معماری برونگرا؛ سبکی از معماری با تأکید بر گشودگی و پیوند بصری با بیرون.
معماری برونگرا با استفاده از نماهای شفاف و بازشوهای گسترده، ارتباط مستقیمی بین فضای داخلی و محیط بیرونی ایجاد میکند. این سبک بهویژه در مناطق شمالی و کوهستانی ایران برای بهرهگیری از مناظر طبیعی و تهویهٔ مناسب هوا، پاسخی به نیازهای اقلیمی است. معماری برونگرا هرچند تحتتأثیر جریانهای جهانی گسترش یافته؛ اما در بستر فرهنگی ایران با چالشهایی مواجه شده است. تقلید از سبک معماری غربی بدون تطبیق با شرایط بومی با پیامدهایی چون تضعیف محرمیت، افزایش مصرف انرژی و ناسازگاری با اقلیم محلی روبرو است. این سبک معماری، با بومیسازی و تنظیم آن بر اساس اقتضائات فرهنگی و نیازهای اقلیمی میتواند بین دستاوردهای معماری مدرن و الزامات زیست عفیفانه پیوند برقرار کند.
مفهومشناسی معماری برونگرا
معماری برونگرا؛ سبکی از ساختمانسازی است که در آن، ارتباط بصری و فیزیکی مستقیمی بین فضای داخلی بنا و محیط پیرامون آن برقرار است. در این سبک معماری، ساختمان به سمت عناصر شهری مانند خیابان، میدان و منظر بیرونی گشوده میشود.[۱]
در معماری درونگرا بهعنوان پارادایم غالب معماری در فلات مرکزی ایران، ساختمان حول حیاط مرکزی سازماندهی میشود و ارتباط با بیرون محدود و معمولاً تنها از طریق هشتی است.[۲] همچنین نمای بیرونی ساده و فاقد گشودگی و دارای دیوارهای بلند است.[۳] در معماری برونگرا که در مناطق کوهستانی و مرطوب مانند شهر ماسوله در شمال ایران رواج دارد، ساختمانها با محیط بیرون ارتباط مستقیم دارند.[۴]
تاریخچه معماری برونگرا
معماری برونگرا در غرب
معماری در جوامع غربی پس از جنگ جهانی دوم دچار تحول بزرگی شد. تخریب گستردهٔ شهرها، کمبود فضا و افزایش تراکم باعث شد تا بازسازی با سرعت بالا و دقت پایین انجام شود. معماران برای بهبود کیفیت زندگی، از سبکهای سنتی فاصله گرفتند و به اصول کارکردگرایی که بر شفافیت، سادگی و حذف تزئینات تأکید داشت، روی آوردند. پس از جنگ جهانی دوم تا دههٔ ۱۹۸۰م، معماری مدرن، سبک غالب ساختمانهای اداری و شرکتی بود که تلاش میکرد تا با بهکارگیری تکنیکهای نوین ساختوساز و مصالحی مثل بتن، فولاد و شیشه، طراحی را با پیشرفت فناوری هماهنگ کند.[۵] خانههای برونگرا هم بیشتر با اقلیم کشورهای معتدل غربی سازگاری دارد.[۶]
معماری برونگرا در ایران
با ورود فرهنگهای بیگانه در دورهٔ قاجار، فرم و طرح خانهها در ایران نیز دچار تحول شد؛ بهطوریکه معماری درونگرا با تأکید بر حفظ حریم، جای خود را به سبکهای برونگرا داد و عناصر سنتی مانند اندرونی و هشتی که نقش فیلترهای فضایی برای تأمین محرمیت را بر عهده داشتند، دچار دگردیسی یا حذف شدند.[۷] این سبک معماری، در حکومت پهلوی و همزمان با نوگرایی در عرصههای فرهنگی، اقتصادی و فناوری، گسترش یافت.[۸] این تغییر ابتدا در اندیشهها شکل گرفت و سپس در ساختار بناها تجلی یافت و به یک اصل کلیدی در معماری تبدیل شد و بازتابی از دگرگونی عمیق در سبک معماری ایرانی بود.[۹]
