدود ده فرسخ (معادل ۶۰ کیلومتر) فاصله دارد، درخواست کردند که ایشان را به آن شهر منتقل کنند. در قم، در خانه موسی بن خزرج اشعری از اصحاب امام رضا ساکن شدند و آنطور که منابع گفته‌اند پس از شانزده یا هفده روز، در همان شهر رحلت فرمودند.

علل هجرت حضرت معصومه

بر اساس گزارش‌های تاریخی، خلفای اموی و عباسی سیاست‌هایی را در پیش گرفتند که به محدودسازی نقش اهل‌بیت پیامبر در صحنه سیاسی و اجتماعی انجامید. در مقابل، ائمه شیعه با فعالیت‌هایی در حوزه‌های دینی، علمی و اجتماعی، به تبیین دیدگاه‌های اعتقادی، از جمله موضوع امامت، پرداختند. برخی پژوهشگران سفر حضرت معصومه به ایران را در امتداد این بستر تاریخی تحلیل کرده‌اند و اهدافی چون همراهی با جریان فکری مرتبط با امام رضا، حضور در فضای علمی و دینی مناطق ایرانی، و ایفای نقش در معرفی آموزه‌های شیعی را برای این سفر مطرح کرده‌اند.

پیامدهای هجرت به ایران

فاطمه معصومه پس از ورود به ایران در شهر قم که در آن دوره از مراکز سکونت دوستداران اهل‌بیت به‌شمار می‌رفت؛ ساکن شد. برخی منابع، پیامدهای حضور او در ایران را در تحولات مذهبی و فرهنگی این منطقه مؤثر دانسته‌اند؛ از جمله گسترش حضور امام‌زادگان، تقویت فعالیت‌های دینی، و نقش آرامگاه او در شکل‌گیری قم به‌عنوان مرکز حوزه علمیه. همچنین در برخی تحلیل‌ها به تأثیر این حضور بر توجه بیشتر به جایگاه زنان و تغییر نگرش جامعه اسلامی به ویژه در ایران از مردسالاری به سمت شایسته‌سلاری اشاره شده است.

فاطمه معصومه، با وجود عمر کوتاه، در منابع تاریخی و پژوهش‌های مذهبی به‌عنوان شخصیتی معرفی شده است که حضور و جایگاه او در شکل‌گیری و تقویت هویت مذهبی و فرهنگی شهر قم و نقش آن در جهان تشیع اثرگذار بوده است. این تحقیقات به برخی از نمودهای آن اشاره کرده‌اند:

تثبیت ایدئولوژی امامیه

برخی تحقیقات نشان می‌دهد که اقامت کوتاه حضرت معصومه در قم سبب رواج نقل احادیث شیعه شد. در این پژوهش‌ها، به روایت‌هایی منسوب به او اشاره شده است که بر موضوعاتی مانند امامت دوازده‌گانه و جایگاه امام حسین تأکید دارند. این نقل‌ها به‌عنوان بخشی از روند تثبیت جهان‌بینی تشیع در برابر دیگر فرقه‌ها مانند واقفیه و غُلات به حساب آمده است.

تأسیس نخستین نهادهای علمی تشیع امامی

از پیامدهای حضور فاطمه معصومه، شکل‌گیری مدارس و حلقه‌های درسی امامیه در پیرامون آرامگاه او دانسته شده است. این مراکز آموزشی در دوره‌های بعد، به‌ویژه در دورۀ سلجوقیان، به گسترش فعالیت‌های علمی قم انجامید و این شهر را به یکی از مراکز آموزش و انتقال معارف شیعی در حوزه‌هایی چون حدیث، کلام و فقه تبدیل کرد.

تبدیل قم به کانون تفکر شیعی

دفن فاطمه معصومه در قم به افزایش اهمیت مذهبی این شهر در جهان اسلام انجامید و در شکل‌گیری جایگاه تاریخی آن نقش داشت. برخی پژوهش‌ها، حضور آرامگاه او را با تحولات فکری و مذهبی قم در دوره‌های بعد مرتبط دانسته‌اند؛ از جمله فراهم‌شدن زمینه برای فعالیت عالمان شیعه و مشارکت آنان در مناظرات کلامی با جریان‌هایی مانند معتزله.