حکومت پهلوی در قالب دستورالعملهای دولتی به حریمزدایی از ساختمانها پرداخت.[۱۰] برخی معماران با تشبیه ساختمانهای سنتی به زنان محبوس زیر چادر، خواستار شفافسازی پوسته کالبدی بناها شدند. این تحول از طریق قوانین الزامآور شهرداریها برای ایجاد نماهای برونگرا، جایگزینی پنجرههای بزرگ به جای دیوارهای بلند و تبدیل آشپزخانههای بسته به فضاهای باز محقق شد. نمونههای بارز این سیاستها در بافتهای تاریخی هتل رامسر، کاخ شهناز پهلوی و خیابانکشیهای مستقیم مشهود است که با اصطلاحات نمادینی مانند خیابان رضاخانی و کلاه پهلوی، تداوم یافت و اثرپذیری عمیق جامعهٔ ایرانی از مبانی فکری مدرنیته را نشان داد.[۱۱] این گذار بدون پشتوانهٔ نظری و درک صحیح از مبانی برونگرایی غربی، به شکلگیری فضای ناهماهنگ و فاقد انسجام بصری در بناها و خیابانهای ایرانی منجر شده است.[۱۲]
عوامل گسترش معماری برونگرا
- تحولات عقیدتی؛ مواجههٔ معماران ایرانی با معماری غربی، به تلفیق درونگرایی سنتی و برونگرایی مدرن انجامید و بهتدریج از کاخها به خانههای عمومی راه یافت.[۱۳]
- تحولات سیاسی- اجتماعی؛ سیاستهای مدرنسازی دورهٔ پهلوی که نمادهای معماری را از حریم خصوصی به عرصهٔ عمومی منتقل میکرد،[۱۴] بههمراه عوامل متعددی از جمله مهاجرت به شهرها، تأثیرات انقلاب مشروطه و ارتباط با غرب، منجر به گذار از سبک زندگی درونگرا شد.
- تحولات فرهنگی- فکری؛ تغییر نگرش دینی و هویتی جامعهٔ ایرانی، نفوذ فزایندهٔ فرهنگ تجددگرای غربی و دگرگونی الگوهای رفتاری، معماری را به سمت عرصهنمایی مدرن سوق داد.
- تحولات فنی-حرفهای؛ صنعتیشدن ساختمان و ورود مصالح جدید صنعتی که امکان ساخت فضاهای شفاف و گسترده را فراهم میکرد، همچنین تأسیس نهادهای آموزش آکادمیک معماری،[۱۵] اصول و الگوهای معماری برونگرا در ایران ترویج شد.[۱۶]
- تحولات کالبدی-شهرسازی؛ با گسترش شهرها و احداث خیابانهای جدید منطبق بر اصول شهرسازی مدرن، جایگزینی میدانها به جای گذرهای باریک قدیمی و تغییر تمرکز از فضای داخلی به نماهای بیرونی، معماری برونگرا را به الگویی پایدار در شهرسازی معاصر ایران تبدیل کرد.[۱۷]
مبانی طراحی در معماری برونگرا
- معماری همساز با اقلیم؛ این سبک، تلفیقی از فرم آزاد و الزامات اقلیمی برای حداکثر بهرهوری از نور طبیعی و تهویهٔ مطبوع است.
- قابلیت فصلی بناها؛ خانههای برونگرا در مناطق گرم و خشک با قابلیت استفاده فصلی از فضاهای مختلف طراحی میشوند.
- نحوهٔ طراحی بناها؛ در مناطق مرطوب، با استفاده از پیهای گسترده و پرهیز از احداث زیرزمین و بالا بردن کف ساختمان از سطح زمین، هم از رطوبت جلوگیری میکنند و هم فضای مناسی برای انبار یا امور خدماتی ایجاد میشود.
- کارکرد فرهنگی و زیباشناختی؛ با الهام از طبیعت و قوانین آن، با محیط اطراف پیوندی عمیق برقرار میکند.[۱۸]
ویژگیهای کالبدی معماری برونگرا
معماری در زمان پهلوی اول بهطور ناگهانی از درونگرایی به برونگرایی تغییر کرد.[۱۹] شفافیت، بازبودن فضاها و حذف حریمهای سنتی با پنجرههای گسترده و نمایش فضای داخلی به سمت بیرون، از ویژگیهای معماری برونگرا بوده[۲۰] و از نظر کالبدی نیز بدون تمرکز فضایی مرکزگرا است.[۲۱]
در برخی سازهها همچنان از مصالح بومی مثل چوب و کاهگِل استفاده شده و دارای عناصری مانند ایوان، ستون مرتفع، سقف شیبدار و ایوانهای پیشآمده با پلههای جداگانه و ستونهای مدور یا چندوجهی برجسته هستند.[۲۲] چیدمان اتاقها به صورت خطی و در ارتباط مستقیم به یکدیگر طراحی شده و حیاط اندرونی سنتی حذف و با حیاط بیرونی جایگزین شده است. ورودیها دیگر در محور اصلی نیستند، بلکه در وجوه جانبی ساختمان و در مجاورت مستقیم با معبر قرار گرفتهاند. با حذف قلمروهای واسط مانند هشتی که نقش فیلتر ورودی را داشتند، از سلسله مراتب فضایی کاسته شده و عناصری مانند طنبی، حوضخانه، کلهآب و ایوان سرتاسری هم اهمیت خود را از دست دادهاند. راهپله به عنصری مرکزی و مهم در طراحی تبدیل شده است. این ویژگیها نشاندهندهٔ گذار از معماری سنتی به سمت فرمهای سادهتر، بازتر و کاربردیتر در خانهسازی شده است.[۲۳]
معماری خیابانمحور
معماری خیابانمحور بهعنوان پدیدهای نوظهور در دورهٔ قاجار، بر نمایش ساختمانهای چند طبقه در حاشیهٔ معابر استوار است که طبقات همکف را به مغازه و طبقات فوقانی را به مسکن اختصاص داده است. این شیوه از ساختوساز با سوقدادن مردم بهسوی فضاهای تجاری جدید، نقش تعیینکنندهای در گذار از الگوی درونگرا به برونگرا داشت.[۲۴]
عناصر معماری برونگرا
- حیاط؛ در گذشته، خانهها دارای حیاط مرکزی و پوشیدگی بودند؛[۲۵] اما امروزه عملکرد این عنصر اساسی به سایر اجزای ساختمان منتقل شده[۲۶] و در نهایت با گذار از الگوی حیاط درونی به الگوی غربی حیاط بیرونی، به حذف کامل آن در آپارتمانها ختم شده است.[۲۷]
- ایوان؛ ایوان بهعنوان فضای نیمهباز و رابط، در ارتفاعی بالاتر از اتاقها، ضمن ایجاد دسترسی بین فضاها و محافظت از بنا در برابر باران، بهعنوان محل اصلی نشیمن عمل میکند. تنظیم عمق آن در تابستان برای جلوگیری از تابش مستقیم آفتاب و در زمستان برای بهرهگیری از نور و گرمای خورشید است.
- غلامگرد؛ فضایی با دو ردیف ستون، همچون ایوانی سرتاسری، با محافظت از دیوارها در برابر باران و آفتاب، فضای سایهای و خنک با تهویهٔ طبیعی ایجاد میکند.
- بام شیبدار؛ در مناطق پرباران هم از جمعشدن آب جلوگیری میکند و هم فضای زیرین آن بهعنوان انبار کاربرد دارد.
- کرسیچینی؛ با ایجاد فاصلهٔ بین ساختمان و زمین، از نفوذ رطوبت جلوگیری کرده و جریان هوا را ممکن میسازد.