جایگاه حضرت معصومه نزد ایرانیان

سالروز ورود فاطمه معصومه به شهر قم، که با عنوان «روز قم» در فهرست مناسبت‌های ملی ایران ثبت شده است، هر ساله با برگزاری مراسم و آیین‌هایی از سوی مردم، گرامی داشته می‌شود. از جمله این برنامه‌ها به آیین‌های استقبال از کاروان نمادین ورود حضرت معصومه به قم و مراسم خطبه‌خوانی در رسانه‌ها آمده است.
از دیگر آداب قمی‌ها و بلکه ایرانیان، پناه بردن به حرم فاطمه معصومه در شرایط خاص اجتماعی بوده است که از آن با نام بست‌نشینی یاد می‌شود. بست‌نشینی در آستان فاطمه معصومه از قرن هفتم و هشتم هجری و پیش از دورۀ صفویه، معمول بوده است. در سال ۱۳۸۵ش، شورای عالی انقلاب فرهنگی، بنا بر پیشنهاد فرهنگسرای دختران، روز تولد فاطمه معصومه را به‌عنوان «روز ملی دختران» تصویب کرد. در روز دختر، برنامه‌های فرهنگی متنوعی با محوریت موضوعات مرتبط با دختران در نقاط مختلف ایران برگزار می‌شود و این مناسبت بازتابی در رسانه‌های خبری و شبکه‌های اجتماعی دارد. همچنین در میان برخی خانواده‌های ایرانی، این روز به‌عنوان فرصتی برای توجه به فرزندان دختر و برگزاری برنامه‌های خانوادگی، از جمله اهدای هدیه، مورد توجه قرار می‌گیرد.
شاعران نیز در آثار خود به توصیف شخصیت فاطمهٔ معصومه پرداخته‌اند و سروده‌هایی در این زمینه نقل شده است؛ از جمله:
وصف او را نتوان گفت به صد منظومه
گفته معصوم به او «فاطمه معصومه»

کرامات

منابع مختلف، موارد زیادی از کرامت‌های حضرت معصومه نقل کرده‌اند. این گزارش‌ها عمدتاً در قالب حکایات شفاهی یا مکتوب، از سوی عالمان دینی، زائران یا خادمان حرم او بیان شده و شامل طیف‌های گوناگونی است؛ از جمله: شفای بیماری‌ها، گشایش در مشکلات فردی، رؤیاها و مکاشفات و حمایت از زائران عنوان شده است. در برخی از این منابع، نام افرادی از عالمان شیعه یا زائران ذکر شده و روایت‌ها به‌صورت نقل قول از آنان ارائه شده‌اند.

زیارتنامه

در منابع حدیثی شیعه، زیارت‌نامه فاطمه معصومه از امام الرضا، گزارش کرده است. در روایتی از امام صادق ثواب بهشت برای زائر ایشان بیان شده است و در فرازی از زیارت، از مقام شفاعت ایشان استمداد می‌شود «یَا فاطِمَهُ اشْفَعِی لِی فِی الْجَنَّهِ فَإِنَّ لَکِ عِنْدَ اللهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْنِ». فقها و عالمان شیعه، خواندن این زیارتنامه را به‌عنوان عملی مستحب و مقبول، تحت قاعده تسامح در ادلّه سنن پذیرفته‌اند. همچنین، توسط برخی از علما در منابع روایی، زیارت‌نامه‌های دیگری نیز برای حضرت معصومه نقل شده است.

حرم حضرت معصومه

پس از وفات در منزل موسی بن خزرج اشعری، پیکر ایشان در باغ بابلان به خاک سپرده شد. نخستین سایبان بر مزار توسط اشعریان برپا گردید و نخستین قبه نیز در نیمه دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد. این بنا در قرن پنجم هجری به دستور امیرابوالفضل عراقی، وزیر طغرل سلجوقی، توسعه یافت و به مشهد و قبه سِتّی معروف گردید.