- کوتام (نفار)؛ یک سازهٔ بومی با پایههای بلند در آبوهوای شرجی است که در طبقهٔ بالا، فضای نیمهباز برای استراحت تابستانی و در طبقهٔ پایین محل نگهداری دامها است.[۲۸]
چالشهای معماری برونگرا در فرهنگ ایرانی
سبک معماری غربی با فرهنگ و هویت ایرانی ناسازگار است. در گذشته، معماری با سایر عناصر تمدنی مانند پوشش، هماهنگ بود، اما هجوم مدرنیته، این پیوند را سست کرد و سبب فاصلهگرفتن از ارزشهای اصیل ایرانی شد.
عفت عمومی
معماری برونگرا با تبدیل نماهای ساختمان به نماد تجملگرایی و مصرفگرایی، شهرها را دچار شکاف طبقاتی کرده است و همزمان، جایگاه حجاب و عفاف را نیز در فرهنگ ایرانی، نشانه گرفته است.[۲۹] معماری درونگرا، مرزهای فضایی درون خانه و همچنین حریم بین فضاهای داخلی و خارجی را حذف میکند.[۳۰] همچنین با طراحی آشپزخانههای باز و پنجرههای گستردهٔ رو به خیابان و افزایش اختلاط زن و مرد نامحرم، عفت عمومی را به چالش میکشد.[۳۱]
حریم خانواده
در معماری مدرن، با گسترش فضاهای باز و نماهای شیشهای، مرز بین فضای داخلی و بیرونی کمرنگ شده و حفظ حریم خصوصی و حرمت خانواده بهویژه هنگام حضور مهمان مشکلساز میشود. در مقابل، معماری ایرانی با طراحی هوشمندانه و تفکیک فضاها، زمینه را برای حفظ حریم خانواده و همچنین تسهیل میزبانی فراهم میسازد.[۳۲] در این چارچوب، شورای عالی انقلاب فرهنگی، بر طراحی مناسب ورودی آپارتمانها برای پیشگیری از دید مستقیم به داخل خانهها، تأکید کرده است.[۳۳]
هویت
نفوذ مدرنیته در معماری ایرانی به شکلگیری معماری التقاطی منجر شده است[۳۴] که بهتدریج موجب بحران هویت و خودتحقیری فرهنگی شده است.[۳۵] همچنین الگوهای غیر سنتی مثل آپارتماننشینی که با فرهنگ ایرانی در تضاد بود، منجر به بیهویتی فضایی، تضعیف ارزشهای دینی و گسترش فردگرایی شده،[۳۶] حریم بصری و روانی خانواده را نقض کرده و بنیانهای فرهنگی جامعهٔ ایرانی و حتی نهاد خانواده را تهدید میکند.[۳۷]
تعدیل و بومیسازی
در راستای کاهش آسیبهای ناشی از معماری برونگرا در فرهنگ ایرانی، توصیههای گوناگونی ارائه شده است، ازجمله:
- در طراحی خانهها بر حفظ حریم همسایگی، استقلال فضایی، و هماهنگی با محیط تأکید شود.
- از إشراف، مزاحمتهای صوتی و بصری و نمایشهای تجملگرایانه اجتناب شود.
- ورودیها شاخص، مستقل و امن باشند و فضاهای مشاع تحت نظارت عموم قرار بگیرند.
- با استفاده از هندسههای متعادل، رنگهای مناسب، شرایط اقلیمی و حذف عناصر زائد،[۳۸] و نصب حفاظ، پرده و طراحی مناسب در چینش داخلی، تا حدی کیفیت زندگی و آرامش ساکنان ارتقا یابد.[۳۹]
- با بهرهگیری از فناوریهای نوین، احیای الگوهای سنتی و معماری بومی و اصلاح و بازنگری در نظام آموزشی، هدایت معماری معاصر ایران به مسیر اصیل و احیای هویت فرهنگی فراهم شود.[۴۰]
پانویس
- ↑ جلالی، «گونهشناسی معماری در ایران»، وبلاگ ایران معماری
- ↑ «اصول معماری ایرانی»، وبسایت کمکمعمار.
- ↑ «مقایسۀ نظریههای نظریهپردازان در معماری اسلامی (درونگرایی)»، وبسایت سیویلیکا.
- ↑ «گونهشناسی معماری در ایران»، وبلاگ معماری ایران.
- ↑ «سبک معماری مدرن، ارمغان جنگ جهانی دوم»، وبسایت پارسلند.
- ↑ «معماری لیبرالیسمزدۀ غربی با اقلیم ایران و اعتقادات خانواده ایرانی- اسلامی سازگاری ندارد»، وبسایت پژوهشکدة زن و خانواده.
- ↑ علایی و دیگران، «بررسی تغییر و تحولات معماری دورههای قاجار، پهلوی اول و پهلوی دوم»، 1403ش، ص2.
- ↑ «مقایسۀ نظریههای نظریهپردازان در معماری اسلامی (درونگرایی)»، وبسایت سیویلیکا.
- ↑ «بررسی سیر تحول خانههای سنتی از درونگرا در دورۀ قاجار به برونگرا در دورۀ پهلوی در شیراز»، وبسایت مگیران.
- ↑ رئیسی، «تحلیلی بر ترجمان ابژگیِ زنانه در معماری و شهرسازی معاصر ایران»، 1402ش، ص319.
- ↑ رئیسی و انصاریپور، «مطالعۀ تطبیقی حجابزدایی و حریمزدایی در البسه و ابنیۀ ایرانی قبل و بعد از ظهور سلسلۀ پهلوی»، 1398ش،ص19-14.
- ↑ «درونگرایی در معماری ایران و شهرستان خوی»، وبسایت مگیران.
- ↑ «بررسی سیر تحول خانههای سنتی از درونگرا در دورۀ قاجار به برونگرا دردورۀ پهلوی در شیراز»، وبسایت مگیران.
- ↑ «بازخوانی معماری خانههایی فراتر از سکونتگاه»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ «بررسی سیر تحول خانههای سنتی از درونگرا در دورۀ قاجار به برونگرا دردورۀ پهلوی در شیراز»، وبسایت مگیران.
- ↑ «بازخوانی معماری خانههایی فراتر از سکونتگاه»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ میرزاده و همکاران، «سهم معماری مدرن از الگوهای اصیل معماری برونگرای ایرانی- اسلامی گیلان»، 1403ش، ص637.
- ↑ مقصودی، بازتعریف تیپولوژی فضاهای نیمهباز مسکن بومگرایی ایرانی (بررسی الگووارهٔ مسکن در حاشیهٔ خزری ایران)، 1399ش، ص17-15.
- ↑ پوراعتصامی، «مقدمهای بر تحلیل تأثیر نفوذ فرهنگی غرب بر معماری مسکونی معاصر ایران در دوران قاجار و پهلوی»، 1399ش، ص57-56.
- ↑ نوروزی، «معماری غرب، معماری برهنگی است»، وبسایت نهاد رهبری دانشگاه فرهنگیان خراسان شمالی.
- ↑ «بازخوانی معماری خانههایی فراتر از سکونتگاه»، خبرگزاری ایسنا.
- ↑ میرزاده و همکاران، «سهم معماری مدرن از الگوهای اصیل معماری برونگرای ایرانی- اسلامی گیلان»، 1403ش، ص632.
- ↑ پوراعتصامی، «مقدمهای بر تحلیل تأثیر نفوذ فرهنگی غرب بر معماری مسکونی معاصر ایران در دوران قاجار و پهلوی»، 1399ش، ص57-56.
- ↑ «بررسی سیر تحول خانههای سنتی از درونگرا در دورۀ قاجار به برونگرا دردورۀ پهلوی در شیراز»، وبسایت مگیران.