در منابع تاریخی، دوره صفویه، عصر گسترش اساسی حرم شناخته می‌شود. شاه‌بیگم صفوی بقعه را به صورت بنایی هشت‌ضلعی با گنبدی جدید بازسازی، صحن عتیق را بنا نهاد و ایوان طلا را احداث کرد. نخستین ضریح مرقد نیز در این دوره به فرمان شاه‌طهماسب اول ساخته شد. در عصر قاجار، فتحعلی‌شاه فرش کردن حرم با سنگ مرمر، آغاز آیینه‌کاری، ساخت مدرسه‌ای بزگ یا همان مدرسه فیضیه کنونی و دارالشفایی برای آستانه مقدسه انجام شد. علی‌اصغرخان اتابک نیز صحن جدید و ایوان آینه را احداث کرده است. ساختار فعلی حرم شامل دو صحن اصلی عتیق و جدید، گنبد طلایی، شش گلدسته، و رواق‌های متعدد از جمله رواق شرقی، رواق غربی، رواق و گنبد شاه‌صفی، رواق و گنبد شاه‌عباس دوم، رواق و گنبد شاه‌سلیمان و رواق و گنبد طباطبائی است. تزیینات ایوان‌ها و رواق‌ها با کاشی‌کاری معرق، طلاکاری، نقره‌کاری، آینه‌کاری، کتیبه‌های نفیس، قندیل‌ها، فرش‌ها، پرده‌ها و پارچه‌ها از جلوه‌های هنر اسلامی در این آستان مقدس است.

این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مهمی مانند مدارس و مساجد، کتابخانه و موزه است. پشتوانه مالی و اداری این مجموعه عظیم، بر دو رکن موقوفات و تولیت استوار است. این آستان مقدس پس از حرم امام رضا، به‌عنوان مهم‌ترین زیارتگاه ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم شناخته می‌شود.

کنگره بزرگداشت

در سال ۱۳۸۴ش، کنگره‌ای برای بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه و جایگاه فرهنگی قم در حرم ایشان برگزار شد. در این مراسم شخصیت‌هایی همانند ناصر مکارم شیرازی، احمد عابدی، جعفر سبحانی، علی دوانی، رضا استادی و عبدالله جوادی آملی به سخنرانی پرداختند. بر اساس گزارش دبیر کنگره، این رویداد منجر به چاپ ۵۴ جلد کتاب در موضوعات مرتبط با شخصیت حضرت معصومه گردید؛ از جمله: تاریخ تولد، وفات و ورود ایشان به قم، تأثیر ورود ایشان و آمدن فرهنگ تشیع توسط علویان و اشعریان و برخی مباحث علمی پیرامون آنها مرتبط.

فیلم سینمایی

فیلم سینمایی اخت الرضا ساخته شده در سال ۱۴۰۰ش، با محوریت شرح تاریخی سفر حضرت فاطمه معصومه از مدینه به قم و اتفاقات تاریخی و فضای سیاسی حاکم در آن دوران به کارگردانی سیدمجتبی طباطبایی، در تاریخ ۱۸ مهر ۱۴۰۲ش در شهر قم اکران گردید. این فیلم اولین محصول مشترک فرهنگی بین عتبه امام حسین و عتبه حضرت معصومه است که با مشارکت حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی و شرکت سینمایی نور تابان وابسته به بنیاد مستضعفان تهیه شده است.

کتاب‌شناسی

آنطور که در برخی تحقیقات بیان شده، کتاب‌شناسی حضرت معصومه به زبان‌های فارسی و عربی بر سه محور اصلی متمرکز است. نخست، زندگینامه‌ها و سیره‌نگاری‌ها که به تبیین تاریخ زندگانی، نسب، مهاجرت و فضایل ایشان می‌پردازند. دوم، آثار مربوط به کرامات، زیارت و جایگاه اعتقادی که به بررسی روایات ثواب زیارت، کرامات منسوب و نقش ایشان در منظومه امامت شیعه اختصاص دارند. سوم، مطالعات مربوط به حرم، تاریخ معماری و موقوفات که توسعه تاریخی، هنر معماری و نهادهای وابسته به آستان مقدس را بررسی می‌کنند.

منابع

• «استقبال باشکوه از کاوران نمادین ورود حضرت معصومه به قم»، خبرگذاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۶ مهر ۱۴۰۳ش.
• برقعی، سیدعلی‌اکبر، راهنمای قم، قم، دفتر آستانه قم، ۱۳۱۷ش.
• تشید، علی‌اکبر، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت (دخالت ایرانیان در سیاست اسلامی)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۸۶ش.
• حسینی، سیدجواد، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه (ع)»، فرهنگ کوثر، سال۱۰، شماره۶۹، ۱۳۸۶ش.
• حسنی، حسین، «عنایت حضرت معصومه (س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.
• حمیدیان، «کرامات حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت فلاح، تاریخ بازدید: ۱۸ دی ۱۴۰۴ش.
• «در مورد روز دختر در ویکی تابناک بیشتر بخوانید»، خبرگذاری تابناک، تاریخ بازدید: ۱۸ دی ۱۴۰۴ش.
• ربانی خلخالی، علی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه (س)، قم، مکتب الحسین، ۱۳۸۸ش.
• رضایی‌ندوشن، محمد؛ دانشپور، سیدعبدالهادی؛ بهزادفر، مصطفی، «سیر تحول حرم حضرت معصومه (س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، مطالعات معماری ایران، سال۸، شماره۱۶، ۱۳۹۸ش.
• سپهر، محمدتقی بن محمدعلی، ناسخ التواریخ، تهران، اساطیر، ۱۳۸۰ش.
• سجادی، صادق، «آستانه حضرت معصومه»، دانشنامه بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۸ش.
• شرافت، امیرحسین، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه (س) و مکانت فرهنگی قم»، وقف میراث جاوید، شماره۵۲، ۱۳۸۴ش.
• شهیدی پاک، محمدرضا، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰–۲۳۰»، دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، سال۴، شماره۳۷، ۱۴۰۰ش.
• صدوق، محمد بن‌علی، عیون أخبار الرضا (ع)، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.
• عابدی، محمد، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، مبلغان، شماره۱۳، ۱۳۷۹ش.
• عاملی، جعفر مرتضی، الحیاه السیاسیه للامام الرضا، قم، دارالتبلیغ اسلامی، ۱۳۹۸ق.
• عظیمی هاشمی، مژگان؛ شریعتی مزینانی؛ سعید؛ اعظم کاری، فائزه، «مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، مطالعات اجتماعی ایران، سال۶، شماره۴و۳، ۱۳۹۱ش.
• علوی علی‌آبادی، فاطمه سادات، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه (ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، مطالعات پژوهشی زنان، سال۵، شماره۸، ۱۳۹۷ش.
• فقیهی، علی‌اصغر، تاریخ مذهبی قم، قم، زائر، ۱۳۸۶ش.
• قمی، حسن بن‌محمد بن‌حسن، تاریخ قم، ترجمه حسن بن‌علی قمی، تصحیح سیدجلال‌الدین طهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.
• قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.
• کچوئی‌قمی، محمدعلی، انوار المشعشعیین، تحقیق محمدرضا انصاری قمی، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، ۱۳۸۱ش.
• کیانی، یوسف، «مجموعه حرم حضرت معصومه (س)»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال۱۵۱، شماره۱۴۴۸، ۱۳۷۸ش.
• محلاتی، ذبیح‌الله، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۲۹ش.
• مجلسی، محمدباقر، تحفه الزائر، قم، پیام امام هادی (ع)، ۱۳۸۶ش.
• مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، قم، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد، مصحح علاءالدین اعلمی، بیروت، مؤسسه اعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق.
• «مجموعه اشعار مدح و منقبت حضرت فاطمه معصومه»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۹ خرداد ۱۴۰۴ش.
• مدرسی طباطبایی، حسین، «مدارس قم در دوره صفویه»، وحید مهر، شماره۹۴، ۱۳۵۰ش.
• مقیسه، حسین، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه (ع)»، فرهنگ کوثر، شماره۲۵، ۱۳۷۸ش.
• ملک‌الکتاب شیرازی، محمد بن محمدرفیع، ریاض الانساب و مجمع الاعقاب، بمبئی، داودی، ۱۳۳۵ق.
• منصوری، مهدی، حیاهالسّت (زندگانی حضرت معصومه و تاریخ قم)، قم، صحفی، ۱۳۳۹ش.
• مهدی‌پور، علی‌اکبر، کریمه اهل‌بیت (س)، قم، ۱۳۸۶ش.
• مهدی‌پور، علی‌اکبر، زندگانی کریمه اهل‌بیت (ع)، قم، حاذق، ۱۳۹۲ش.
• ناصرالدین شاه قاجار، سفرهای ناصرالدین شاه به قم، تدوین فاطمه قاضی‌ها، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، پژوهشکده اسناد، ۱۳۸۱ش.