- ↑ «معماری لیبرالیسمزدۀ غربی با اقلیم ایران و اعتقادات خانواده ایرانی-اسلامی سازگاری ندارد»، وبسایت پژوهشکدۀ زن و خانواده.
- ↑ «بناهای برونگرا»، وبسایت بهمقاله.
- ↑ میرزاده و همکاران، «سهم معماری مدرن از الگوهای اصیل معماری برونگرای ایرانی- اسلامی گیلان»، 1403ش، ص638.
- ↑ مقصودی، بازتعریف تیپولوژی فضاهای نیمهباز مسکن بومگرایی ایرانی (بررسی الگووارهٔ مسکن در حاشیهٔ خزری ایران)، 1399ش، ص17-15.
- ↑ «معماری لیبرالیسمزدۀ غربی با اقلیم ایران و اعتقادات خانوادۀ ایرانی-اسلامی سازگاری ندارد»، وبسایت پژوهشکدۀ زن و خانواده.
- ↑ رئیسی، «تحلیلی بر ترجمان ابژگیِ زنانه در معماری و شهرسازی معاصر ایران»، 1402ش، ص321-312.
- ↑ بیاتی و همکاران، درسنامهٔ سبک زندگی عفیفانه، 1404ش، ص13.
- ↑ پارسایی، «جایگاه معماری و شهرسازی اسلامی در سبک زندگی»، 1393ش، ص9.
- ↑ بیاتی و همکاران، درسنامهٔ سبک زندگی عفیفانه، 1404ش، ص13.
- ↑ فاطمی، «انواع سبکهای معماری در ایران»، وبسایت پایگاه خبری جهان معماری.
- ↑ پیرنیا و معماریان، سبکشناسی معماری ایرانی، 1387ش، ص59-58.
- ↑ محمدی، «تعارضات آپارتماننشینی با سبک زندگی اسلامی»، خبرگزاری فارس.
- ↑ «معماری لیبرالیسمزدۀ غربی با اقلیم ایران و اعتقادات خانوادۀ ایرانی-اسلامی سازگاری ندارد»، وبسایت پژوهشکدۀ زن و خانواده.
- ↑ سیاری و دیگران، «خوانش معماری و شهر در مسیر برونرفت از بحران جهانی شدن»، 1403ش، ص34.
- ↑ بیاتی و همکاران، درسنامهٔ سبک زندگی عفیفانه، 1404ش، ص13.
- ↑ زرافشانی و دیگران، «بررسی آموزش معماری در دانشگاههای ایران در راستای حل بحران هویت معماری معاصر ایران»، 1400ش، ص13.
منابع
- «اصول معماری ایرانی»، وبسایت کمکمعمار، تاریخ بازدید: ۲ مهر ۱۴۰۴ش.
- «بازخوانی معماری خانههایی فراتر از سکونتگاه»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۲۲ آذر ۱۴۰۲ش.
- «بناهای برونگرا»، وبسایت بهمقاله، تاریخ درج مطلب: ۱۱ آبان ۱۴۰۲ش.
- بیاتی، مهدی و همکاران، درسنامهٔ سبک زندگی عفیفانه، مؤسسهٔ فرهنگی پژوهشی طهورا، ۱۴۰۴ش.
- پارسایی، جواد، «جایگاه معماری و شهرسازی اسلامی در سبک زندگی»، ششمین کنفرانس ملی برنامهریزی و مدیریت شهری، ۱۳۹۳ش.
- پوراعتصامی، زهره، «مقدمهای بر تحلیل تأثیر نفوذ فرهنگی غرب بر معماری مسکونی معاصر ایران در دوران قاجار و پهلوی»، پژوهش در هنر و علوم انسانی، سال پنجم، شمارهٔ ۳، (پیاپی ۲۶)، تیر ۱۳۹۹ش.
- پیرنیا، محمدکریم و معماریان، غلامحسین، سبکشناسی معماری ایرانی، سروش دانش، چاپ چهارم، ۱۳۸۷ش.
- جلالی، حسین، «گونهشناسی معماری در ایران»، وبلاگ ایران معماری، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۳۸۸ش.
- «درونگرایی در معماری ایران و شهرستان خوی»، وبسایت مگیران، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۴ش.
- رئیسی، محمدمنان و انصاریپور، زهرا، «مطالعهٔ تطبیقی حجابزدایی و حریمزدایی در البسه و ابنیهٔ ایرانی قبل و بعد از ظهور سلسلهٔ پهلوی»، فصلنامهٔ پژوهشهای معماری اسلامی، شمارهٔ ۲۲، سال هفتم، بهار ۱۳۹۸ش.
- رئیسی، محمدمنان، «تحلیلی بر ترجمان ابژگیِ زنانه در معماری و شهرسازی معاصر ایران»، سبک زندگی اسلامی با محوریت سلامت، دورهٔ ۷، شمارهٔ ۴، ۱۴۰۲ش.
- زرافشانی، محمدعلی و دیگران، «بررسی آموزش معماری در دانشگاههای ایران در راستای حل بحران هویت معماری معاصر ایران»، فصلنامهٔ علمی مطالعات هنر اسلامی، دورهٔ ۱۸، شمارهٔ ۴۲، ۱۴۰۰ش.
- «سبک معماری مدرن، ارمغان جنگ جهانی دوم»، وبسایت پارسلند، تاریخ بازدید: ۲۲ مهر ۱۴۰۳ش.
- سیاری، فهیمه و دیگران، «خوانش معماری و شهر در مسیر برونرفت از بحران جهانی شدن»، رویکردهای نوین در مهندسی عمران، دورهٔ هشتم، شمارهٔ دوم، ۱۴۰۳ش.
- علایی، علی و دیگران، «بررسی تغییر و تحولات معماری دورههای قاجار، پهلوی اول و پهلوی دوم»، یازدهمین کنفرانس ملی مهندسی عمران، معماری و توسعه شهری پایدار ایران، تهران، ۱۴۰۳ش.
- فاطمی، معصومه، «انواع سبکهای معماری در ایران»، وبسایت پایگاه خبری جهان معماری، تاریخ درج مطلب: ۲۳ آبان ۱۴۰۳ش.
- «گونهشناسی معماری در ایران»، وبلاگ معماری ایران، تاریخ بازدید: ۲ مهر ۱۴۰۴ش.
- محمدی، امیر، «تعارضات آپارتماننشینی با سبک زندگی اسلامی»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۴ بهمن ۱۳۹۱ش.
- «معماری لیبرالیسمزدهٔ غربی با اقلیم ایران و اعتقادات خانوادهٔ ایرانی- اسلامی سازگاری ندارد»، وبسایت پژوهشکدهٔ زن و خانواده، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۴۰۲ش.
- «مقایسهٔ نظریههای نظریهپردازان در معماری اسلامی (درونگرایی)»، وبسایت سیویلیکا، تاریخ بازدید: ۲ مهر ۱۴۰۴ش.
- مقصودی، حکیمه، بازتعریف تیپولوژی فضاهای نیمهباز مسکن بومگرایی ایرانی (بررسی الگووارهٔ مسکن در حاشیهٔ خزری ایران)، مؤسسهٔ اندیشهٔ کامیاب ایرانیان، چاپ اول، ۱۳۹۹ش.
- میرزاده، سمانه و همکاران، «سهم معماری مدرن از الگوهای اصیل معماری برونگرای ایرانی- اسلامی گیلان»، هنر اسلامی، دورهٔ ۲۱، شمارهٔ ۵۶، ۱۴۰۳ش.
- نوروزی، محمدجواد، «معماری غرب، معماری برهنگی است»، وبسایت نهاد رهبری دانشگاه فرهنگیان خراسان شمالی، تاریخ درج مطلب: ۱۰ بهمن ۱۴۰۰ش.